1093
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
KÓP JILLIQ SPORT TAYARLIǴIN QÁLIPLESTIRIW SISTEMASINDA
SPORTSHILARDI TAYARLAWDIŃ TIYKARLARI HÁM USILLARI.
Mamutov Sherzod Azamatovich
Berdaq atindag`i Qaraqalpaq ma`mleketlik universiteti
Dene ma`deniyati teoryasi ha`m metodikasi kafedrasi 2-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14784203
Annotatsiya.
Sportshilar wazıypasına, Sportshilar sanına hám olardıń tayarlıǵına, ásbap-
úskenelerdiń sanına qarap Sportshilar háreketlerin hár qıylı ámellerde shólkemlestiriwge boladı.
Tiykarǵı bólimde qıyın bolmaǵan shınıǵıwlardı úyretiw hám qaytalawda «frontal» usılda yaǵnıy
barlıq Sportshilar bir waqıtta orınlasa maqsetke muwapıq boladı. Bul ámelge qıyın bolmaǵan
akrobatikalıq hám ulıwma rawajlandırıwshı, ayaq oyın elementleri, erkin shınıǵıwlar, arnawlı
tayarlıq hám keltirip shıǵarıwshı, teń salmaqlılıq shınıǵıwları, tirkewshi shınıǵıwlardıń.
Tayanish so`zler:
Sporttin` tiykarǵı, fizikalıq sapalardı rawajlandırıwǵa, Sportshilar
wazıypasına. qadaǵalap. tiykarǵı.
Sporttin` tiykarǵı bólimin ótkeriwge qoyılǵan ulıwma talaplar. Kóp jıllıq sport tayarlıǵın
qáliplestiriw sistemasında sportshılardı tayarlawdıń tıykargi usılları.
Sporttıń tiykarǵı bóliminde belgili háreket kónlikpelerin qáliplestiriw hám fizikalıq
sapalardı rawajlandırıwǵa baylanıslı wazıypalar qoyıladı. Hár bir sabaqta taza shınıǵıwlar menen
aldın ótilgen materiallardıń salıstırmalı sanın anıqlap alıw úlken áhmiyetke iye. Sportta taza oqıw
materialların kóp qollanıwǵa da, sonıń menen taza materiallarsız da ótiwge bolmaydı. Sebebi,
bunday waqıtta sabaqtıń nátiyjeliligi, oqıwshılardıń qızıǵıwshılıǵı páseyedi, olardın dıqqatı basqa
zatlarǵa bólinedi. Jańa oqıw materialın úyreniw ádette keyingi bir neshe sabaqtı kózde tutqan
jaǵdayda jobalastırıladı.
Sportshilar menen sabaq ótkende tiykarǵı bólimge tórtke shekemgi hár qıylı shınıǵıwlar,
sonıń ishinde hárektli oyınlarda kiritiliwi múmkin.
Sportshilar nátiyjeliligi gimnastikalıq shınıǵıwlardı durıs almastırılıp turıwǵa da baylanıslı
boladı. Oqıwshılarǵa tayanıp orınlanatuǵın shınıǵıwlardan keyin asılıp orınlanatuǵın shınıǵıwlardı
jobalastırıw maqsetke muwapıq boladı.
Sportshilar wazıypasına, Sportshilar sanına hám olardıń tayarlıǵına, ásbap-úskenelerdiń
sanına qarap oqıwshılardıń háreketlerin hár qıylı ámellerde shólkemlestiriwge boladı. Tiykarǵı
bólimde qıyın bolmaǵan shınıǵıwlardı úyretiw hám qaytalawda «frontal» usılda yaǵnıy barlıq
oqıwshılar bir waqıtta orınlasa maqsetke muwapıq boladı. Bul ámelge qıyın bolmaǵan
akrobatikalıq hám ulıwma rawajlandırıwshı, ayaq oyın elementleri, erkin shınıǵıwlar, arnawlı
tayarlıq hám keltirip shıǵarıwshı, teń salmaqlılıq shınıǵıwları, tirkewshi shınıǵıwlardıń ayırımların
1094
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
orınlaǵanda eń jaqsı nátiyje beredi. Sabaq «frontal» ámelde ótilgende sabaqtıń tıǵızlıǵı júdá joqarı
hám muǵallim barlıq oqıwshılardıń háreketlerin baqlaw múmkinshiligine iye boladı bul óz
gezeginde oqıwshılardı jaqsı shólkemlestiriwge, tártip –intizamlı etip tárbiyalawǵa járdemlesedi.
shólkemlestiriwdiń kóp tarqalǵan ámellerinen biri
toparlı ámel
sanaladı, bunda klass kishi
toparlarǵa (bólimlerge) bólinedi, hár bir kishi topar ózine bekitilgen úskenede (snaryadta)
shuǵıllanadı. Belgili bir waqıttan keyin toparlar orının almastıradı. Múmkinshiligi barınsha hár bir
kishi toparda (bólimde) 6-8 oqıwshıdan artıq bolmawı kerek.
Úzliksiz ámel
(potochnıy sposob) akorbatikalıq shınıǵıwlardı ótkende, arqanǵa
órmelegende, tayanıp sekiriwde, tek bir úskenedegi bir túrdegi shınıǵıwlardı orınlatıp qoymastan,
hár qıylı úskenelerdegi orınlanatuǵın shınıǵıwlardı isletkende qolayı keledi. Bunday waqıtları
úskeneler (snaryadlar) kvadrat yamasa aylanıp jaylastırılıwı kerek, sebebi oqıwshı bir túrden
ekinshi túrge ótkende qaǵısıp ketpey hám úziliske túsip qalmaw kerek. Úzliksiz ámelde
orınlanatuǵın barlıq shınıǵıwlar oqıwshılarǵa tanıs hám aldın úyrenilgen bolıwı tiyis.
Tiykarǵı bólimdi ótkeriwdiń eń qızıqlı ámeli bul
oyın ámeli.
Tiykarǵı gimnastikanıń barlıq
túrlerin bul ámel menen ótkeriwge boladı. Sabaqqa juwırıw, domalaw, sekiriw, tosqınlıqlardan
ótiw hám basqa da háreketlerdi qosıp ótilse, sabaq qızıqlı tárizde ótedi. Barlıq shınıǵıwlar biriniń
izinen biri orınlanadı.
Klass 2-4 toparǵa (komandaǵa) bólinedi hám dáslepki orınǵa diziledi. Sabaqqa tańlanǵan
shınıǵıwlar aldın-ala ózlestirilgen bolıwı tiyis. Oyın eki-úsh mártebe qaytalanıwı múmkin.
Oqıw materialın nátiyjeli ózlestiriw, sabaqtıń tıǵızlıǵın asırıw, shuǵıllanıwshılardıń háreket
uqıplıǵın rawajlandırıw ushın aylanba trenirovka ámeli júdá qolay keledi.
Sportshilar tiykarǵı bóliminde Sportshilar beriletuǵın júklemeler hám olardıń jumıs islew
uqıplıǵı shınıǵıwdı orınlaw waqtında jumıs islew hám dem alıwdıń durıs almastırılıp barılıwına
ǵárezli boladı. Belgili bir shuǵıllanıwshılar kategoriyası ushın aldınǵı shınıǵıwdı orınlap
bolǵannan keyin, qayta tikleniw dárejesi qanday bolıwı hám qansha dawam etiwi kerekligin anıq
biliw ayrıqsha áhmiyetke iye. Shınıǵıwlar arasında dem alıw waqtınıń optimal dárejesinen
kóbeytiliwi yamasa azaytılıwı úyrenilip atırǵan shınıǵıwdı orınlaw texnikasınıń buzılıwına alıp
keledi.
Sportshilar júklemelerdi durıs retlestiriw ushın muǵallim óz waqtında oqıwshılardıń
sharshawı xaqqında maǵlıwmatlar alıp turıwı kerek. Bul qan tamırınıń soǵıw jiyiligi (qsj) arqalı
ámelge asırıladı. Ádette qan tamırınıń soǵıwı minutına 120-160 retke joqarılatılǵan júkleme durıs
berilgen dep esaplanadı. Bunday tekseriwdi oqıwshılardıń ózleriniń kómegi menen ámelge
asırıwǵa boladı.
Oqıwshılardıń sharshaǵanın olardıń sırtqı kórinisinen (háreket koordinatsiyasınıń
buzılıwınan, qáddi-qáwmetten, betiniń túri ózgergeninen, dem alıwınan, ter shıǵarıwınan hám t.b.)
1095
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
anıqlawǵa boladı. Fizikalıq júklemeden keyin oqıwshınıń ózin seziwi úlken áhmiyetke iye
kórsetkish esaplanadı.
Shuǵıllanıwshılardıń organizmine kóbirek júkleme beriliwiniń hám kóbirek sharshawınıń
aldın alıw maqsetinde hár tárepleme tásir etetuǵın hár qıylı shınıǵıwlardı qollanıw maqsetke
muwapıq boladı.
Sportshilar júklemelerdi retlestiriw ushın qaytalawlar sanın hám shınıǵıwdıń dawam etiw
waqtın, háreket tempin hám amplitudasın sonday-aq, háreketke qatnasatuǵın bulshıq etlerdiń
qozıw dárejesiniń ózgertiw, hár qıylı sıpatqa iye shınıǵıwlardı almastırıp orınlaw, organizmniń
qayta tikleniw protsesin tezletetuǵın hár qıylı qurallardı óz waqtında qollanıw (bosastırıw
shınıǵıwları, dem alıw shınıǵıwları, ózi- ózine massaj islew) kerek boladı. Sonı da yadta tutıw
kerek sabaq waqtında tek fizikalıq júklemelerdi retlestirip qoymastan, jigerlilik kúsheniw menen
baylanıslı nerv júklemelerin de retlestiriw kerek boladı. Bunday retlestiriwden maqset, hádden tıs
nervlik kúshleniw balalar hám óspirimlerdiń oranizminde belgili dárejede tásirin qaldıradı.
Hár bir sabaq shólkemlestirilgen dárejede juwmaqlanıwı kerek. Sol ushın ásbap
úskenelerdi jıynastırıp bolǵannan keyin oqıwshılar zaldıń bir shetinde bir qatarǵa saplanadı.
Sabaqtıń juwmaqlaw bóliminde fizikalıq júklemelerden keyin organizmdi tınısh jaǵdayǵa
keltiriwge járdem beretuǵın shınıǵıwlardı qollanıw maqsetke muwapıq boladı. Usı maqsette bir
qansha shalǵıtıwshı shınıǵıwlardı usınıs etemiz: mısalı, 4 - sap qádem, 4 - ápiwayı qádem;
muǵallimniń signalı menen «bir» hámme qolların qaptalǵa kóterip júredi; «eki» - qollar belde;
«úsh»- ápiwayı qádem; «tórt»- tiykarǵı turıw.
Dıqqatlılıqqa qaratılǵan oyınlar belgili orındı iyeleydi. Mısalı: baslawshı bir qatarda turǵan
oqıwshılardıń aldında turadı. Muǵallim, oǵan oqıwshılardıń jaylasıp turǵan orınların yadlap
qalıwdı aytadı. Sońınan baslawshı sapqa artı menen qarap turadı, eki oqıwshı tezde ornın
almastıradı. Baslawshı sapqa qarap ornın almastırǵan oqıwshılardı tabıw kerek. Eger baslawshı
ornın almastırǵan oqıwshılardıń biriwin durıs tapsa onda onıń ornına jańaǵı oqıwshı turadı, eger
tabalmasa úsh retten keyin basqa oqıwshı turadı. Usı wazıypalardı ayaq oyın shınıǵıwları
juwmaǵında paydalansa boladı, mısalı: 8-adım «galopa» ońǵa, qollar belde, 8 – ápiwayı adım, tap
sol háreketti shep jaqqa orınlaydı. Sabaqtıń juwmaqlawshı bóliminde tınıshlandırıwshı qásiyetke
iye shınıǵıwlar paydalı boladı. Mısalı, 4-adımǵa ishke dem alınadı, 4-adımǵa shıǵarıladı; 1- qollar
aldıǵa, 2- bileklerdi bosastırıw, 3- iyin aldın bosastırıw, 4-bosastırılǵan qollardı tómen túsiredi. (2-
4 márte qaytalanadı); 1- qollar aldıǵa; 2- qollardı bosastırıw (iyin dárejesine túsiriw), 3-deneni
bosastırıp otırıp tayanǵansha qollardı tómenge túsiredi. 4-D.J. [13]
Sportshilar wazıypasına juwmaqlawshı bóliminde háreket koordinatsiya shınıǵıwların
isletiw múmkin. Mısalı: D.J.-t.t., 1-2-shep qol menen aldıǵa oń qol menen artqa aylandırıw, 3-4-
shep qol menen artqa oń qol menen aldıǵa aylandıw.
1096
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Juwmaqlawshı bólimniń tiykarǵı wazıypası bul úyge tapsırma beriw. Úyge tapsırmalardı
orınlaw oqıwshılardıń iskerligin asırıwdıń tiykarǵı jaǵdayı hám olardıń fizikalıq tayarlıǵın
jetilistiriwdiń, dene tárbiyası menen óz betinshe shuǵıllanıwshınıń birinshi qádemleri esaplanadı.
Sportshilar oqıw jumıslarınıń logikalıq dawamı sanalıp tiykarǵı háreket sapaların
rawajlandırıwǵa, ayırım jaǵdaylarda ápiwayı elementlerdiń texnikaların tákirarlawǵa qaratılǵan
bolıwı kerek. Úyge tapsırma etip berilip atırǵan shınıǵıwlar sanı hám dawam etiw waqtı 15-20
minuttan asıp ketpewi tiyis. Úyge tapsırmalardıń nátiyjeliligin asırıw ushın muǵallim olardıń
sistemalıq túrde orınlanıwın hám olardı hámme waqıt qadaǵalap turıwı tiyis. Bul sabaq waqtında
qadaǵalap barıladı. Onı shınıǵıwdı durıs orınlawın tekseriw arqalı ámelge asırsa boladı hám t.b.
REFERENCES
1.
F.A.Kerimov-
“S
port kurashi nazariyasi va uslubiyati
”
Toshkent 2009 yil.
2.
F.A.Kerimov-
“
Sport kurashi nazariyasi va uslubiyati
”
Toshkent 2018 yil.
3.
Tastanov N.A - “Kurash turlari nazariyasi va uslubiyati" Tashkent 2017.
4.
Ashuraliyev A.B, Arziqulov N.A. ADU o’qituvchialri. Kurashchilarni texnik maxorati va
jismoniy tayyorgarlik o’rtasida o’zaro bog’liqlik. // “Jismoniy barkomol avlod tarbiyasi”
mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to’plami, Andijon 2015 yil.
5.
Tursunov Sh.S. – “Yunon-rim kurashi nazariyasi va uslubiyati” O‘quv qo‘llanma. T., 2018.
6.
М.П.Матвеев, Теория и методика физической культуры. 1997 г.
7.
Керимов Н.А. Скоростно-силовая подготовка дзюдоистов и борцов вольного
стиля/Методические рекомендации. -Т, 1990.
8.
Ш.С.Турсунов., Д.Ю.Ташназаров., М.А.Урдабаев., Н.Ғ.Мустафаев “Теория и
методика видов борьбы” Учебное пособия для 3 курса., Чирчик 2020.
9.
Шашурин А.В. Физическая подготовка. Москва: Физкультура и спорт; 2015 г.
10.
Jumaniyazov D.(2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6 11, Sultan
Qanyazov QMU, [25.12.2024 12:10]
11.
Алхамов, А. Р., & Каниязов, С. Ж. (2023). МЕТОДИКА ОРГАНИЗАЦИИ И
ПОДГОТОВКИ БОРЬБЫ НА ПОЯСАХ. Экономика и социум, (5-2 (108)), 559-561.
