1102
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
INGLIZ TILIDAN O'ZLASHGAN SO'ZLARNING TURKIY TILIDA QO'LLANILISHI
Rasulqulova Sitora Shodmonjonovna
International school of finance and technology.
Tashkent, Uzbekistan. EFL teacher.
+99890-986-74-98.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14784259
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ingliz tilidan o’zlashgan so’zlarning turkiy tilimizdagi
qo’llanishi bilan bog’liq jihatlarning sabablari ochib berilgan. 19-asrning oxiridan boshlab
Usmonli imperiyasi davrida xorijiy so'zlar arab va fors tillariga, so'ngra fransuzchadan turk tiliga
almashtirildi. Bugungi kunda ingliz tilidan o’zlashma sifatida so'zlar olinishi tabiiy hol bo’lib
qolgan. Buning asosiy sabablari qatorida Angliyaning muvaffaqiyatlari, bu mamlakat bilan
boshqa davlatlar munosabatlarning mustahkamlanishini ko’rsatish mumkin.
Kalit so'zlar:
turkiy til, ingliz tili, o'zlasma so'zlar, olinma xorijiy so'zlar, turg'un xorijiy
so'zlar, chet so'zlar, internatsional so'zlar.
USE OF WORDS ADOPTED FROM ENGLISH IN TURKISH
Abstract
. This article reveals the reasons for the aspects related to the use of words
borrowed from the English language in our Turkish language. From the end of the 19th century,
during the Ottoman Empire, foreign words were replaced by Arabic and Persian, and then from
French to Turkish. Today, borrowing words from the English language has become a natural
phenomenon. One of the main reasons for this is the success of England and the strengthening of
relations between this country and other countries.
Key words:
Turkish language, English language, native words, derived foreign words,
stable foreign words, foreign words, international words.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СЛОВ, ЗАИМСТВОВАННЫХ ИЗ АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА, В
ТУРЕЦКОМ ЯЗЫКЕ
Аннотация.
В данной статье раскрываются причины аспектов, связанных с
употреблением слов, заимствованных из английского языка, в нашем турецком языке. С
конца XIX века, во времена Османской империи, иностранные слова были заменены
арабскими и персидскими, а затем с французского на турецкие. Сегодня заимствование
слов из английского языка стало естественным явлением. Одной из главных причин этого
являются успехи Англии и укрепление отношений между этой страной и другими
странами.
Ключевые слова:
турецкий язык, английский язык, родные слова, производные
иностранные слова, устойчивые иностранные слова, иностранные слова, международные
слова.
1103
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Ko'p yillar oldin o'zlashma so'zlar tarzida turkiy tillarga kirgan xorijiy so'zlar mavjud
bo'lsa-da, ularning aksariyati xalq tiliga to'la-to'kis singib ketmagan. Ularning katta qismi tovush,
shakl va ma'noda o'zgarishga uchragan va hozirda olinma so'zlarga aylandi. Angliyaning kema
qurilishidagi yetakchi mavgeyi munosabati bilan XIX asrning oxirlari, XX asr boshlariga kelib
dunyodagi kam sonli davlatlardan biri bo'lgan Angliya bilan ikki tomonlama aloqalarning
mustahkamlanishi bilan soni ortib borgan ingliz tilidagi so'zlar so'nggi yillarda, XXI asr
ostonasidan o'tayotgan paytda, deyarli hujumga uchraganligi haqiqatdir. Ingliz-Amerika
madaniyati va ingliz tilidagi so'zlarni, jumlalarni muomalaga kiritish o'rtasida mushtaraklik bor.
Buning sabablari bilan bog'liq savollar tadqiqotchilarni doimo qiziqtirib kelgan. Ingliz
tilidagi so'zlarini ishlatish omillari bugungi kunda ko'pchilikni qiziqtiradigan mavzu hisoblanadi.
Kishilarning ingliz tilidagi so'zlardan nutqda foydalanishining ijtimoiy omillari mavjud,
albatta. So'zlashuvda, muomala-munosabatda ingliz tilidan olingan so'zlarini ishlatadigan qatlam,
asosan, o'smirlarmi yoki kattalar degan qarash ham ko'pchilikni qiziqtiradi. Hatto odamlarning
jinsi va ularing jumlalariga inglizcha so'zlami kiritish o'rtasida ham mushtarak jihatlar bor.
Insonlarning fikr ifodalashida inglizcha so'zlarni ishlatishi va uning ta'lim darajasi o'rtasida
bog'liklik borligi barchaga sir emas. So'zlashuvchilarning katta qismi Yevropa madaniyatiga
ahamiyat berganliklari sababli jumlalarida inglizcha so'zlarni ishlatishadi, masalan, yoshlar va
kattalarning ko’pgina qismi ingliz-amerika madaniyatining turkiy xalqlar madaniyatiga,
shuningdek, boshqa madaniyatlarga munosabati tufayli jumlalarida ingliz so'zlarini ishlatmaslikka
harakat qilshadi.
Odamlar nutqida ingliz so'zlarini ishlatish- ishlatmaslik sabablari nima? – degan savolga
mantiqan javob qidirib ko’rsak. So’zlovchi tuzgan jumlalarda ingliz so'zlarini ishlatishga olib
keladigan sabablar orasida inglizcha so'zlar dunyo miqyosida umumiste’molda va qisqacha
ekanligini aytishadi. Bu tildagi so'zlar yordamida notiq boshqa odamga aytmoqchi bo'lgan fikrlarni
yaxshiroq va osonroq yetkazishga qodir. Bunday o’zlashma so’zlar iste’moli ortishiga yana bir
sabab o’zbekchada aynan o’sha so’z yoki frazaning ekvivalenti mavjud emasligi, yoshlar nutqida
inglizcha so'zlar chiroyli, ekzotik ovozga ega deb hisoblashlari ham shunday hodisaga sabab
bo’lmoqda. Til o’rganuvchilar inglizcha so'zlarni eslab qolish oson deb hisoblashadi, bundan
tashqari, inglizcha so'zlarni ishlatish zamonaviylik talabi ekanligi, inglizcha so'zlar nutqqa
hayotiylik va rang bag'ishlashini e’tirof etishadi.
Qaysidir ma’noda, inglizcha so'zlar orqali xalqaro muloqot targ'ib qilishini bugungi kunda
hammaga ma’lum, ammo inglizcha so'zlar o'rniga o’zbek tilidagi ekvivalentlarini ishlatish
maqsadga muvofiq hodisa sanaladi. Yana bir jihat borki, inglizcha so'zlarning ishlatilishi turk
tilining degeneratsiyasiga olib keladi. Ko’pchilik inglizcha so'zlarning ma'nosini bilmaydi, ingliz
so'zlarini ishlatish maqtanishdan, qiziqishdan kelib chiqqan bo’lishi ham mumkin.
1104
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Bunday vaziyatda inglizcha so'zlarni ishlatish tushunmovchiliklarga olib kelishini
ta'kidlash kerak. Nutqlarida, gaplar tuzishda inglizcha so'zlarning ko’p ishlatilishiga yana bir sabab
ta’lim tilining ingliz tilida olib borilayotganligidir. Fikrimizni ta’lim tili to’liq ingliz tili bo’lgan
xususiy va ixtisoslashtirilgan maktablar orqali dalillay olamiz. Yana bunday o’zlashma so’zlarning
ortib boryotganligiga sabab sifatida oila, do’stlar, hamkasblarning ham shu tilda muloqot qilishlari
yoki shu orqali jamiyatda ijtimoiy maqomi ko’rsatkichi oshishini ta’kidlaydi. Yosh bilan bog’liq
holda xulosalaydigan bo’lsak, asosan, yoshlar, o’smirlar nutqida juda ko’p ingliz tilidan
o’zlashgan so’zlar ishlatilishining guvohi bo’lamiz. Katta yoshdagilar nutqida bu ko’rsatkich
yuqori baholanmaydi. Muloqot qiluvchilarning jinsi bilan ham bo’gliq jihatlar mavjud. Xuddi
shunday, yosh erkaklarning ma'lumotlarini yosh ayollarning ma'lumotlari bilan taqqoslasak, natija
o'zgarmaydi. Biroq kattalarda vaziyat aksincha. Bu safar inglizcha so'zlarni jumlalariga kiritgan
odamlarning ulushi janoblar orasida yuqori. Biroq, ingliz so'zlarini ishlatish va ularni ishlatadigan
shaxslarning jinsi o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri munosabat mavjudligi haqida gapirish uchun,
jumlalariga ingliz so'zlarini kiritgan erkaklar va ayollarning nisbatlari o'rtasida tafovut katta emas.
Insonlarning jumlalarida inglizcha so'zlarni ishlatishi va uning ma'lumot darajasi o'rtasida
o'xshashlik bormi? Albatta, oliy ma'lumotlilarning jumlalarida ingliz so'zlaridan foydalanilsa, bu
ko'rsatkich oliy ma'lumotga ega bo'lmagan kattalar orasida sezilarli yuqori ko’rsatkichni
ifodalamaydi.
Kishilar ingliz so'zlarini ishlatishga majbur qiladigan sabablar orasida, inglizcha
so'zlarning qisqa bo'lishi va ularni ishlatmaslikga majbur qiladigan sabablar orasida inglizcha
so'zlarini ishlatish ona tilining degeneratsiyasiga olib kelishi sababi eng tez-tez keltiriladi.
Ingliz tilidagi so'zlarni jumlalarga kiritishning ijtimoiy omillari orasida ingliz so'zlarini
ishlatish olingan ta'limning ko'rsatkichi bo'lishining sababi va ingliz so'zlarini qo'shmaslikning
ijtimoiy omillari orasida ingliz so'zlarini ishlatish insonning ijtimoiy maqomiga mos
kelmasligining sababi eng tez-tez keltiriladi.Ushbu maqolada inglizcha so'zlarini, asosan,
yoshlar ishlatishi aniqlandi. Yoshlarning aksariyati jumlalarida inglizcha so'zlarni ishlatishlarini
ta'kidlasalar-da, kattalarda bu ko'rsatkich juda past ekanligini qayd qilib o’tdik.
Biz inglizcha so'zlarini ishlatish va ularni ishlatadigan odamlarning ta'lim darajasi
o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri mutanosib munosabat o'rnatilishi mumkinligini ko'rishimiz mumkin.
Oliy ma'lumotli kattalarning deyarli beshdan ikki qismi jumlalarida ingliz so'zlarini
ishlatadi, oliy ma'lumotga ega bo'lmagan kattalarning faqat beshdan bir qismigina ularni
ishlatadi. Bu holda, odamlarning ta'lim darajasi oshgani sayin, ingliz tilidagi so'zlardan
foydalanish ham oshadi. Biz tadqiqotlarimizning keyingi bosqichlarida nutqimizda tez-tez
uchraydigan inglizcha so’zlarning fonetikasi bilan ma’lumotlarni yoritishni ham oldimizga
maqsad qilib qo’yganmiz.
1105
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
REFERENCES
1.
O’zbek tılınıng ızohlı lug’atı. G’afur G’ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi. 2022.
Toshkent.
2.
ANGLICISMS-WÖRTERBUCH (1993-1996):D er Einfluss des Englischer auf den
deutschen Wortschatz nach 1945. Berlin / Nyu-York.
3.
BUSSMANN, Hadumod (1983): Lexikon der Sprachwissenschaft, Kröner Verlag, Stuttgart.
4.
CARSTENSEN, Broder (1975): "Borrowing processes", Broder Carstensen/Hans Galinsky,
Amerikanismen der deutschen Gegenwartssprache: Entlehnungsprozesse und ihre
stilistische Aspekte (Heidelberg, pp.11-32)
5.
DRUBE, Herbert (1980): The Anglo-American Foreign Word in German since 1945,
German Language of the Present, Reclam, Stuttgart.
6.
ERSOYLU, Halil (1944): "Western Origin Words", Turkish Language Monthly Language
Journal, 509, p.375-384.
7.
FINK,Hermann (1997):Anglizismen in der Sprache der neuen Bundeslander.Eine Analyse
zur Verwendung und Rezeption; Frankfurt/M..
