1106
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
“MUHOKAMAT UL-LUG‘ATAYN” ASARI VA KOMPRATIVISTIKA HODISASI
Xo‘jamberdiyeva Manzura
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Filologiya tillarni o‘qitish: o‘zbek tili 3-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14784275
Annotatsiya.
Mazkur maqolada adabiy til asoschisi Alisher Navoiyning tilshunoslikka oid
qarashlari, “Muhokamat ul-lug‘atayn” asari xususidagi fikrlarimiz va komprativistika hodisasi,
ta’rifi, bu hodisaning ilk marotaba “Muhokamat ul- lu g‘atayn” asarida yoritib o‘tilganligi
haqida so‘z yuritildi.
Kalit so‘zlar:
“Muhokamat ul-lug‘atayn”, turkiy, sart (fors-tojik), lakuna, komprativistika,
bo‘shliq, madaniy bo‘shliq, lakunar birlik, gender farq, tilshunoslik.
ПРОИЗВЕДЕНИЕ «МУХОКАМАТ УЛ-ЛУГАТАЙН» И ФЕНОМЕН
КОМПРОТИВИЗМА
Аннотация.
В данной статье представлены взгляды основоположника
литературного языка Алишера Навои на языкознание, наши мысли о произведении
«Мухокамат ул-лугатайн» и явлении компративистики, его определении, впервые это
явление освещено в произведении «Мухокамат ул-лугатайн». -лугатайн" з было проведено.
Ключевые слова:
«Мухокамат ул-лугатайн», турецкий язык, сарт (персо-
таджикский), лакуна, компративистика, разрыв, культурный разрыв, лакунарное
единство, гендерное различие, лингвистика.
"MUHOKAMAT UL-LUGATAYN" AND THE PHENOMENON OF COMPRATIVISM
Abstract.
In this article, the founder of literary language Alisher Navoi's views on
linguistics, our thoughts on the work "Muhokamat ul-lughatayn" and the phenomenon of
comprativistics, its definition, the first time this phenomenon was covered in the work "Muhokamat
ul-lughatayn" z was conducted.
Key words:
"Muhokamat ul-lughatayn", Turkish, sart (Perso-Tajik), lacuna,
comprativistics, gap, cultural gap, lacunar unity, gender difference, linguistics.
Buyuk mutafakkir Alisher Navoiy bundan besh asr oldin tillarning o‘zaro chog‘ishtirma
tadqiqiga asoslangan “Muhokamat-ul-lug‘atayn” (“Ikki til muhokamasi”) monografiyasi bilan
dunyo tilshunosligida mutlaqo yangi ilmiy yo‘nalish – komprativistikaga asos solgan edi. Alloma
ushbu asari orqali chog‘ishtirma tilshunoslikning tadqiq yo‘llari, tahlil usullari, metodologik
bazasini ishlab chiqdi. Hozirga qadar ham zamonaviy tilshunoslikda ushbu ilmiy manbaning o‘rni,
tahlil va tadqiq usullari katta ahamiyat kasb etadi.
1107
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Lingvistika tarixida Alisher Navoiy boshlab bergan yangi ilmiy yo‘nalishga asoslangan
komprativistik tadqiqotlar Yevropada XIX asrning birinchi yarmiga kelibgina yaratila boshladi va
bu tilshunoslik tarixida qiyosiy-tarixiy tilshunoslik nomi bilan o‘rin egalladi. Hozirgi kunda bu
yo‘nalish zamonaviy tilshunoslikning yirik sohalaridan biriga aylangan.
«Muhokamat ul-lug’atayn» — «Ikki til muhokamasi» deb nomlangan bu asar 905 hijriy
yilning jumodiyul avval oyi- 1499 melodiy yilning dekabr oyi oxirlarida chorshanba kuni yozib
tugatilgan:
Bu nomaki, yozdi qalamim tortib til,
Tarixin aning jumodiyul-avval bil.
Kunnung raqamini chorshanba qilg’il,
To’qqiz yuz yildin o’tub erdi besh yil.
(MAT, 20 tomlik, 16-tom, 40-bet)
«Muhokamat ul-lug’atayn» da turkiy-o’zbek va fors-tojik tillarini qiyosiy o’rganish
vositasida turkiy-o’zbek tilining Sharqda mashhur bo’lgan arab va fors-tojik tillari darajasidagi
mavqeidan so’z yuritiladi hamda ulardan, xususan fors-tojik tilidan farq qiluvchi xususiyatlari turli
xildagi ko’pgina misollar, jumladan «yuz lafz» (yuzta so’z)ni keltirib, talqin qilish bilan
isbotlanadi. Bu ma’no Alisher Navoiyning quyidagicha yozganlarida ham o’z ifodasini topgan.
«Turkiy va sort lug’ati kayfiyati va haqiqati sharhida bu risolani jam’ qilib bitidim va anga
«Muhokamat ul-lug’atayn» ot qo’ydum, to turk eli tili fasohatu diqqati va balog’atu vus’ati… zohir
qildim. Va xayolimg’a mundoq kelurkim, turk ulusi fasihlariga ulug’ haq sobit qildimki, o’z alfoz
va iboratlari haqiqati va o’z til va lug’atlari kayfiyatidin voqif bo’ldilar». (MAT, 20 tomlik, 16-
tom, 40-bet).
Hazrat Navoiy ilmiy tafakkurining gultojisi hisoblangan ushbu tadqiqot o‘zbek fani
tarixida ham tengsiz maqomga ega. Ushbu asar bizgacha yetib kelgan ilmiy ishlar orasida o‘zbek
tilida yaratilgan birinchi sof lingvistik ilmiy-tadqiqot hisoblanadi. Kezi kelganda aytish kerakki,
Nizomiddin Mir Alisher Navoiyga qadar turkiy tillar tadqiqiga bag‘ishlangan o‘nlab ilmiy asarlar
yaratilgan. Biroq ular arab tilida yozilgan va ularning aksariyati o‘quv qo‘llanma xususiyatiga ega
bo‘lgan.
Navoiy “Muhokamatu-l-lug‘atayn” (“Ikki til muhokamasi”) asari bilan o‘zbek lafzida
tilshunoslik bo‘yicha ilmiy ish yaratish uslubini, yozma ilmiy bayon texnikasini yaratib berish
bilan birga, uning ilmiy atamashunosligini ham ishlab chiqdi. Shu jihatlari bilan bu asar o‘zbek va
jahon fani uchun g‘oyat qadrli fundamental tadqiqotdir.
Navoiy o‘z asarida komprativistikaning tayanch usullarini ixtiro etgan. Chunonchi, u
tillarning qanday birliklari va qatlamlari solishtirilsa, asosli ilmiy natijalarga erishish mumkinligini
ham ko‘rsatgan.
1108
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Ana shu maqsadda Navoiy o‘zbek tilining so‘z boyligini ko‘rsatish orqali forsiyda
muqobili bo‘lmagan yuzta fe’lni keltiradi. Asarning Toshkent nashrida ushbu fe’llar to‘qson
to‘qqizta. To‘pqopi va Parij nusxalarida fe’llarning soni to‘qson to‘qqiz, Fotih va Budapesht
nusxalarida yuzta. Ushbu ikki nusxada boshqa qo‘lyozmada tushib qolgan yuzinchi fe’l ham bor.
U “chimdilamoq” fe’li bo‘lib, ketma-ketlikda “qichig‘lamaq” so‘zidan keyin keladi. Asar
nusxasini ko‘chirayotgan kotib aynan shu so‘zni tasodifan tushirib qoldirgan. Toshkent nashrida
ushbu fe’l uchramasligining sababi ham shunda, nashr uchun Parij qo‘lyozmasi asos bo‘lgan,
degan xulosaga keladi turkolog Q.Sodiqov.
Nusxalarda nafaqat bunday holatlar, balki ba’zi o‘rinlarda jumlalarning tuzilishida ham
farqli jihatlar bor. Masalan, To‘pqopi va Parij qo‘lyozmalaridagi ayrim jumlalar Fotih
qo‘lyozmasida tahrir qilingan yoki avvalgi ikki qo‘lyozmada uchramaydigan jumlalar Fotih
qo‘lyozmasida to‘ldirilgan. Bir-ikkitasini ko‘chirish chog‘ida tushirib qoldirilgan, deyish
mumkindir, lekin orada muhim ma’lumotlar ham kiritilgan bo‘lib, ular til va uslub jihatidan
Navoiyning jumlalari, bularni asarga muallifdan boshqa kishi kiritishi imkonsizdir.
Shuni eslatish joizki, Alisher Navoiy turkiy tilning fazilatlari haqida so’z yuritganda o’sha
davrda mashhur bo’lgan arab, fors-tojik va hind tillarini kamsitmaydi, aksincha ularning har biriga
xos bo’lgan xususiyatlarni ham ehtirom bilan bayon etadi.
Bundan kuzatilgan maqsad turkiy tilning fasohati va balog’ati haqida ilmiy asoslangan
mulohazalarni bayon etish bilan bir qatorda «turk nozimlari (shoirlari) o’z alfozlari bilan she’rg’a
mashg’ulluq qilg’aylar va ko’ngul g’unchasi dog’idinki, pechlar chirmanibdur, bahor nasimidek
anfos bila guldek ochilg’aylar». (MAT, 20 tomlik, 16-tom, 38-bet).
Demak, Alisher Navoiy turkiy tilning fasohati va lug’aviy boyligini dalillar bilan isbotlash
vositasida turkiy tildagi adabiyot-she’riyatning yanada ravnaq topishi lozimligini ham nazarda
tutgan. «Muhokamat ul-lug’atayn»da faqat qiyosiy tilshunoslik masalalaridan so’z yuritilgan
emas, balki unda til tarixi, o’zbek adabiyoti tarixi, she’riy janr va badiiy san’atlar, fors-tojik
adabiyoti namoyandalari asarlari va o’zi (Alisher Navoiy)ning ijodiga doir qimmatbaho
mulohazalar ham mavjud.
Alisher Navoiyning qayd qilishicha, turkiy til va turkiy tildagi adabiyot tarixi o’zaro
chambarchas bog’lidir. Shuning uchun asarda Hulokuxon, Amir Temur, Shohrux mirzo hamda
Sulton Husayn Boyqaro zamonlarida turkiy tilning rivojlangani tufayli turkiy she’riyatning
mavlono Sakkokiy, Haydar Xorazmiy, Atoyi, Muqimiy, Amiriy, Yaqiniy, Gadoyi, mavlono
Lutfiy, Husayniy va o’zi (Alisher Navoiy) kabi zabardast siymolari maydonga kelganlarini alohida
qoniqish bilan uqtirib o’tadi. Shuning bilan birga bu jarayonning Sulton Husayn Boyqaro-
Husayniy tomonidan qo’llab-quvatlashi tufayli yanada rivojlangani ta’kidlanadi.
1109
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
«Muhokamat ul-lug’atayn»da she’riy janr (tuyuq), badiiy san’atlar (iyhom, tajnis, tarse’)
haqida turkiy she’riyatdagi o’ziga xos xususiyatlari jihatidan ma’lumot beriladi. Fikrning isboti
uchun misolga murojaat qilaylik:«She’rda barcha tab’ ahli qoshida ravshan va majmu’i fusaho
ollida1 mubarhandurki, tajnis va iyhom bag’oyat kulliydir. Va bu farxunda iborot va xujasta alfoz
va ishorotda forsiydin ko’prak tajnisomez lafz va iyhomangez nukta borki, nazmga mujibi zebu
ziynat va boisi takallufu san’atdur. Masalan: ot lafziki, bir ma’nosi alamdur2, yana bir ma’nisi
markabdur3 va yana bir ma’nisi amrdurkim, toshni yo o’qni ot, deb buyurg’aylar. Bu tajnisda
mundoq deyilibdurkim,
Bayt:
Chun pariyu hurdur oting, begim,
Sur’at ichra dev erur oting, begim.
Har xadangekim, ulus andin qochar,
Notavon jonim sari oting, begim.»
(MAT, 20 tomlik, 16-tom, 17-bet).
Eslatilganidek, «Muhokamat ul-lug’atayn» da fors-tojik adabiyotining Xoqoniy, Anvariy,
Firdavsiy, Nizomiy, Sa’diy, Xusrav Dehlaviy, Salmon Sovajiy, Xojui Kirmoniy, Ashraf,
Abdurahmon Jomiy kabi mashhur namoyandalarining asarlari, ularning turli janrlar sohasidagi
xizmatlari muxtasar tarzda bo’lsa-da, adabiyotshunos sifatida baholangan va xulosaviy fikrlar
bayon etilgan. Jumladan, forsiy tilda qasida janrining mukammal namunalarini yaratgan Xoqoniy,
Anvariy, Zahir, Salmonlar; masnaviy-doston sohasida «ustozi fan Firdavsiy va nodiri zamon
Shayx Nizomiy»(16-tom, 35-bet); g’azal janri sohasida muxtare’ Shayx Sa’diy va Hofiz
Sheroziylar ekanliklari haqidagi xulosaviy fikrlar hozirgi adabiyotshunoslar tomonidan faqat
e’tirof etilib qolmasdan, balki ular ilmiy jihatdan ham isbotlangan.
Bundan tashqari Alisher Navoiy arab she’riyatining zabardast namoyandalari haqida ham
muxtasar, ammo hozirgi kunda arab adabiyotshunoslari tomonidan ma’qullangan mulohazalarni
bayon etadi. Jumladan: «To mulk arab xulafosi va salotinida erdi, falak ul vaqtda nazm dabiriga
arab tili bila jilva berdi, andoqki, Hasson Sobitdek va Laxitdek malik ul-kalom suxanguzorlar va
ma’niofarin fasohatshiorlar paydo bo’ldilar va o’z tillari bila nazm adosining dodini berdilar».
(MAT, 20 tomlik, 16-tom, 35-bet).
Alisher Navoiyning arab shoirlari haqidagi muxtasar, ammo haqqoniy mulohazalari XX
asr arab adabiyotshunosi Hanna al-Foxuriyning «Arab adabiyoti tarixi» kitobida qo’llab-
quvvatlangan. Masalan, Hanna al-Foxuriy VII asrda faoliyat ko’rsatgan Hasson ibn Sobit (vaf.-54
hijriy-674 melodiy yil) ijodining ahamiyati haqida so’z yuritib, uni islom davri arab adabiyotida
islomiy va siyosiy she’riyatning asoschisi ekanligini alohida uqtiradi.
1110
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Ko’rinadiki, Alisher Navoiy Hasson ibn Sobitni malik ul-kalom deb ta’riflagan bo’lsa,
Hanna al-Foxuriy uni islomiy va siyosiy she’riyatning asoschisi tarzida tavsiflaydi. Demak,
Alisher Navoiy XV asrdayoq bu shoirning mavqeini o’sha davr adabiyotshunosligi mezoni asosida
«malik ul-kalom» iborasi bilan to’g’ri aniqlagan. Keltirilgan mulohazalar shundan guvohlik
beradiki, Alisher Navoiy «Muhokamat ul-lug’atayn»da o’zini faqat tilshunos olim sifatida emas,
balki arab, fors va turkiy adabiyot tarixining ham ulkan bilimdoni – olimi ekanini namoyish etgan.
«Muhokamat ul-lug’atayn»ning adabiyotshunoslik sohasidagi ahamiyati yuqorida qayd
qilingan fazilatlar bilan cheklanmaydi. Asarda Alisher Navoiyning turkiy va forsiy tillarda
yaratgan asarlari, ularning yozilish sabab va tarixlari, ijodiy hamkorliklari haqida ma’lumotlar
uchraydiki, ular ulkan shoirning ijodiy tarjimayi holini yaratishda qimmatbaho material bo’lib
xizmat qiladi. Bu jihatdan «Xazoyin ul-maoni», «Tuhfat ul-afkor», «Xamsa» va boshqalar haqida
yozganlari ardoqlidir.
Bundan tashqari «Muhokamat ul-lug’atayn»ning adabiy ahamiyati yana shu bilan ham
belgilanadiki, unda o’sha davr nasri uchun xos uslub – saj’ san’ati (nasrda ohangdorlik va qofiya,
radif unsurlari) mahorat bilan ishlatilgan hamda turli xil she’riy nav’lardan misol keltirish bilan
ziynatlangan.
Misollar:
Saj’ san’ati:«Takallum ahli xirmanining xo’shachini va so’z durri samini maxzanining
amini va nazm gulistonining andalebi nag’masaroyi, ya’ni Alisher al-mutaxallis bin Navoyi …
mundoq arz qilurkim…» (MAT, 20 tomlik, 16-tom, 8-bet).
Yana:«Umid ulkim, bu faqirni xayr duosi bila yod qilg’aylar va ruhumni aning bila shod
qilg’aylar».
(MAT, 20 tomlik, 16-tom, 40-bet).
She’riy parchalar:
Ruboiy:
Ey so’z bila qilg’on ofarinish og’oz,
Insonni aroda aylag’on mahrami roz.
Chun «kun fa yakun» safhasiga bo’ldi tiroz,
Qilg’on oni nutq ila boridin mumtoz.
(MAT, 20 tomlik, 16-tom, 7-bet)
“Muhokamatu-l-lug‘atayn”ning to‘rtta qo‘lyozmasi bizgacha yetib kelgan bo‘lib, uning
birinchi nusxasi Istanbuldagi To‘pqopi saroyi muzeyi Revan kutubxonasida saqlanayotgan Navoiy
kulliyotidan o‘rin olgan. Taxminlarga qaraganda, u mavjud nusxalarning eng eskisidir.
Asarning yana bir nusxasi Istanbuldagi Sulaymoniya kutubxonasining Fotih bo‘limida
saqlanmoqda va u Navoiy kulliyotiga kirgan. 1526-1527 yillarda ko‘chirilgan Parij nusxasi
Parijdagi Milliy kutubxonada va asarning to‘rtinchi qo‘lyozmasi Budapeshtda saqlanmoqda.
1111
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Alisher Navoiyning “Muhokamatu-l-lug‘atayn” asarining yangi nashri ana shu nusxalarni
o‘zaro qiyoslash natijasida yaratildi.
“Muhokamatu-l-lug‘atayn”ning qo‘lyozmalari orasida To‘pqopi va Parij nusxalari matniy
jihatdan bir-biriga juda yaqin: To‘pqopida qaysi joylari tushib qolgan bo‘lsa, Parij qo‘lyozmasida
ham aytarli shunday holat kuzatiladi. Asarning Fotih kutubxonasida saqlanayotgan qo‘lyozmasi
boshqa nusxalardan birmuncha farq qiladi. Muhimi shundaki, To‘pqopi va Parij qo‘lyozmalarida
uchramaydigan so‘z va jumlalar ushbu nusxada to‘ldirilgan. Tekstologik jihatdan bu nusxaning
o‘ziga yarasha afzalligi ham bor.
Masalan, To‘pqopi qo‘lyozmasida: “Forsiygo‘y turk beglar-u mirzodalar “bo‘xsamaq”ni
forsiy til bila tilasalar-ki, ado qilg‘aylar!”, yoki ushbu gap Fotih qo‘lyozmasida: “Forsiygo‘y turk
beglar-u mirzodalar “bo‘xsamaq”ni forsiy til bila tilasalar-ki, ado qilg‘aylar, ayo ne nav’
qilg‘aylar”, deb berilgan. Navoiy asarlari tilida singarmonizm (tovushlar uyg‘unligi) “temir
qonun” sifatida amal qilinganini ko‘rishimiz mumkin. Bu narsa tovushlar tizimini anglashga ham
imkon beradi. Masalan, muallif keltirgan misollarda “yo‘g‘on” o‘zak-negizli so‘zlarga masdar
ko‘rsatkichining -maq varianti qo‘shiladi: “qurug‘samaq”, “aldamaq”, “qistamaq”, “yalinmaq”
singari; “ingichka” talaffuzli so‘zlarga esa -mäk varianti qo‘shiladi: “igirmak”, “indamak”,
“surkanmak”, “o‘rtanmak” singari. Demak, Navoiy tilida orqa qator, “yo‘g‘on” a bilan old qator,
“ingichka” ä ning har ikkovi mustaqil fonemalar sifatida ishlatilgan.
Shunday qilib, Alisher Navoiyning «Muhokamat ul-lug’atayn» ilmiy asari turkiy
tilshunoslikning nodir yodgorligi bo’lib, unda turkiy tilning o’ziga xos xususiyatlari, uning buyuk
ahamiyatga molik badiiy yodgorliklarni yaratishga qodirligi masalasi ilmiy asosda yoritilgan.
Shuning bilan birga asarning mavzu doirasi keng bo’lib, unda umuman adabiyotshunoslikning
turli xildagi muhim muammolari tilga olingan va o’sha davrdagi nasrning o’ziga xos xususiyatlari
o’z ifodasini topgan.
REFERENCES
1.
А. Навоий. Асарлар. Ўн беш томлик. Ўн тўртинчи том. Ғафур Ғулом номидаги
бадиий адабиёт нашриёти. Тошкент, 1967.
2.
“Navoiy asarlari lug‘ati” (1972)
3.
“Alisher Navoiy asarlarining izohli lug‘ati” (1993-1995)
4.
“O‘zbek tilining izohli lug‘ati” (2006-2008)
5.
“O‘zbek tilining etimologik lug‘ati” (2000)
6.
Xayrulla Ismatullayev “”Muhokamat ul-lug’atayn ”ning chet ellarda o’rganilishi” “O’zbek
tili va adabiyoti ” jurnali 1988,4-nashr,54
7.
Alisher Navoiy Asarlar.O’n besh tomlik .14-tom.Toshkent,1967,228-bet
