1111
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
DZYUDOSHILARDIŃ TEXNIKALIQ TAYARLIǴIN SINAP KÓRIWDE NÁTIYJEGE
ERISIW USILLARI
Sapargeldieva Sarbinoz
O`zbekistan Ma`mleketlik Dene Ta`rbiyasi Ha`m Sport universiteti
No`kis filiali 2-kurs student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14784283
Annotatsiya.
Dáslepki úyretiw basqıshında texnikalıq háreketlerdi maqsetke muwapıq
shólkemlestiriw oǵada zárúrli áhmiyetli jańalıqlardi aship beredi. Texnikalıq háreketler
kórsetkishleriniń nátiyjeli qáliplesiwi tayarlaw, baylanistiriw, arnawlı shınıǵıwlarınan
qanshellilik tuwrı paydalanıwǵa baylanıslı.
Tayanish so`zleri:
Dzyudoshılardıń texnikasın,taktika, dáslepki úyretiw, háreket, texnik
usıllardı.
Dzyudoshılardıń texnikasın qısqa etip dzyudoda bellesiw óneri dep tariyplew de múmkin.
Keń maniste aytqanda, dzyudoshınıń texnikası, birinshiden, dzyudoshılardıń
múmkinshiliklerin, qarsılastıń qásiyetleri hám de jarıslardıń anıq shárt-shárayatların esapqa alǵan
halda jarıslarda qatnasıwdı maqsetke muwapıq keletuǵın rejeni islep shıǵıwdan:ekinshiden,
dzyudoshınıń múmkinshiliklerin ilajı barınsha kórinetuǵın qızıqlı etetuǵın bellesiw qural hám
usıllarınan paydalanıw jolı menen bul rejeni ámelge asırıwdan ibarat.
-
Dzyudoshınıń texnikalıq tayyarlıǵı processinde tómendegiler názerde tutıladı: [32]
-
dzyudoshı texnikasınıń teoriyalıq tiykarların ózlestiriw (texnikalıq usıllar haqqında, olardı
qanday hám qaysı túrdegi sharayatlarda qollaw kerekligi hám taǵi basqalar haqqındaǵı bilimlerdi
iyelew):
-
dzyudoshılar qarsılas múmkinshiligin hám de bolajaq bellesiwlerdiń shárt-shárayatların
úyretiw:
-
texnik usıllardı, olardıń kompleksi hám variantların tap jetilisken texnikalıq uqıp hám ilmiy
tájriybelerin iyelep aliwga shekem ózlestiriw.
-
texnikalıq uqıpǵa erisiw ushın zárúr bolǵan texnikalıq oylaw hám basqa qábiletlerdi
tárbiyalaw.
texnik oylaw, aqıl yad hám dóretiwshilik oyda sáwlelendiriwge súyenip, tiyisli bilim hám
tájiriybelerden paydalanıwǵa, sport jarisinda jaǵdaydı qunt penen baqlaw, tez túsiniw hám bahalay
biliw, waqıtında tuwrı sheshimge kela biliw qábiletine tiykarlanadı.
Texnikalıq tayarlıqtıń ámeliy usılları dzyudoshılardı jarıs iskerligin modellestiriw
principine tiykarlanadı.
1112
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Qarsıllasız shınıǵıw qılıw usılı - texnikanıń tiykarın úyreniw, onı aktiv hám sanalı analiz
qılıw ushın qollanıladı.
Shártli qarsılas penen shınıǵıw ótkeriw usılı - qosımsha hám járdemshi inventar hám
úskenelerden paydalanıwdı: mishenlar, mejin, hár túrlı trenajyor strukturaları, shártli qarsılastı
programmalastırılǵan modeli arqalı baqlaw hám basqarıw.
Sherigi menen shınıǵıw ótkeriw usıl, texnikanı úyreniw usılı. Bul usılda sherik háreket
texnikası úyreniwde aktiv járdemshi bolıp esaplanadi.
Qarsılası menen shınıǵıw ótkeriw usılı. Texnikalıq háreketleri boyınsha tákirarlaw:
sportshı individual ózgesheligi boyınsha texnikalıq jetilistiriw: óz múmkinshiliklerin qarsılas
tárepinen shólkemlestirgen hár túrli texnikalıq sharayatlarda qollay biliw.
Dzyudo boyınsha arnawlı ádebiyatlar analizi sonı kórsetedi, texnikalıq háreketlerdi
kompleks dinamikalıq jaǵdaylar kórinisinde shólkemlestiriwdi usınıs etedi. Bulardıń hár biri
arnawlı bir maqsetke hám júzege keletuǵın jaǵdaylarǵa baylanıslı programmalastırılǵan
kompleksine iye. Metodikasinń, sózsız, perspektivası bar, braqta onı tolıq nátiyjeli ámelde
qollanıw ushın normativ tiykar islep shıǵıw onı ámeliyatta qollap kóriw kerek.
Jetilisken texnika - bul eń joqarı nátiyjege erisiw maqsetinde sport shınıǵıwların orınlawdıń
nátiyjeli usılları jıyındısı bolıp tabıladı. Úyretiw processinde texnikanı iyelew dárejesi ózgerip
turadı. Texnika sportshınıń háreketlerdi puxtalıq penen orınlaw ushın múmkinshilik jaratadı.
Biraq sport iskerligi teoriyası (40) dzyudoshi óziniń psixologiyalıq komponentin, onıń
sayi- háreketi kompleksin úyreniwdi talap etedi.
Dzyudo shınıǵıw júklemelerin asırmastán joqarı sport nátiyjelerine erisip bolmaydı. Sport
nátiyjeleriniń shınıǵıw júklemeleri ólshemlerine tuwrıdan-tuwrı baylanıslılıǵı bar. Sportshı
organizminiń funktsional múmkinshilikleri shegarasına jaqın bolǵan shınıǵıw júklemeleri málim
bir sharayatlarda ol jaǵdayda ósip baratuǵın zárúrli ózgertiwlerdi júzege keltiriwi hám de
nátiyjede, múmkinshilikleriniń asıwına alıp keliwi múmkin. Bir qiyli qálipdegi júklemeler az-
azdan óziniń shınıǵıw nátiyjesin joǵaltıp baradı, keyinirek bolsa fizikalıq hám psixik jumıs
qábiletiniń rawajlanıwına járdem bermey qoyadı. Dzyudoda basqa sport túrlerinen sonısı menen
parıq qıladı, ol jaǵdayda texnikalıq háreketler sanı júdá kóp bolıp tabıladı. Bul háreket
koordinatsiyasına ulken talaplar qoyıladı, sol sebepli úyreniletuǵın háreketler, ásirese bellesiwge
aparıwdıń kombinatsiyalı usılında atqarılatuǵın háreketler sanın az-azdan asırıp barıw kerek.
Dzyudoshılardıń texnikalıq háreketler koordinitsıyasın hám málim dárejede fizikalıq
sapalardı, birinshi náwbette, shaqqanlıq, operativlikti rawajlandırıwǵa járdem beredi. Fizikalıq
sapalarǵa baǵdarlaǵan halda rawajlandırıw ushın shınıǵıw júklemeleriniń málim bir quramın
ózgertiw kerek. Bunda eń tiykarǵı wazıypa - kóp jıllıq shınıǵıwdıń bólek basqıshlarında
júklemediń kólemi hám kúshi qanday koefficientlerde asırılıwı zárúr.
1113
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Shınıǵıw júklemesi bunda dzyudoshınıń jumıs qábileti ósiwine qaray asıp barıwı kerek.
Bul jerde júklemelerdiń anıq esabin júrgiziw, sonıń menen birge shınıqqanlıq jaǵdayın
úzliksiz tekserip turıw hám de shınıǵıw júklemeleriniń asıp barıwında izbe-izlik principin ámelge
asırıw ushın jarıs iskerligin analiz etip barıw zárúr.
Dzyudoshılardıń texnikalıq aktual mashqalalardı tabıslı sheshiw kóp tárepten zamanagóy
izertlew usıllarınan tuwrı paydalanıwǵa baylanıslı. Bunday usıllar ishinde pedagogikalıq usıllar
zárúrli orın iyeleydi, sonıń menen birge medicinalıq -biologiyalıq, psixologiyalıq, social hám
basqa izertlew usılları keń qollanıladı.
Shınıǵıw metodikasın jetilistiriwde trenerler hám ilimiy xizmetkerlerdiń jetiskenlikleri kóp
tárepten dzyudoshılardıń iri jarıslarda tabıslı qatnasıwına járdem berdi. Bunda dzyudoshılardıń
jarıslarǵa tayınlıǵı hám qatnasıwı dáwirinde ámelge asırılǵan kompleks izertlewler processinde
alınǵan qımbat bahalı ilimiy maǵlıwmatlar úlken áhmiyet kásip etdi.
Texnikalıq tayarlıq - bul kóp jıllıq qánigelestirilgen pedagogikalıq process bolıp, jarıs
táǵdirin sheshiwshi bellesiw ilmiy tájriybeleri texnikasın ózlestiriw jáne onı qáliplestiriwge
qaratılǵan tayarlıq turi bolıp tabıladı.
Dáslepki úyretiw basqıshında texnikalıq háreketlerdi maqsetke muwapıq shólkemlestiriw
oǵada zárúrli áhmiyetli jańalıqlardi aship beredi. Texnikalıq háreketler kórsetkishleriniń nátiyjeli
qáliplesiwi tayarlaw, baylanistiriw, arnawlı shınıǵıwlarınan qanshellilik tuwrı paydalanıwǵa
baylanıslı.
Házirgi waqıtta dzyudoshılar tayyarlıǵın bahalawǵa tiykarlanıp jarıs iskerligi processinde
yamasa qadaǵalaw nátiyjelerine kóre ámelge asırıladı. Bunda kóbinese dzyudoshılardiń
tayyarlıǵınıń bahası retinde jarısta iyelengen orın yamasa bellesiw nátiyjeleri esapqa alınadı.
Joqarıda kórsetilgen nátiyjeler qolǵa kiritilgeninen keyin trener-pedagog hám sportshı
aldında turǵan jarıstıń qásiyetlerin modellestirip, málim dárejede arnawlı bir sportshılar menen
bolajaq bellesiwlerdiń nátiyjelerin boljaw etip, sport tayyarlıǵı pedagogikalıq procesine qanday da
ózgertiwler kirite baslaydı.
Tayarlıqtıń ámeldegi dárejesine tiyisli bunday maǵlıwmatlar yamasa modeller bar eken,
qarsılastıń kúshli táreplerin jeńiw ushın qanday da juwap ilajların kóriw, onıń bos táreplerinen
paydalanıp, bellesiwde utıp shıǵıwǵa háreket qılıw kerek.
Dzyudoshılardıń tayyarlıǵı ámeliyatında sistemalı baylanisdıń qollanıwı dzyudoda
sportshılar tayyarlıǵınıń túrli basqıshlarında texnikalıq kórsetkishleri muǵdarlıq bahaları
sistemasın islep shıǵıw hám de qollaw ushın sharayat jaratadı. Dzyudoshılardıń texnikası bólek
kórsetkishleri kóp qánigeler tárepinen aytılǵan, olardı qóllawdıń túrli baǵdarları belgilep berilgen.
Dzyudoshılardıń texnikalıq kórsetkish tayınlıǵınıń ulıwma bahalanıwı quramına kiretuǵın
texnikalıq tayınlıǵı qásiyetleriniń muǵdarlıq ańlatpası bolıp tabıladı.
1114
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Ayırım kórsetkishlerdiń muǵdarlıq ańlatpaların tiykarǵı dep qabıl etip, sportshı texnikalıq
tayyarliǵı dárejesin, sonıń menen birge, sport tayınlıǵı pedagogikalıq procesiniń sapası hám
dinamikasın bahalaw múmkin.
Texnikalıq tayarlıq dárejesi degende, texnikalıq kórsetkishleri jıyındısınıń soǵan muwapıq
tiykarǵı kórsetkishler jıyındısı menen salıstırıwlanıwına tayaniwshi salıstırmalı xarakteristika
túsiniledi.
Dzyudoshılardı tayarlaw processinde fizikalıq sapalardı tárbiyalaw hám texnikalıq
háreketlerdi jetilistiriw menen qasında shaxs qásiyetleri hám de jeke sapalardıń qáliplesiwine tásir
kórsetiw júdá zárúrli bolıp tabıladı. Sportshınıń óz ústinde islewge, mádeniyatı hám oylawın
asırıwǵa úzliksiz jóneltirip turıwı kerek. Shınıǵıw procesi dawamında hám jarıslarda jeke sapalardı
qáliplestiriwge izbe-iz tásir kórsetip, jámáát járdeminde unamsız jaǵdaylardı tuwrı jónge salıp
barıw zárúr Texnikalıq tayarlıq dárejesi degende, texnikalıq kórsetkishleri jıyındısınıń soǵan
muwapıq tiykarǵı kórsetkishler jıyındısı menen salıstırıwlanıwına tayaniwshi salıstırmalı
xarakteristika túsiniledi.
(Qadaǵalaw toparı n 18)
Texnik shiniǵiw
Testler natiyjesi
Iyun 2022,
M±m
Oktyabr
2023, M±m
Yanvar
2023, M±m
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Jaǵaniń sirtqi tarepinen uslaw
Belbewden uslap taslaw
Tabandaǵi qaptal ayaq.
Shep ayaq astinan burmalap ayaq
arqali taslaw.
Podsad belden ishkeriden taslaw.
Keneytirilgen ayaqqa astinan aldinǵa
taslaw.
Bastan asirip belden taslaw.
Jelkeden “digirman” ustine taslaw.
3,1±0,13
3,5±0,18
3,0±0,10
3,9±0,10
3,1±0,08
3,1±0,08
3,8±0,19
3,1±0,08
3,9±0,19
2,9±0,18
3,7±0,13
3,8±0,12
3,7±0,13
3,9±0,14
3,8±0,15
3,5±0,18
4,8±0,13
4,9±0,08
4,5±0,14
4,1±0,10
4,8±0,12
4,8±0,10
4,3±0,13
4,5±0,14
REFERENCES
1.
Dzurenda V.. Struktura uchebnogo materiala nachal'noy taktikotexnicheskoy podgotovki
dzyudoistov. Avtoreferat dissertatsii kandidata pedagogicheskix nauk,- M., 1990,-22 s.
2.
Donchenko P. I.. Trenajernie texnicheskie sredstva podgotovki i kontrolya v basketbole.
Tashkent, 1984,-198 s.
1115
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
3.
Dutov V. S. Individualizatsiya podgotovki dzyudoistov na osnove podbora sparring-
partnerov. Avtoreferat dissertatsii kandidata pedagogicheskix nauk,-M., 1985, 20 s.
4.
Eganov A. V. Sirotin A. O., Kamenin V. N., Gúreskin A. I. Struktura pokazateley
sportıvnogo masterstva dzyudoistov. Yejegodnik “Sportıvnaya bar'ba”, M., 1982,-S. 12-14.
5.
Zatsiorskiy V. M., Aruin A. S., Seluyanov V. N. Biomexanika dvigatel'nogo apparata
cheloveka. FiS, M., 1981.
6.
Ivanov V. V.. Kompleksniy kontrol' v podgotovke sportsmenov.- M., 1987.
7.
Istomin A. A. Absattarov A.A. Metodika vospitaniya fizicheskix kachestv bartsa. T.,1990 g.
8.
Istomin A. A., Absattarov A. A.. Bar'ba dzyudo (uchebnoe posobie). Tashkent: Meditsina,
1987,-166 s.
9.
Kann R. N., Pyataev V. Ye.. Dzyudo (uchebno- metodicheskoe posobie dlya nachinayushix
sportsmenov). Tashkent: 1997,-50 s.
10.
Kerimov N. A., Axmedov X. R., Sharıpov A.. Problemi kontrolya trenirovochnix nagruzok
v dzyudo. Trudi 1-y mejdunarodnoy nauchnoy konferentsii “Optimizatsiya podgotovki
dzyudoistov”, Tashkent, 2002,-S. 23-25.
11.
DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA
BERIW USILLARI Jumaniyazov Dawranbay Qaljanbaevich
12.
Jumaniyazov D. (2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI . Modern science and Research. 3(6)
13.
Jumaniyazov, D., & Yuldashov, U. (2024). TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN
JARÍS ISKERLIGINE TEXNIKALÍQ TAYARLÍǴÍ.
Modern Science and Research
,
3
(12),
664-666.
14.
Jumaniyazov, D., & Jumanov, B. (2024). MEKTEPKE SHEKEMGI BALALARǴA
HÁREKETLI OYINLARDAN PAYDALANIW ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI,
WAZIYPALARI.
Modern Science and Research
,
3
(11), 546-550.
15.
Yuldashov, U. K., & Jumanıyazov, D. Q. (2024). FIZIKALIQ SAPALAR HÁM OLARDIŃ
BIR-BIRI MENEN FIZIOLOGIYALIQ BAYLANISLIǴINA SIPATLAMA.
