1116
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
JAS DZUDOSHI QIZLARG'A TEXNIKALIQ HAREKETLERIN ÚYRETIW
PROCESINDE FIZIOLOGIYALIQ ÓZGESHELIKLENIŃ ÁHMIYETI.
Abdullaeva Umida
O`zbekistan Ma`mleketlik Dene Ta`rbiyasi ha`m Sport universiteti
No`kis filiali 2-kurs student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14784287
Annotatsiya.
Jas dzyudoshi qızlarǵa texnikalıq háreketlerin baqlaw metodikaliq islep
shıǵıw hám bahalaw maqsetinde ótkerildi.Usı túrde jas dzyudoshi qızlarda texnikalıq tayarlıq
háreketlerin rawajlandırıwda trenerovka júklemelerin bólistiriw qásiyetleri anıqlandi.Jas
dzyudoshi qızlarda texnikalıq tayarlıq háreketlerin rawajlandırıw hám úyreniwimizde maman
trenerlarning jumıs tájiriybesi xamda 13-15 jaslı dzyudoshi qızlar menen alıp barılatuǵın oqıw -
trenerovka procesi analiz etildi. Bunda Respublika Olimpiada Rezervleri kolledji dzyudoshi kizlari
jámáátinde tájiriybe alıp barıldı.
Tayanish so`zleri:
Qızlar menen dzyudo gúresi, Jınıslıq, Menustruatsiya, fizikalıq
nagruzkalarga iykemlesiw mexanizmleri, Valantyor izertlewlerden kórsetiwine.
Qızlar menen dzyudo gúresi shınıǵıwların shólkemlestiriw hám ótkeriwde túrli jas
dáwirlerinde (kishi jas 7 den 11 ge shekem, orta jas 12 den 15 ke shekem, kata 16 dan 18 jasqa
shekem hám jetiklik 19 jastan úlken) olardıń anatomik fiziologikalıq qásiyetlerin esapqa alıw
kerek.
Bul jas dáwirlerinde qızlar organizminiń rawajlanıwı bir tegis kechmaydi. 11 jasqa deyingi
qızlarda gewdeden uzınlıqqa ósiwi vaznning asıwına salıstırǵanda jedellew keshedi. Vazndan hár
jılı asıwı ortasha 3-4 kg ga teń boladı, gewde uzınlıǵı 4-5 sm ga kópayadi. Bul jas daǵı qız hám ul
balalar ortasında boy, gewde salmaǵı hám dene bólimleri proportsiyalarida parq baqlanbaydı.
Orta mektep jasında qız balalar, ul balalarǵa qaraǵanda, intiluvchan, ıntızamlı, háreket
texnikasına itibarın ańsatlaw tartadılar, sabırlı hám jıldam boladılar. Bul jas daǵı qızlardıń fizikalıq
rawajlanıwı aldınǵı dáwirdegi rawajlanıwdan ornıqlı dárejede parıq etedi, sebebi aktiv jınıslıq
yetilishi dáwiri baslanadı.
Jınıslıq yetilish sebepli qızlarda endokrin dúzılıwda tereń ózgerisler payda boladı. Jınıslıq
bózning ósiwi baslanadı, qalqansimon bózdan aktivligi ginofiz arqa bóleginen sherimonal
funkciyası asadı. Pubertat dáwirinde jınıslıq bózdan morfologiyalıq hám funktsional rawajlanıwı
olar salmaǵınan keskin artpaqtası kórinetuǵın boladı. Jınıslıq belgilerden ekinshi rawajlanıwı júz
boladı.
Qızlarda minuestrual cikllerden baslanıw dáwiri ádetde 12-15 jasqa shekem, bir qatar
jaǵdaylarda 16 -18 jasqa shekem tuwrı keledi.
1117
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Minustratsiya payda bolıwı waqtındaǵı bunday kata parq kóplegen faktorlarǵa genetikaǵa,
den sawlıqtıń jaǵdayına, ulıwma fizikalıq rawajlanıwǵa, qız jasaytuǵınlıq sırtqı ortalıq
sharayatlarına baylanıslı.
28 kúnlik cikl (60%) eń kóp ushraydı, 15 kún dawam etedi.
Jınıslıq yetilish dáwirinde dem alıw sistemasınan ósiwi hám rawajlanıwı páti joqarı boladı,
organizmdiń múmkinshilikleri asadı. Júrek qan tamır sistemasınıń fizikalıq nagruzkalarga
iykemlesiw mexanizmleri bul dáwirde ele jetilisken bolmaydı. 16 -18 jasda jınıslıq ayırmashılıqlar
kólem hám propartsiyalarda, óspirimler hám de qızlardıń funktsional múmkinshilikleri hám
ulıwma jumıs qábiletinde jáne de anıq orına baslaydı. Kata jas toparı daǵı qızlar óspirimlerdiń boyı
ortaǵa 10 -12 sm ga gewde salmaǵı boyınsha 5-8 kg ga orqada boladı.
Jası tolıwǵa jetiw dáwiri qızlarda 13-14 jastan 18 jasqa shekem jası tolıwǵa jetedi. Bul
dáwirde qızlarda ekilemshi yamasa sırtqı belgiler payda boladı. Ulıwma qızlar denesi ul balalar
denesine qaraǵanda uzınlaw boladı, qol hám ayaqları keltelew jelkeleri qısqalaw, paxtanıń ǵóregi
bólegi úlkenlew boladı.
Ekilemshi belgilerden yaǵnıy hayz kóriw qan ketiw 12-15 jastan baslanıp tap áyeller
baladan qolguncha yaǵnıy klimakterik dáwirshe dawam etedi. Hayz kóriw normal jaǵdayda 21-28
kúnde tákirarlanıp turadı. Hayz kóriw ciklı sxematik halda besew basqıshqa ajratıladı ; hayz kóriw,
hayz kóriwden keyingi dáwir, ovulatsiya, ovulyatsiyadan keyingi dáwir, hayz kóriw aldı dáwiri.
Menustruatsiya ciklı dawamında MNS jaǵdayı tekserilgende tamır urıwı hám dem alıwda
shártli reflekslarning nızamlı tolqınsimon shayqalıwı hám hayz kóriw kúnlerinde tormozlanıw
processinden ústin turıwı, qan basımınan 10 -16 mm ga tómenlewi baqlanǵan hayz kóriw ciklında
organizmde júz bolatuǵın fiziologikalıq ózgerislerden barlıǵı nerv-nerv gumoral jol menen
basqarıladı. Sonı da aytıw kerek, hayz kóriw dáwirinde qızlar organizminde túrli dárejedegi
funktsional ózgerisler menen ótedi.
Sonday etip; hayz kóriw ciklınan túrli basqıshlarında jumıs qábiletinen ózgeriwin
tómendegishe ańlatıw múmkin.
1. Hayz kóriw basqıshında muskul kúshi operativlik hám shıdamlılıq pasayadi, háreket
reakciyalarınan múddeti artadı, sport nátiyjeleri talay jamanlasadı. Bul basqıshda sportshı qızlarǵa
kúsh, tezlik, shıdamlılıqtı rawajlantiradigan, tezlik kúsh menen atqarılatuǵın kata kólem degi
shınıǵıwlardı beriw múmkin emes, bunday shınıǵıwlar ornına mayısqaqlıqtı, háreket texnikasın
rawajlanıwlashtiradigan shınıǵıwlar menen almastırıw múmkin.
1.Hayz kóriwden keyingi basqıshda sport texnikası nátiyjeleri orta baslaydı. Bul basqıshda
jumıs qábileti, operativlik hám shıdamlılıq artadı.
2.Ovulyatsiya basqıshında sporttıń túrine qaray, jumıs qábileti talay pasayadi. Háreketler
muwapıqlıǵı buz'ladı, tezlik hám kúsh sapaların rawajlandırıw qıyınlasadı.
1118
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
3.Valantyor izertlewlerden kórsetiwine, jumıs qábileti ovulyatsiyaning keyingi
basqıshında artqan.
4.Hayz kóriw aldı basqıshında organizm turmıslıq funkciyalarınan joqarı dárejede kernewi
júzege keledi. Bul basqıshda operativlik, shıdamlılıq hám jumıs qábileti pasayadi. Lekin hayz
kóriw ciklı dawamında qızlar organizminde júz beretuǵın funktsional ózgerisler indvidual
xarakterine iye ekenligi ádebiyatlarda keltirilgen. hám Búgingi dáwirde dzyudoshi kizlarda xayz
ciklında organizmdi funktsional múmkinshilikleri yukoriligi aniklandi.
5. Hayz kóriw aldı basqıshında organizm turmıslıq funkciyalarınan joqarı dárejede kernewi
júzege keledi. Bul basqıshda operativlik, shıdamlılıq hám jumıs qábileti pasayadi. Lekin hayz
kóriw ciklı dawamında qızlar organizminde júz beretuǵın funktsional ózgerisler indvidual
xarakterine iye ekenligi ádebiyatlarda keltirilgen. hám Búgingi dáwirde dzyudoshi kizlarda xayz
ciklında organizmdi funktsional múmkinshilikleri yukoriligi aniklandi. Bul tiykarınan fizikalıq
hám intellektual tayarlıq, sonıń menen birge, tıńlawshılardıń motor tájiriybesi. Bul qanshellilik
túrme-túr bolsa, jańa háreketti ózlestiriwde jas dzyudoshilar ushın zárúr bolǵan ideyalarǵa yega
bolıw yehtimoli kóbirek. Texnikalıq háreketlerdi úyreniw procesi shártli túrde úsh basqıshqa
bólinedi: - dáslepki úyreniw basqıshı ;-tereń úyreniw basqıshı; - konsolidatsiya hám jáne de
jetilistiriw basqıshı. Birinshi basqıshdıń maqseti qural uqıpı texnikasınıń hasası retinde qural
háreketi modelin qáliplestiriw bolıp tabıladı.
Tıńlawshılardı jańa motorlı háreketler menen tanıstırıwda tiykarǵı wazıypa olarda
texnikalıq háreketti aqılǵa say orınlaw ushın zárúr bolǵan ideyalardı jaratıw hám olardı sanalı hám
aktiv ózlestiriwge úndew bolıp tabıladı. Háreket haqqında ulıwma ideyalar qáliplestirilganda,
oqıwshılarǵa awızsha (jazba) kórsetpe beriw usınıs yetiladi; ol tiykarǵı pikirlerdi óz ishine aladı:-
qural háreketiniń mánisi jáne onı ámelge asırıwdıń ayriqsha qásiyetleri xarakteristikası -- háreket
dúzilisine kiritilgen tiykarǵı maǵlıwmat noqatları dizimi hám ratsional islew waqtında payda
bolatuǵın sezimlerdiń xarakteristikası; - tiykarǵı maǵlıwmat noqatlarında múmkin bolǵan
qátelerdiń xarakteristikası hám olardı jónge salıw jetiw usılları. Tálim processinde tiykarǵı
(maqsetli) háreketler menen uqsaslıqlarǵa yega bolǵan ulıwma tayarlıq hám arnawlı tayarlıq
shınıǵıwları qollanıladı : yelementlar muwapıqlastırıwda uqsas ; shınıǵıwlar qabıldı orınlawda
qatnasıw jetetuǵın bulshıq et gruppaların kúsheytiwge járdem beredi; shınıǵıwlar antagonist
bulshıq etlerdi sozıwǵa qaratılǵan.
Jańa texnikalıq háreketlerdi úyreniwdiń metodikaliq qásiyetleri tómendegilerden ibarat:
shınıǵıwlar studentlerdiń jaqsı psixofiziologikalıq párawanlıǵı menen ámelge asırılıwı kerek; ılajı
bolsa, tıńlawshılarǵa shálkes faktorlardıń tásirin esaptan tısqarı etiń; charchoq payda bolǵanda,
jumıs sapasınıń tómenlewi menen háreketti tákirarlawdı toqtatıw kerek. islew; dem alıw
intervalları tikleniw ushın jetkilikli bolıwı kerek; bir sabaqtıń dúzilisinde Dzyudoshilardiń
1119
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
kórsetkishleri pasayguncha tiykarǵı bólektiń basında jańa qural háreketlerine tayarlıq
joybarlastırılǵan bolıwı kerek.
Shuqur úyreniw basqıshında qural qábiletleri tolıq qáliplesedi. Studentlerge qabıldı orınlaw
shártleri — taktik shártlerdi tolıq túsindiriw talap yetiladi. Texnikanı háreketde sınap kóriw
zárúrli-serik menen óz-ara munasábetlerdiń birden-bir dinamikalıq sistemasın jaratıw ; qabıldı
seriktiń dozalangan qarsılıǵı menen orınlaw (qabıldıń basında, ortasında, aqırında ), yaǵnıy
seriktiń umtılıw-háreketlerin jeńiw. texnikalıq háreketti ámelge asırıwdıń málim bir jıldamı.
Basqıshdıń metodikaliq qásiyetleri: shınıǵıwlar dzyudoshilar ózlerin jaqsı sezim etkende
ámelge asıriladı ; tákirarlaw sanın az-azdan asırıw múmkin, wazıypa sapasınıń tómenlewi menen
shınıǵıwlardı toqtatıw kerek; dem alıw aralıǵı az-azdan azayadı ; shınıǵıwlar sabaqtıń tiykarǵı
bóleginiń birinshi yarımında ótkeriledi. Konsolidatsiya hám jáne de jetilistiriw basqıshında
shınıǵıwdıń maqseti ámeliy qóllaw kózqarasınan qural kónlikpelerin qáliplestiriw bolıp tabıladı.
REFERENCES
1.
Dzurenda V.. Struktura uchebnogo materiala nachal'noy taktikotexnicheskoy podgotovki
dzyudoistov. Avtoreferat dissertatsii kandidata pedagogicheskix nauk,- M., 1990,-22 s.
2.
Donchenko P. I.. Trenajernie texnicheskie sredstva podgotovki i kontrolya v basketbole.
Tashkent, 1984,-198 s.
3.
Dutov V. S. Individualizatsiya podgotovki dzyudoistov na osnove podbora sparring-
partnerov. Avtoreferat dissertatsii kandidata pedagogicheskix nauk,-M., 1985, 20 s.
4.
Eganov A. V. Sirotin A. O., Kamenin V. N., Gúreskin A. I. Struktura pokazateley
sportıvnogo masterstva dzyudoistov. Yejegodnik “Sportıvnaya bar'ba”, M., 1982,-S. 12-14.
5.
Zatsiorskiy V. M., Aruin A. S., Seluyanov V. N. Biomexanika dvigatel'nogo apparata
cheloveka. FiS, M., 1981.
6.
Ivanov V. V.. Kompleksniy kontrol' v podgotovke sportsmenov.- M., 1987.
7.
Istomin A. A. Absattarov A.A. Metodika vospitaniya fizicheskix kachestv bartsa. T.,1990 g.
8.
Istomin A. A., Absattarov A. A.. Bar'ba dzyudo (uchebnoe posobie). Tashkent: Meditsina,
1987,-166 s.
9.
Kann R. N., Pyataev V. Ye.. Dzyudo (uchebno- metodicheskoe posobie dlya nachinayushix
sportsmenov). Tashkent: 1997,-50 s.
10.
Kerimov N. A., Axmedov X. R., Sharıpov A.. Problemi kontrolya trenirovochnix nagruzok
v dzyudo. Trudi 1-y mejdunarodnoy nauchnoy konferentsii “Optimizatsiya podgotovki
dzyudoistov”, Tashkent, 2002,-S. 23-25.
11.
DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA
BERIW USILLARI Jumaniyazov Dawranbay Qaljanbaevich
1120
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
12.
Jumaniyazov D.(2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6)
13.
Jumaniyazov, D., & Yuldashov, U. (2024). TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN
JARÍS ISKERLIGINE TEXNIKALÍQ TAYARLÍǴÍ.
Modern Science and Research
,
3
(12),
664-666.
14.
Jumaniyazov, D., & Jumanov, B. (2024). MEKTEPKE SHEKEMGI BALALARǴA
HÁREKETLI OYINLARDAN PAYDALANIW ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI,
WAZIYPALARI.
Modern Science and Research
,
3
(11), 546-550.
15.
Yuldashov, U. K., & Jumanıyazov, D. Q. (2024). FIZIKALIQ SAPALAR HÁM OLARDIŃ
BIR-BIRI MENEN FIZIOLOGIYALIQ BAYLANISLIǴINA SIPATLAMA.
