1121
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
OZOD SHARAFIDDINOV MAQOLALARIDA ADABIYOT TALQINI
Jo‘raqulova Mashhura O‘rol qizi
O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti,
Jurnalistika fakulteti, San’at juranlistika yo‘nalishi 3-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14784293
Annotatsiya.
Ushbu maqolada adabiyotshunos, munaqqid, O‘zbekiston qahramoni Ozod
Sharafiddinovning inson hayotida adabiyotning ta’siri borasidagi qarashlari va maqolalari
haqida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
badiiy adabiyot, buloq suvi, vatan, muhabbat, millat, munaqqid, baxt.
LITERARY INTERPRETATION IN THE ARTICLES OF AZOD SHARAFIDDINOV
Abstract.
This article discusses the views and articles of the literary critic, critic, hero of
Uzbekistan Ozod Sharafiddinov on the influence of literature on human life.
Keywords:
fiction, spring water, homeland, love, nation, critic, happiness.
ЛИТЕРАТУРНАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ В СТАТЬЯХ АЗОДА ШАРАФИДДИНОВА
Аннотация.
В данной статье рассматриваются взгляды и статьи
литературоведа, критика, Героя Узбекистана Озода Шарафиддинова о влиянии
литературы на жизнь человека.
Ключевые слова:
художественная литература, родниковая вода, родина, любовь,
нация, критик, счастье.
Adabiyot – inson kashf qilgan hamma mo‘jizlar, hamma buyuk ixtirolar ichida eng
buyugi, eng ulug‘vori. U ajoyib buloq. Bu musaffo buloqdan to‘yib-to‘yib ichishga, ota-
bobolarimiz, avlod-ajdodlarimiz bizga meros qoldirib ketgan asriy tashnalikni – ziyo, nur, fikr
tashnaligini qondirishga shoshilinglar, odamlar!, degan edi
Ozod Sharafiddinov.
Qush parvoz uchun, inson baxt uchun dunyoga keladi. Inson haqiqiy baxtga erishmog‘i
uchun mustahkam e’tiqod va boy bilimga ega bo‘lishi kerak. Buning uchun u adabiyotdan
xabardor bo’lmog’i darkor. Adabiyot so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib “adab” ya’ni odob degan
ma’noni anglatadi. Adabiyotning inson hayotidagi o‘rni uni tarbiyalash bilan birga, ichki
dunyosini boyitishga, ma’naviy e’tiqodlarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Badiiy asarlar bilan
doimiy muloqotda bo‘lgan kishi hayotning o‘nqir-cho‘nqir yo‘llarida qoqilmaydi, ruhiy olami boy
bo‘lganligi tufayli har qanday vaziyatda to‘g‘ri yo‘lni topa oladi. Har tomonlama mukammal
ishlangan badiiy adabiyot insonlarni ezgulikka ergashtiradi.
1122
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Taniqli adabiyotshunos, O‘zbekiston Qahramoni Ozod Sharafiddinov adabiyotdan
go‘zallik izlagan, kezi kelganda adabiy asarlarni to‘g‘ri baholay olgan mohir munaqqid sifatida
barchamizga tanish. Uning xalqimizga qoldirgan ma’naviy-ma’rifiy merosi o‘zining ko‘lam
zalvori bilan kishini hayratga soladi.
Ozod Sharafiddinov 1929-yil 1-martda Qo‘qon shahri yaqinidagi Ohunqaynar qishlog‘ida
dunyoga kelgan. O‘rta Osiyo Davlat universiteti (hozirgi O‘zMU) filologiya fakultetini
tamomlagach (1951), Moskva aspiranturasiga qabul qilingan va filologiya fanlari ilmiy darajasini
olgan (1955). Munaqqid ayni shu yillarini “Aspirantura saboqlari” nomli maqolasida biografik
tarzda ochiq-oydin bayon qiladi.
Atoqli munaqqid adabiyotshunoslik maydoniga oʻtgan asrning elliginchi yillarida kirib
kelgan. Bu haqida taniqli yozuvchi Abdulla Qahhorning ushbu soʻzlarini eslash o‘rinlidir: “Ozod
Sharafiddinov adabiyot ilmiga, aniqroq qilib aytganda, adabiy tanqidchilikka yonib kirdi va
hozirgacha mana shu fazilatni saqlab qoldi”
1
. Haqiqatan ham, Ozod Sharafiddinov umrining
oxiriga qadar ushbu eʼtiqodida sobit turib adabiyotga, ijodga, haqiqatga sadoqat bilan xizmat
qilgan. O’tgan asr adabiy muhitida o‘z shaxsiyati, mustahkam e’tiqodi va zamonaviy dunyoqarashi
bilan butun jamiyatga na’muna bo’la oladigan ziyolilardandir.
Talabalik yillaridanoq ilm-fanga qiziqqan, adabiyotni sevgan va jamoat ishlarida doimiy
faolligi bilan qatnashgan. Poeziya muammolari bilan shug‘illangan Ozod Sharafiddinov o‘zbek
adabiyotining holati haqida qator adabiy-tanqidiy maqolalar yozgan. Izlanishlari natijasida
“Zamon. Qalb. Poeziya” dastlabki kitobi 1962-yilda e’lon qilingan. Shundan so‘ng “Iste’dod
jilolari” (1976), “ Adabiy etyudlar” (1968), “Birinchi mo‘jiza” (1979), “Talant –xalq mulki”
(1979), “Adabiyot –hayot darsligi” (1981), “Goʻzallik izlab” (1985), “Haqiqatga sadoqat”
(1988), “Sardaftar sahifalari” (1999), “Prezident” (2003) singari asarlari ketma-ket chop etilgan.
1997-yildan to umrining oxirigacha “Jahon adabiyoti” jurnaliga boshchilik qilgan
adabiyotshunos ijodining choʻqqisi “Ijodni anglash baxti“(2004) kitobi nashr qilingan. Unda
oʻzbek adabiyoting jahon adabiy sahnasida tutgan oʻrni haqida mulohazalari keng bayon etilgan.
Ozod Sharafiddinov butun hayotini ilm va adabiyotga bahshida etgan fidoiydir.
Mustaqillik yillarida Ozod Sharafiddinov ham adabiy tanqidchi, ham tarjimon, ham
jamoat arbobi sifatida ulkan ishlarni amalga oshirdi. “Choʻlpon” (1991), “Choʻlponni anglash”
(1994) kitoblari, “E’tiqodimni nega oʻzgartirdim” (1997) asarlarida munaqqidning estetik
prinsiplari aks etgan. Keyingi yillarda Ozod Sharafiddinov oʻzbek adiblari, madaniyat-sanʼat
arboblari, olimlar haqida oʻnlab maqolalar yozgan. Tarjimonlik sohasiga ham qo‘l urib salmoqli
ijod qilgan.
1
Ozod Sharafiddinov “Dovondagi o’ylar” Toshkent “Ma’naviyat” 2004.
1123
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
U jahon adabiyotining koʻplab namoyandalari, jumladan, Tolstoyning “Iqrornoma”,
A.Sevelaning “To‘xtating samolyotni, tushib qolaman”, P.Koeloning “Alkimyogar” asarlarini
mahorat bilan o‘zbek tiliga tarjima qilgan.
“Adabiyot – hayot darsligi”, “Adabiyotki bor – odamlar uchun”, “Adabiy tanqid va
tafakkur”, “Adabiyot andozalarga sig‘maydi”, “Adabiyot yashasa – millat yashaydi” maqolalari
orqali adabiyotning inson hayotidagi o‘rni, ta’sir kuchi to‘g‘risidagi mulohazalari yuzasidan so‘z
yuritamiz.
Adabiyot barcha davrlarda kishilar hayotida muhim rol o‘ynagan. Adabiyot insonni
tarbiyalaydigan muhim vosita, mustahkam jamiyat rivojida asosiy quroldir. Ozod Sharafiddinov
“Adabiyot yashasa – millat yashaydi” maqolasida Cho‘lpon maqolalarini birma-bir tahlil qilib
mulohazalar bildiradi. “Cholponni anglash so‘z san’atinng botiniy qonuniyatlarini teran anglash,
ularni shoir ijodida qanday zohir topishini anglashdir” - deya Cho‘lpon ijodiga munosabat
bildiradi. Munaqqid shu o‘rinda Cho‘lponning “Adabiyot nadur?” maqolasiga alohida to‘xtaladi.
“Ha, to‘xtamasdan harakat qilib turgan vujudimizga, tanimizga suv, havo naqadar zarur
bo‘lsa, maishat yo‘lida har xil qora kirlar bilan kirlangan ruhimiz uchun ham shul qadar adabiyot
kerakdur. Adabiyot yashasa – millat yashar. Adabiyot o‘lmagan va adabiyotning taraqqiyotiga
cholishmagan va adiblar yetishtirmagan millat oxiri bir kun hissiyotdan, o‘ydan, fikrdan mahrum
qolib sekin-sekin inqiroz bo‘lur” degan teran qarashlariga urg‘u bergan holda, adabiyot millatni
taraqqiy ettirish vositasi, uning ma’naviyatini ta’minlaydigan omil degan xulosaga keladi.
2
“Adabiyot nadur?” Cho‘lponning birinchi tanqidiy asari bo‘lib, u 16 yoshidaligida
matbuotda e’lon qilinadi. Maqola shaklan qisqa bo‘lsada, mazmunan teran. Maqolani o‘rgangan
Sharafiddinov Cho‘lponga nisbatan faqat favqulodda iste’dodga ega odamgina 16 yoshida
tafakkurning bunchalik yuqori pog‘onalariga ko‘tarilishi mumkin degan ta’rifni beradi.
Yana bir tahliliy-tanqidiy maqolasida adabiyotga nisbatan “Adabiyotning asosiy predmeti
inson. Bu jihatdan adabiyot dunyodagi eng demokratik hodisalardan biri bo‘lmog‘i kerak
3
. Unga
shoh ham, gado ham, yosh ham, qari ham, cholu kampir ham, buyuk sarkarda-yu, oddiy askar
ham, davlat arbobi va talaba ham, dunyoga mashhur aktrisa-yu, turli sabablar bilan tanini sotib
tirikchilik qiladigan fohisha ham baribir” kabilidagi izohni yozadi.
Ozod Sharafiddinov topqir, zehnli ijodkor edi, “She’r ko’p, ammo shoirchi?” maqolasi
tahliliga e’tibor qaratsak. Maqolada yozadi: “Xo’sh, nega endi bugungi she’riyatimizda
o’rtamiyonachilik kuchayib ketayapti?
4
2
Ozod Sharafiddinov Tanlangan asarlar “Sharq” nashriyoti 2019 “Adabiyot yashasa – millat yashaydi” maqolasi, 349
b
3
Ozod Sharafiddinov “Olamning qalbi”, “Ma’naviyat” nashriyoti 2014, “Adabiy tanqid va yangicha tafakkur”
maqolasi 143 b
4
Ozod Sharafiddinov “Ijodni anglash baxti” “Sharq” nashriyoti, Toshkent -2004
1124
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Nega she’rlarda olam tor, hayot nafasi zaif, kitobiylik kuchli”. Munaqqid maqola orqali
“shoir” ga yuzlanadi. Ko’pchilik yengil-yelpi, barmoq bilan sanarli she’r yozib, o’zini darrov
tug’ma talant shoirdek his qilyapti. She’rlarida borliqni yuzaki ifodalaydi. Ular shunchaki ijod
qiladi, “shoir” degan tushunchaning mazmunini to’la anglab yetmagan. Inson ko’plab she’r yozsa
ham, ularda ma’no va mazmunni to’la ochib bera olmasa shoirlik maqomiga yetisha olmaydi.
Haqiqiy shoir nimani yozayotgan bo’lsa o’sha narsani qalban his qiladi, qahramoni o’rniga o’zini
qo’yadi, o’z ichki fikrlarini qahramoni tiliga ko’chiradi, shundagina she’rlari mazmunli va
salmoqli chiqadi.
Munaqqid “Shoirlik – hamisha e’tiqodlilikdir. Shoirlik – hamisha vijdonning uyg’oqligidir.
Shoirlik – hamisha bezovtalikdir. Shoirlik – hamisha ulug’ mas’uliyatdir” – degan xulosaga keladi.
Ushbu maqolasi orqali shoirlik faoliyatini munaqqid to’gri baholay olgan. Eng muhimi keltirilgan
fikrlardan ham munaqqidning o’z fikrlarini dadillik bilan ayta olganini ko’rishimiz mumkin.
Turli davralarda, turfa qarashli kishilar adabiyotning asl mohiyati ustida so‘z yuritishi
tabiiy. Ozod Sharafiddinov bevosita adabiyot haqida so‘z yuritilar ekan, uni qolipga solib
qo‘yishni, shubhasiz, adabiyotni asosiy vazifasidan mosuvo qilib qo‘yish deb biladi. Chinakam
adabiy asar mavzu jihatdan ham, yo‘nalish jihatdan ham cheklanmaydi. “Adabiyot inson
tuyg‘ulariga, dardiga, hayot yo‘liga kirib borishi kerak. Odam nima uchun shunday turmush
kechiryapti?
5
Inson hayotining mazmuni nima, uning o‘ziga xos tomonlari qanday – asarda shular
to‘liqligicha aks ettirilishi shart” degan motiv asosida ijod qilgan munaqqid o‘zbek adabiyotda
tanqidchi-olim sifatida o‘chmas iz qoldirdi.
Darhaqiqat, Ozod Sharofiddinovning nodir iste’dodi, badiiy ijodi, ayniqsa, adabiy
tanqidchilik sohasidagi beqiyos fidokorona xizmatlari olimning serqirra va noyob shaxs ekanligini
ko‘rsatadi.
REFERENCES
1.
Ozod Sharafiddinov “Dovondagi o’ylar” Toshkent “Ma’naviyat” 2004.
2.
Ozod Sharafiddinov Tanlangan asarlar “Sharq” nashriyoti 2019 “Adabiyot yashasa – millat
yashaydi” maqolasi, 349 b
3.
Ozod Sharafiddinov “Olamning qalbi”, “Ma’naviyat” nashriyoti 2014, “Adabiy tanqid va
yangicha tafakkur” maqolasi 143 b
4.
Ozod Sharafiddinov “Ijodni anglash baxti” “Sharq” nashriyoti, Toshkent -2004
5.
Ozod Sharafiddinov “Olamning qalbi” “Ma’naviyat”2014,“Adabiyot andozalarga
sig‘maydi” maqolasi 154 b
5
Ozod Sharafiddinov “Olamning qalbi” “Ma’naviyat” 2014, “Adabiyot andozalarga sig‘maydi” maqolasi
