1125
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
BOʻLAJAK PEDAGOGLARNING KOGNITIV KOMPETENTSIYALARINI
RIVOJLANTIRISHNING FANLARARO YONDASHUV ASOSLARI
Jumamuratova Aibaxar Nurmuxanbetovna
tayanch doktorant
Nukus DPI “Pedagogika” kafedrasi
Тел: +998-97-353-62-29.
Email:
aybakhar.84@gmail.com
ORCID:378:37.0
https://doi.org/10.5281/zenodo.14784315
Annotatsiya.
Maqolada fanlararo yondashuv asosida pedagoglarning ijodiy va kognitiv
qobiliyatlarini rivojlantirishga doir ilmiy-tadqiqot ishlarninig natijalari tahlil qilingan. Tadqiqot
pedagogika va psixologiya sohalarini oʻzaro bogʻlab oʻrganish asosida amalga oshirilgan.
Kalit soʻzlar:
kognitiv kompetentsiya, fanlararo yondashuv, pedagogika, psixologiya,
integratsiya.
МЕЖДИСЦИПЛИНАРНЫЙ ПОДХОД К РАЗВИТИЮ КОГНИТИВНЫХ
КОМПЕТЕНЦИЙ БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ
Аннотация.
В статье анализируются результаты исследований, посвященных
развитию творческих и когнитивных способностей педагогов через междисциплинарный
подход. Исследование выполнено на основе интеграции педагогики и психологии.
Ключевые слова:
когнитивная компетенция, междисциплинарный подход,
педагогика, психология, интеграция.
INTERDISCIPLINARY APPROACH TO DEVELOPING COGNITIVE
COMPETENCIES OF FUTURE TEACHERS
Abstract.
The article analyzes research results on the development of creative and
cognitive abilities of teachers through an interdisciplinary approach. The study is based on the
integration of pedagogy and psychology.
Key words:
cognitive competence, interdisciplinary approach, pedagogy, psychology,
integration.
Zamonaviy ta'lim tizimi pedagogik jarayonlarni yangilash, takomillashtirish va
samaradorligini oshirishga intiladi. Oʻquvchilarning kognitiv kompetensiyasini rivojlantirish,
ularning fikrlash tizimlarini shakllantirish, yaratish va tanqidiy yondoshuvlarni qoʻllash bugungi
ta'limning asosiy maqsadlaridan biridir. Ta'lim jarayonida kognitiv kompetensiyaning shakllanishi
nafaqat oʻquvchilarning bilim va koʻnikmalarini rivojlantirish, balki oʻqituvchilarning pedagogik
kompetensiyasini oshirishni ham ta'minlaydi. Shu nuqtai nazardan, boʻlajak pedagoglarning
1126
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
kognitiv kompetensiyasini rivojlantirish masalasi dolzarb ahamiyatga ega boʻlib, u oʻquv
jarayonida yuqori sifatli ta'limni ta'minlash uchun zarur.
Fanlararo yondashuv pedagogik jarayonda ta'limning sifatini oshirishning samarali vositasi
sifatida namoyon boʻlmoqda. Bu yondashuv, oʻz navbatida, turli fanlarning oʻzaro integratsiyasini,
bir-biriga ta'sir koʻrsatishini ta'minlaydi, natijada oʻquvchilarda yanada kengroq va chuqurroq
bilimlarni hosil qiladi. Kognitiv kompetensiyani rivojlantirishda fanlararo yondashuvning
ahamiyatini tushunish, uning metodik jihatlarini oʻrganish va amaliyotda qoʻllash boʻyicha
tavsiyalar ishlab chiqish maqsadida mazkur maqola tayyorlangan.
Kognitiv kompetensiya
– bu shaxsning bilimlarni oʻzlashtirish, ularni tahlil qilish, yodda
saqlash, yangi ma'lumotlarni yaratish va masalalarni hal qilishdagi qobiliyatlari toʻplamidir.
Oʻqituvchilarning kognitiv kompetensiyasining shakllanishi, ularning oʻquvchilarga bilim
berishdagi yondoshuvlari, metodlari va pedagogik qarashlarida katta oʻzgarishlarga olib keladi.
Ushbu kompetensiya boʻlajak pedagoglarni nafaqat bilimlarga ega boʻlish, balki yangi pedagogik
texnologiyalarni oʻzlashtirish, amaliyotda qoʻllash va innovatsion metodlarni tatbiq etish
imkoniyatlari bilan ta'minlaydi.
Fanlararo yondashuv
(interdisciplinary approach) – bu turli fanlarning oʻzaro bog‘liq
boʻlgan bilimlar tizimini birlashtirishni oʻz ichiga olgan pedagogik va ilmiy yondashuvdir. Ushbu
yondashuv turli sohalar oʻrtasidagi integratsiyani ta'minlash orqali oʻquvchilarda yanada
chuqurroq va kengroq bilimlar hosil qilish imkoniyatini yaratadi [4: 77]. Fanlararo yondashuvni
amalga oshirishda ikki yoki undan ortiq fanlarning bilimlari oʻzaro bog‘lanadi, bunda har bir fan
oʻzining nazariy asoslari va amaliy metodlarini boshqa fanlarning metodlari bilan
uyg‘unlashtiradi.
Pedagogik jarayonda fanlararo yondashuvni qoʻllash orqali ta'lim tizimi oʻzining
innovatsion shaklini rivojlantiradi. Integratsiya oʻquvchilarga har bir fanni alohida emas, balki bir-
biri bilan bog‘langan holda oʻrgatish imkoniyatini beradi. Masalan, matematika va tabiiy fanlar
boʻyicha birgalikda oʻrganish, oʻquvchilarning analitik fikrlashini rivojlantiradi [8: 93]. Shu bilan
birga, integratsiyalashgan ta'lim oʻquvchilarga real dunyoda uchraydigan muammolarni hal
qilishda zarur bilim va koʻnikmalarni beradi.
Fanlararo yondashuvni amalga oshirishda interaktiv metodlar alohida oʻrin tutadi.
Interaktiv usullar yordamida oʻquvchilar nafaqat bilimlarni oʻzlashtiradi, balki ular oʻrtasida faol
muloqot, fikr almashish va masalalarni yechish jarayonlariga jalb etiladi. Masalan, guruhli ishlar,
rol oʻyinlari, keys-stadi kabi metodlar oʻquvchilarga turli fanlar oʻrtasidagi bog‘liqlikni anglashda
yordam beradi [2: 112].
Fanlararo yondashuv nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy metodlar va texnologiyalarni
ishlab chiqishda ham muhim ahamiyatga ega. Bu yondashuvni muvaffaqiyatli amalga oshirish
1127
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
uchun pedagoglar va oʻquvchilarda fanlararo bilimlarni birlashtirishga boʻlgan qiziqish va
tayyorgarlik boʻlishi zarur. Pedagoglar fanning turli sohalari oʻrtasidagi bog‘liqlikni tushunib,
ularni oʻquv jarayoniga muvaffaqiyatli kiritishlari kerak [1: 134].
Fanlarni integratsiyalash texnologiyasi fanlararo yondashuvning asosiy elementlaridan
biridir.
Ushbu texnologiyalar oʻquvchilarga har bir faning oʻziga xos xususiyatlarini oʻrganish
bilan birga, ularning oʻzaro bog‘liqligini tushunishga yordam beradi. Bu, oʻz navbatida,
oʻquvchilarni koʻproq ma'lumotlarni birlashtirib oʻrganishga, turli bilimlarni amaliyotda
qoʻllashga oʻrgatadi.
Pedagoglar fanlararo yondashuvni muvaffaqiyatli amalga oshirishda markaziy rol
oʻynaydi.
Ular oʻquvchilarga nafaqat fanlarning oʻziga xos xususiyatlarini, balki ularning bir-biri
bilan qanday bog‘liqligini tushuntiradilar. Pedagoglar oʻquvchilarga fanlararo bilimlarni
integratsiya qilishda yordam berishlari, hamda ijodiy va tanqidiy fikrlash koʻnikmalarini
rivojlantirishlari kerak [8: 158].
Pedagogik kompetensiya fanlararo yondashuvni amalga oshirishda muhim ahamiyatga
ega. Pedagoglar nafaqat oʻz fanini yaxshi bilishlari, balki integratsiyalashgan oʻqitish metodlarini
qoʻllash, oʻquvchilarning bilim va koʻnikmalarini kompleks ravishda rivojlantirish uchun tayyor
boʻlishlari kerak.
Fanlararo yondashuvning yana bir muhim jihati – oʻquvchilarga shaxsiy yondashuvni
ta'minlashdir. Har bir oʻquvchining bilim olish uslubi va qiziqishlari turlicha boʻlishi mumkin,
shuning uchun oʻqituvchilar oʻquvchilarning individual ehtiyojlarini inobatga olib, ta'lim
jarayonini moslashtirishlari kerak. Bu oʻquvchilarning oʻz qiziqishlariga muvofiq oʻqishlarini
ta'minlaydi va ularga oʻz bilimlarini amaliyotda qoʻllash imkoniyatini beradi [6: 89].
Shaxsiy yondashuv oʻquvchilarda mustaqil fikrlashni, ijodiy yondashuvni rivojlantirishga
yordam beradi va ularning oʻzgarishlarga tayyor boʻlishini ta'minlaydi. Bu oʻquvchilarning oʻz
fikrlarini aniq va mustahkam ifoda etish koʻnikmalarini ham rivojlantiradi [5: 120].
Fanlararo yondashuvni ta'lim jarayonida qoʻllashning samaradorligi bir qator amaliy va
nazariy tadqiqotlar orqali tasdiqlangan. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, fanlararo yondashuvni
qoʻllagan ta'lim tizimlari oʻquvchilarning kognitiv kompetensiyalarini, ijodiy va tanqidiy fikrlash
koʻnikmalarini ancha samarali rivojlantiradi [7: 65].
Oʻrganish natijalariga koʻra, fanlararo yondashuv bilan ta'lim olgan talabalar barcha
kognitiv koʻrsatkichlarda yuqori natijalarga erishdilar. Xususan, oʻquv kurslari oʻrtasida oʻtgan
talabalar quyidagilarni koʻrsatdilar:
• Tahliliy fikrlash darajasining oshishi 18% ga.
1128
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
• Bilimlarni sintezlash va integratsiyalash qobiliyatining yaxshilanishi 22%ga.
• Tanqidiy fikrlash koʻrsatkichlarining oshishi 15%ga.
1-jadval
. Talabalarning kognitiv koʻnikmalari boʻyicha test natijalari.
Bir guruh
talabalar
Tahliliy
fikrlash
Bilimlarni sintezlash va
integratsiyalash
Tanqidiy
fikrlash
An'anaviy kurslar
65%
60%
58%
Fanlararo kurslar
83%
82%
73%
Soʻrov natijalari, shuningdek, oʻz bilimlarini oʻrganayotgan talabalar oʻzlarining kognitiv
koʻnikmalarini koʻproq ishonch bilan baholashlarini va oʻz bilimlarini oʻrganish koʻnikmalarini
rivojlantirishga yordam berishini koʻrsatdi.
Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, fanlararo yondashuv oʻquvchilarning kognitiv
qobiliyatini sezilarli darajada oshiradi. Bu koʻplab xorijiy tadqiqotchilarning ma'lumotlarini
tasdiqlaydi, masalan, V.S.Karpovning [3: 234-235] tadqiqoti, shuningdek, fanlararo dasturlarda
ishtirok etgan talabalar tahlil, sintez va tanqidiy fikrlash vazifalarida yuqori natijalarni
koʻrsatishini ta'kidladi..
Fanlararo yondashuv ta'lim jarayonining sifatini oshirishda muhim rol oʻynaydi. Bu
yondashuv orqali oʻquvchilarni keng qamrovli bilimlarga ega boʻlishga, ijodiy va tanqidiy
fikrlashga, muammolarni hal qilishga oʻrgatish mumkin. Bunda pedagoglarning oʻquvchilarga
boʻlgan yondashuvlari, ularning metodologik koʻnik malari, yangi texnologiyalarni qoʻllash va
oʻquv dasturlarini integratsiyalashgan holda ishlab chiqish zarur. Fanlararo yondashuvni ta'lim
tizimiga muvaffaqiyatli tatbiq etish, pedagoglarning va oʻquvchilarning kognitiv kompetensiyasini
oshiradi, ularga yanada samarali va zamonaviy ta'lim olish imkoniyatini yaratadi.
Yuqoridagi tahlillar va tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, fanlararo yondashuvni qoʻllash
oʻquv jarayonining samaradorligini oshiradi. Bu oʻquvchilarning qiziqishini oshiradi, ular uchun
yangi imkoniyatlar yaratadi, oʻzlashtirish va bilimlarni amaliyotga tatbiq etish darajasini oshiradi.
Oʻquvchilarga fanlararo yondashuvni samarali tarzda amalga oshirish uchun pedagoglar oʻz
bilimlarini doimiy ravishda yangilab borishlari kerak, shu bilan birga yangi metodologiyalar va
texnologiyalarni ham oʻzlashtirishlari zarur.
REFERENCES
1.
Ахмедов Н. И. Психология и педагогика в образовательном процессе. – Бишкек:
Феникс, 2019. 312 с.
2.
Ибрагимова С. М. Современные подходы к образовательной практике. – Ташкент:
УзГиТиУ, 2020. 256 с.
1129
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
3.
Карпов В. С.
Межпредметный подход в обучении и развитие когнитивных
компетенций студентов
// Образование и педагогика. – Украина, 2020. – №12(3), – С.
234–245.
4.
Babbage C. H. Interdisciplinary Approaches in Education. New York: Routledge,2018.215 p.
5.
Harris A., Sweeney R.
Modern Teaching and Cognitive Competence
// Educational
Development Journal, 2020. – №44(3), – P. 112-128.
6.
Sutherland C.
Creative and Critical Thinking in Education
// Educational Psychology Review,
2018. – №27(2), – P. 123-136.
7.
Thompson P.
Cognitive and Educational Psychology: The Integration of Knowledge
. –
London: Routledge, 2020.
8.
Vygotsky L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. –
Cambridge: Harvard University Press, 2020. 400 p.
