1212
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
KÓSHPELI TÚRKIY XALIQLARDIŃ JERLEW DÁSTÚRLERIN ÚYRENIW
BOYINSHA ETNOGRAFIYALIQ TEORIYA HÁM ÁDEBIYATLARǴA SHOLIW
Jiemuratov Erkinbay Idrisovich
QMU magistratura bólimi «Etnografiya, etnologiya hám antropologiya» tálim baǵdarı
1-kurs magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14784798
Annotaciya.
Maqalada kóshpeli túrkiy xalıqlardıń matam tutıw hám jerlew dástúrleri
menen baylanıslı úrp-ádetler hám máresimler haqqında ilimpazlardıń jazǵan miynetleri hám
pikirleri analiz etiledi.
Tayanısh sózler:
matam tutıw dástúrleri, jerlew dástúrleri, úrp-ádetler, diniy isenimler,
máresimler.
REVIEW OF ETHNOGRAPHIC THEORY AND LITERATURE ON THE STUDY OF
BURIAL TRADITIONS OF NOMADIC TURKIC PEOPLES.
Abstract.
The article analyzes the works and opinions of scholars about the customs and
rituals associated with the mourning and burial traditions of nomadic Turkic peoples.
Key words:
funeral traditions, funeral traditions, customs, religious beliefs, rituals.
ОБЗОР ЭТНОГРАФИЧЕСКОЙ ТЕОРИИ И ЛИТЕРАТУРЫ ПО ИЗУЧЕНИЮ
ПОГРЕБАЛЬНЫХ ТРАДИЦИЙ КОЧЕВЫХ ТЮРКСКИХ НАРОДОВ
Аннотация.
В статье анализируются труды и мнения ученых об обычаях и
обрядах, связанных с траурными и похоронными традициями кочевых тюркских народов.
Ключевые слова:
траурные традиции, погребальные обряды, обычаи, религиозные
верования, обряды.
Kóshpeli halıqlardıń jerlew máresimleri matam yamasa lazım dástúrleri ishinde qaralatuǵın
úlken ajıralmas máresimler kompleksine kiredi. Bul dástúrlerdiń tamırların hám negizin úyreniw
etnografiya iliminde fundamental áhmiyetke iye. Ol dástúrler kóplegen teoriyalıq sorawlarǵa,
gipotezalarǵa juwap beriwi múmkin.
Jerlew dástúri ómirlik cikl dástúrleriniń juwmaqlanıw basqıshın iyeleydi. Ol kompleks
shańaraq dástúrlerin úyrenilgenligi ishinde qaraladı. S.A. Tokarev bul boyınsha: «qanday bolǵan
diniy kóz-qaraslarda qanday adam ústinen basqarılatuǵın sırqı kúshler turǵanın, hár-bir waqıyada
qanday konkret formada sáwlelenedi, belgili bir diniy isenim formasınıń jerli tiykarı kanday hám
onıń materiallıq deregi qanday» dep haqıyqatında da soraw qoyadı.
1
1
С.А.Токарев. Проблема происхождения и ранних форм религии. Вопросы философии, № 6, 1956, стр.125.
1213
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Bul máseleler anaw ya mınaw aspektte L.Morgan, E.Teylor, DJ.Frezer, N.N.Mikluxo-
Maklay hámde L.Ya.Shternberg, S.P.Tolstov, M.O.Kosven, S.A.Tokarevlardıń miynetlerinde óz
kórinsin tapqan.
Kóshpeli xalıqlardıń dástúrinde xalıq tilindegi «namaz, jan namaz» matam dástúrinde
ruwdıń barlıq wákilleri qatnasqan, adamdı joytqan shańaraqqa materialıq járdem (aza malı), óliniń
jeke zatların tarqatıw (jırtıs), urıwlıq áwliye hám taǵı basqa kóplegen dástúrler bar. Usınday
analogiyadaǵı dástúrlerdi L.Morgan Amerika indeeclerinde kórgen hám analiz etken, jerlew
dástúrleriniń basqıshları da sol miynette aytılǵan.
2
Jerlew máresimi genezisi menen baylanıslı bolǵan kesellik, magiyalıq, matam dástúri
menen baylanıslı bolǵan túrli qaǵıydalar, tabular Dj.Frezerdiń «Zolotaya vetv» miynetinde
tiykarlanǵan.
3
E.Teylor «Pervobıtnaya kultura» degen kitabında (M., 1939), alǵashqı jámiyet adamlardıń
jan hám ruwhqa isenimlerdiń áwelgi formaları, ilimge birinshi márte «animizm» degen túsinik
diniń birinshi isenim formaları sıpatında kirgizilgen.
4
Kóshpeli halıqlarda aldıńǵı diniy isenimler menen birgelikte islam elementleri hám
plastları orın alǵan: bul boyınsha Quran kitabınıń awdarması G.S.Sablukov (Kazan, 1907), «Altı-
Barmaq» (Kazan, 1910), «Muxamediya» (1903), «Djamuul Ramuz» hám t.b. Orta Aziya halıqları
islam dástúrlerin basqa musılman halıqlar menen sáykes izlew, salıstırıwda bizler M.Mashanov
5
hám P.A.Polyakovtıń kitapların úyrendik.
6
Islam dini kóplegen kóshpeli xalıqlardıń ishinde erte
orta ásirler de tarqalıp, onıń genezisi V.V.Bartold, S.P.Tolstov, N.A.Smirnov, L.I.Klimovich,
E.A.Belyaev, O.A.Suxarev jumıslarında tiykarlanǵan. Usı jumıslardıń ishinde N.N.Mikluxo-
Maklaydın papuaslar isenimi haqqında – XIX ásirdiń eń alǵashqı xalıqlarınıń biri, olardıń kesellik,
ólim hám jerlew menen baylanslı úrp-ádetlerin jazǵan. Papuaslar ózleriniń marhumların ormanda
taslap ketken, sebebi olar ómirin sol jerde dawam etken. Usı ádetlerdiń qaldıqları XIX ásirde Orta
Aziya hám Sibirdiń kóshpeli xalıqlarında da ushıraǵan.
Ólini shıǵarıp salǵandaǵı joqlaw haqkında, N.N.Mikluxo-Maklay bılay jazadı:
«Hayallardıń joqlawda jılawı uzaqtan esitiledi. Al erkekler qural menen júrgen. Ózimniń
ılashıǵımnıń qasında (ólgen hayaldıń kúyewi – X.B.) ózin kórdim: ol bolsa hár bir adımında jerge
otırıp turǵan, ol birewge jetiw yamasa hújim jasaw jetiw ushın juwırǵanday bolǵan; onıń qolında
2
Л.Морган. Древнее общество. Л., 1934, стр.46.
3
Дж.Фрэзер. Золотая ветвь, М., 1928, в.I-IУ.
4
С.А.Токарев. Проблема происхождения и ранних форм религии. Вопросы философии, № 6, 1956, стр.127;
И.А.Крывелев. К критике анимистической теории. Вопросы философии. № 2, 1956.
5
М.Машанов. Очерк быта арабов в эпоху Мухаммеда как введение к изучению ислама. Казань, 1885.
6
П.А.Поляков. Ислам среди тюрков, монголов, индусов и нанайцев. Изв. Об-ва археологии, истории и
этнографии при Казанском кн-те, т.XII, в. 6, Казань, 1895, стр.541-561.
1214
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
balta bolıp, ılashıq tambasın shapqanday bolıp háreket jasaǵan, tambas kakos palmalarınan
islengen hám t.b.»
7
«… kishkene sóylesiwlerden soń erkekler eki qarama-qarsı tárepke bólingen,
onnan soń erkekler abaylılık penen, bir-birine jaraqat jetkizbey kórgizbeli gúreske kirisken. Biraq
oqjaydan oq atılıp biri birine jaraqat jetikizip te qoyǵan.
Bálkim bul háreketlerdiń tiykarında úyden jaman ruwhtı quwıw bolsa kerek. Múmkin,
usınday maqset penen Oraylıq Aziya kóshpelileriniń de ádetleri aldınları bolǵan. Sonnan joqlaw
dástúri kelip shıqqan bolıwı da múmkin. Máselen, aldınları oq-jaydan oq atqan, báygi (atta shabıw
jarısı), gúres ótkizilgeni málim.
Kóplegen xalıqlardıń kesellik, onı emlewdiń usılları, ruwh, arǵı dúnya, matam, namaz-
sadaqa, qulpı tas qábir, levirat hám basqa úrp-ádetler boyınsha kóz-qaraslardı xarakterleytuǵın
úlken faktke iye materiallar L.Ya.Shternberg miynetinde orın alǵan.
Jerlew dástúrlerin jazıwda áhmiyetli orın etnogenez boyınsha miynetlerge de tiyisli, sonıń
ishinde Aral boyı halıqları boyınsha P.P.Ivanov, S.P.Tolstov hám T.A.Jdanko
8
jumısları bar.
Olardıń pikiri boyınsha qaraqalpaqlar hám basqa xalıqlar erte dáwirdegi sak-massagetler
menen baylanıslı.
Ásirese, A.Levshin, V.Plotnikov, I.Altınsarı, I.Ibragimov, A.Divaev, I.V.Anichkov,
M.I.Levanevskiy, I.A.Kastane hám basqalardıń miynetleri áhmiyetli orınǵa iye.
Jáne bir jerlew boyınsha isenimlerdi A.Divaev, V.Radlov, A.Alektorov jumıslarında da
ushıratıwǵa boladı.
Qazaqlardıń jerlew dástúrlerin sovet ilimpazları A.M.Balaubaeva-Golyaxovskaya,
V.V.Vostrov jazǵan. Tilekke qarsı bul avtorlar tek súwretlew menen sheklengen.
E.Kovalev miynetinde qaraqalpaqlar hám qırǵızlardıń jerlew dástúrleri xaqqında aytılǵan.
Qırǵızlardıń ayrıqsha jerlew máresimleri menen baylanıslı bolǵan animistik isenimlerdi
M.S.Andreev hám S.P.Tolstovtıń miynetlerinde ushıratamız. S.M.Abramzon miynetinde kóplegen
kóshpeli xalıqlarǵa tiyisli bolǵan jerlew máresimi boyınsha etnikalıq markalardı belgilegen. Ol
bılay deydi: «…ólini quwırshaq menen tiklew… onıń ruwhına zıyan tiygiziwshi jaman ruwhlardı
qorqıtıw ushın isletilgen». Al M.S.Andreevtiń pikirine qaraǵanda, «…quwırshaq islew onıń janı
jasawın dawam etsin dep islengen»
9
.
7
Н.Н.Михлухо-Маклай, Указ.соч., т.П, стр.348.
8
Обзор литературы, касающейся этногенеза каракалпаков, см.: Т.А.Жданко, Проблема этногенеза
каракалпаков. Кр. Сообщ. Ин-та этнографии АН СССР, XXXVI, 1962, стр. 3-16.
9
М.С.Андреев. Поездка летом 1928 г., стр. 116.
1215
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Túrkmenlerdiń animistikalıq isenimlerin kórsetetuǵın ata-babalardıń kultın úzindi túrde
G.I.Karpov
10
, D.N.Logofet
11
keltiredi. Bunnan basqa, G.I.Karpov ot járdeminde «emleniwdiń»
túrlerin, kózden qorǵaw hám basqalar túrkmenlerdiń jerlew dástúrine qıskasha itibar beredi.
Túrkmenlerdiń kóshpeli halıqlar sıpatındaǵı jerlew dástúrlerin tolıǵıraq ashıp bergen
ilimpazlar K.Bode, R.Karutc, Kiyashko, P.Ogorodnikov, I.Ibragimov bolıp tabıladı.
XX ásir basında A.Kun jumısında da kóplegen kóshpeli halıqlar arasındaǵa jerlew
dástúrleri aytılǵan. Solardıń ishinde kóshpeli ózbekler de bar.
Samarqand hám Buxara otrıqshı halıqlardıń jerlew dástúrlerinde kóshpeliler mádeniyatınıń
elementleri ushıraydı. Bul boyınsha P.Maev
12
, M.Virskiy
13
, V.L.Vyatkin
14
, N.A.Fridrix
15
,
N.S.Lıkoshinler
16
qısqasha túrde toqtap ótedi.
Ilimpazlar S.P.Tolstov, K.L.Zadıxin, G.P.Snesarev animistlik isenimler, emlewdiń
animistlik usılları, matam hám tabular, levirat úrp-ádetler aytıladı.
Birinshi mártebe keń túrde qaraqalpaqlardıń jerlew dástúrlerin dissertaciyalık dárejede
úyrengen adım X. Esbergenov bolıp tabıladı. Onnan aldın qısqasha túrde Xorezm arxeologiyalıq-
etnografiyalıq ekspediciiya baslıǵı S.P.Tolstov 1945-1961 jılları arxeologiyalıq jaqtan kóplegen
esteliklerdi, qabirlerdi úyrengen. Onnan basqa T.A.Jdanko, G.P.Vasilevlar
17
da úlken úles
qosqan.
X. Esberegenov bul dástúrdi ashıp beriw boyınsha birden-bir jetekshi qánige bolıp, ol
jerlewdiń usılların, qábirlerdiń túrlerin úyrengen. Ilimpaz tárepinen 200 den aslam jazbalar eski
hám jańa úrp-ádetlerdi anıqlaǵan, qaysı ádetler saqlanıp qaldı yamasa joq bolıp ketkenligi
boyınsha dala baqlawların júrgizgen. Jáne de adamlardıń usı úrp-adetlerge qatnası, qansheli
dárejede olar házirgi turmısta áhmiyetke iyeligi anıqlanǵan.
G.P.Snesarev basshılıǵında Xorezm ózbekleri hám QQASSR nıń Beruniy hám Kıpshaq
rayonlarındaǵı ózbek etnografiyalıq otryadı quramında X.Esbergenov qatnasqan. Ol tárepinen
Qońıratta 1959, 1960, 1961 jılları material jıynalǵan.
18
Onnan tısqarı ossuariylerde jerlew dástúrleri júda keń tarqalǵan. Olarǵa ilimiy analiz hám
analogiyalar Yu.A.Rapoport, V.N.Yagodin, A.V.Gudkovalardıń miynetinde jarıq kórgen.
10
Г.И.Карпов. Пережитки бескультурья. Журн. Туркменоведение. Ашхабад. № I, 1927, стр. 35.
11
Д.Н.Логофет. В забытой стране. М., 1912, стр. 40-41.
12
П.Маев. Азиатский Ташкент. Материалы для статистики Туркестанского края, в. IV, СПб., 1876, стр. 312.
13
М.М.Вирский. Об устройстве сартовской могилы и о похоронных обрядах у туземцев. Самарканд, в. 1-3,
1879, Изв. Общества любит. естествозн., антропол. и этногр., М., 1880, т. XXXV, в. 1-3, стр. 146-148.
14
В.Л.Вяткин. Кандия Малая. Справочная книжка Самаркандской области (СКСО), Самарканд, 1906, в. VIII,
стр. 257-262.
15
Н.А.Фридрих. Бухара. Этнографический очерк. СПб., 1910, стр. 52.
16
Н.С.Лыкошин. Полжизни в Туркестане, Пгр., 1916, стр. 345-346, 365, 369; Его же, Индульгенции и «фидия».
Туркестанские Ведомости, № 7, 1900 г.
17
Архив Хорезмской экспедиции за 1945, 1950-1952, 1955-1957, 1959, 1960 гг. Ин-т этнографии АН СССР.
18
Есбергенов Х. Полевые записи № 10-15 за 1959 г., № 22-25 за 1960 г., № 20-30 за 1961 г.
1216
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Ossuariy xaqqındaǵı eń eski maǵlıwmatlar K.A.Inostrancev miynetinde de ushıraydı.
Shanaraq-turmıslıq ómir menen baylanıslı bolǵan isenimler qaraqalpaq follorında da óz
ornın tapqan. Kóplegen dástúrlerdiń tamırın kóriwge boladı. Máselen, Alpamıs, Koblan
19
eposlarında, ruwxtıń primitiv túsinigi, ol marhumnıń qanı menen biliniwi (jeńimpaz jeńilgenniń
«qanın ishken»). B.Ya.Vladimircovtıń pikirine kóre «qandı ishiw» shamanlardaǵı metafra bolıp,
adımnıń janı qanda ekenligin bildirgen. «Kırq qız» eposında da óli adamnıń ruwhına isenim; ata-
babalardıń kultinde keltirilgen.
Qaraqalpaq eposı «Sharyar»da da totemistlik isenimler, kóz-qaraslar bar. Onıń bas
qaharmanları Ánjim hám Sharyarlardı kishkene waqtında kiyiktiń góshi menen baqqan. «Sharyar»
eposında jerlew dástúrleri orın alǵan. Solay etip XIX ásirdiń aqırı hám XX ásir bası jerlew
dástúrleri boyınsha maǵlıwmatlar qısqa hám áhmiyetli xarakterge iye, sovet dáwiri hám onnan
sońǵı ǵáresizlik jıllarındaǵı miynetler, máselen, P.P.Ivanov, S.P.Tolstov, N.A.Baskakov,
T.A.Jdanko, Yu.V.Knorozov, G.P.Snesarevlarda keńirek maǵlıwmatlar berilgen. Házirgi dáwirde
isenimler hám onıń elementleri jerlew dástúrleri X. Esberenovatıń miynetlerinde sáwlelengen hám
onıń jumısların shákirtleri R.S.Kamalova hám Q.Tórekeevler dawam etken.
20
REFERENCES
1.
С.А.Токарев. Проблема происхождения и ранних форм религии. Вопросы философии,
№ 6, 1956
2.
Л.Морган. Древнее общество. Л., 1934
3.
Дж.Фрэзер. Золотая ветвь, М., 1928.
4.
С.А.Токарев. Проблема происхождения и ранних форм религии.
5.
М.Машанов. Очерк быта арабов в эпоху Мухаммеда как введение к изучению ислама.
Казань, 1885.
6.
П.А.Поляков. Ислам среди тюрков, монголов, индусов и нанайцев.
7.
Н.Н.Михлухо-Маклай, Указ.соч., т.П
8.
Обзор литературы, касающейся этногенеза каракалпаков, см.: Т.А.Жданко, Проблема
этногенеза каракалпаков. Кр. Сообщ. Ин-та этнографии АН СССР, XXXVI, 1962
9.
М.С.Андреев. Поездка летом 1928 г., стр. 116.
10.
Г.И.Карпов. Пережитки бескультурья. Журн. Туркменоведение. Ашхабад. № I, 1927
11.
Д.Н.Логофет. В забытой стране. М., 1912.
19
Алпамыс. Нокис-Самарканд, 1960, стр. 284-285; Коблан, Торткул, 1941, стр. 47.
20
Есбергенов Х. К вопросу об изживании религиозных представлений и обрядов у каракалпаков. (на
материалах погребально обрядности). Дисс. на соис. к.и.н. М., 1963. – 308 с.; Есбергенов Х., Атамуратов Т.
Традиции и их преобразование в городском быту каракалпаков. Нукус: Каракалпакстан, 1975. - 212 с.
1217
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
12.
П.Маев. Азиатский Ташкент. Материалы для статистики Туркестанского края, в. IV,
СПб., 1876
13.
М.М.Вирский. Об устройстве сартовской могилы и о похоронных обрядах у туземцев.
14.
В.Л.Вяткин. Кандия Малая. Справочная книжка Самаркандской области (СКСО),
Самарканд, 1906
15.
Н.А.Фридрих. Бухара. Этнографический очерк. СПб., 1910.
16.
Н.С.Лыкошин. Полжизни в Туркестане, Пгр., 1916, стр. 345-346, 365, 369; Его же,
Индульгенции и «фидия». Туркестанские Ведомости, № 7, 1900 г.
17.
Архив Хорезмской экспедиции за 1945, 1950-1952, 1955-1957, 1959, 1960 гг. Ин-т
этнографии АН СССР.
18.
Есбергенов Х. Полевые записи №10-15 за 1959 г.,№ 22-25 за 1960 г.,№ 20-30 за1961 г.
19.
Алпамыс. Нокис-Самарканд, 1960, стр. 284-285; Коблан, Торткул, 1941
20.
Есбергенов Х. К вопросу об изживании религиозных представлений и обрядов у
каракалпаков. (на материалах погребально обрядности). Дисс. на соис. к.и.н. М., 1963.
– 308 с.; Есбергенов Х., Атамуратов Т. Традиции и их преобразование в городском
быту каракалпаков.
