1218
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
QARAQALPAQ XALIQ ANANALARI VOSITASIDA MAKTAB O’QOVСHILARNI
MA’NA’VIY TA’RBIYALASHNING PEDAGOGIK JIHATLARI
Nilufar Dusjanova
Ajiniyaz” nomidagi NDPI “Pedagogika” yo’nalishi 1-kurs magistranti
K.A Kodirov
P.F.D (DcS)
ilimiy rahbar.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14784820
Annotaciya.
Bu maqolada Qaraqalpaq xaliq ananalari vositasida maktab o’qovсhilarni
ma’na’viy ta’rbiyalashning pedagogik jihatlari haqida sóz etilgan.
Kalit sózlar:
milliy kiyimlar, madaniyat, anʹanaviy, cholgʹu asboblari.
PEDAGOGICAL ASPECTS OF SPIRITUAL EDUCATION OF SCHOOLCHILDREN
THROUGH THE TRADITIONS OF THE KARAKALPAK PEOPLE
Abstract.
This article discusses the pedagogical aspects of spiritual education of
schoolchildren through the traditions of the Karakalpak people.
Keywords:
national clothes, culture, traditional, musical instruments.
ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ДУХОВНОГО ВОСПИТАНИЯ ШКОЛЬНИКОВ
ЧЕРЕЗ КАРАКАЛПАКСКИЕ НАРОДНЫЕ ТРАДИЦИИ
Аннотация.
В данной статье говорится о педагогических аспектах духовного
воспитания школьников через каракалпакские народные традиции.
Ключевые слова:
национальная одежда, культура, традиционные, музыкальные
инструменты.
Qoraqalpoq xalqining milliy kiyimlari ularning madaniyatini aks ettiruvchi muhim
elementlardan biridir. Ayollar odatda uzun koʹylaklar kiyib, boshlariga roʹmol oʹraydilar.
Erkaklarning kiyimlari esa koʹproq amaliy va qulay boʻlib, chopon va telpak kabi bosh kiyimlarni
oʹz ichiga oladi. Qoraqalpoq milliy kiyimlari rang-barang naqshlar bilan bezatilgan boʻlib, ular
oʹzlarining maʹnaviy va estetik ahamiyatiga ega. Ushbu naqshlar odatda tabiiy motivlar, jumladan,
oʹsimliklar va hayvonlar tasvirini oʹz ichiga oladi.Milliy bezaklar orasida turli taqinchoqlar ham
muhim ahamiyatga ega. Masalan, ayollar taqadigan zargarlik buyumlari kumush va boshqa
qimmatbaho metallardan yasaladi. Bu buyumlar nafaqat chiroyli koʹrinish uchun, balki koʹpincha
turli marosimlarda anʹanaviy ahamiyatga ega boʻlgan.
Qoraqalpoq xalqining mehmondoʹstligi ularning madaniyati va an’analarining ajralmas
qismidir. Mehmonlarni iliq kutib olish va ularga eng yaxshi taomlarni taklif qilish qoraqalpoq
oilalarining faxrli vazifasi hisoblanadi. Mehmon uchun dasturxonda albatta qoraqalpoq milliy
taomlari tortiladi.
1219
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Ayniqsa, goʹshtli taomlar, non va choy mehmon kutish marosimining ajralmas qismi
hisoblanadi.Mehmondoʹstlik faqatgina oziq-ovqat bilan chegaralanib qolmaydi. Mehmonlarga
oʷzlarini qulay his qilishlari uchun barcha sharoitlar yaratiladi. Shuningdek, mehmonlar uchun
milliy kuy-qoʹshiqlar ijro etilishi, dostonlar aytilishi odat tusiga kirgan. Qoraqalpoq xalqining
mehmondoʹstlik an’analari ularning ochiq koʹngilliligi va mehr-oqibatini yaqqol namoyon qiladi.
Qoraqalpoq xalqining bayramlari ularning tarixiy va diniy qarashlarini aks ettiradi. Navroʹz
bayrami qoraqalpoq xalqining eng qadimiy va sevimli bayramlaridan biridir. Ushbu bayram
bahorning kirib kelishi va yangi yil boshlanishini nishonlash sifatida katta tantana bilan
oʷtkaziladi. Navroʹzda koʹplab xalq oʹyinlari, sport musobaqalari va musiqiy dasturlar tashkil
etiladi.Bundan tashqari, diniy bayramlar, masalan, Ramazon hayiti va Qurbon hayiti ham keng
nishonlanadi. Ushbu bayramlarda odamlar bir-birlariga yaxshilik tilab, oʹzaro mehmondoʹstlik
koʹrsatadilar. Qurbonlik qilish marosimi diniy ahamiyatga ega boʻlib, ehtiyojmandlarga yordam
koʹrsatish ramzi hisoblanadi.
Qoraqalpoq xalqining musiqasi va qoʹshiqlari ularning madaniy merosining muhim qismini
tashkil etadi. "Doston" deb ataluvchi epik qoʹshiqlar qoraqalpoq xalqining folklor anʹanalarini aks
ettiradi. Ushbu dostonlarda tarixiy voqealar, qahramonlik va muhabbat mavzulari yoritiladi.
Baxshilar – doston aytuvchilar katta hurmatga ega boʻlib, ular turli bayramlar va
marosimlarning ajralmas qismi hisoblanadi.Shuningdek, qoraqalpoq xalq cholgʹu asboblari –
dutor, qobiz, doʹmbira va boshqa asboblar bilan ham mashhur. Ushbu cholgʹu asboblari yordamida
ijro etiladigan kuylar xalqning tabiatga va hayotga boʹlgan mehrini ifoda etadi.
Qoraqalpoq xalqining oʹyinlari va sport turlari ham ularning madaniy hayotida muhim
oʷrin tutadi. Kurash, oʹq otish, ot chopish kabi anʹanaviy sport turlari bayram va marosimlarda
keng namoyish etiladi. Ayniqsa, "koʹk boʹri" kabi xalq oʹyinlari katta qiziqish bilan
oʹtkaziladi.Xulosa qilib aytganda, qoraqalpoq xalqining milliy an’analari ularning tarixiy
rivojlanishi va turmush tarzini aks ettiruvchi boy madaniy merosdir. Bu an’analar faqatgina
qoraqalpoq xalqining ichki hayotini emas, balki boshqa xalqlar bilan madaniy aloqalarini ham
boyitishga xizmat qiladi. Ushbu merosni asrab-avaylash va kelgusi avlodlarga yetkazish har bir
qoraqalpoq uchun muhim vazifadir
Qoraqalpoq xalqining milliy dasturlari, ya'ni ularning milliy taomlari va ularni
tayyorlashga oid urf-odatlari xalqning turmush tarzi, madaniyati hamda tarixini o‘zida aks ettiradi.
Qoraqalpoq taomlari ko‘p asrlik an'analarga ega bo‘lib, ushbu taomlar xalqning tabiiy sharoiti,
iqtisodiy faoliyati va ijtimoiy ehtiyojlariga mos ravishda shakllangan. O‘zining o‘ziga xosligi va
boyligi bilan ajralib turadigan qoraqalpoq dasturxoni nafaqat mahalliy aholining, balki chet ellik
mehmonlarning ham e'tiborini tortadi. Quyida qoraqalpoq milliy dasturlari haqida batafsil
to‘xtalamiz.
1220
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Qoraqalpoq milliy taomlari ko‘pincha go‘sht, un, sut mahsulotlari, shuningdek, baliqdan
tayyorlanadi. Ushbu hududning tabiiy sharoitlari chorvachilik va baliqchilikning rivojlanishiga
imkon bergan, shu sababli go‘sht va baliqli taomlar qoraqalpoq dasturxonining asosiy qismidir.
Qoraqalpoq xalqining taomlari nafaqat to‘yimli, balki juda mazali va oddiy tayyorlanish
usullari bilan ham ajralib turadi. An'anaviy qoraqalpoq dasturlarida odatda quyidagi asosiy taomlar
o‘z o‘rniga ega: "Beshbarmoq" qoraqalpoq xalqining eng mashhur milliy taomlaridan biridir.
Ushbu taom nomi "besh barmoq" so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, bu uni qo‘l bilan yeyish
an'anasini ifodalaydi.
Taom asosan qo‘y yoki ot go‘shti, kartoshka va qo‘l bilan yoyilgan xamir bo‘laklaridan
tayyorlanadi. Go‘sht uzoq vaqt davomida qaynatilib, maxsus ziravorlar bilan boyitiladi, so‘ngra
xamir ustiga qo‘yiladi. "Beshbarmoq" qoraqalpoq xalqining to‘ylari, mehmondorchiliklari va
boshqa muhim tadbirlarida albatta tortiladi. Bu taomning nafaqat to‘yimli ekanligi, balki uy-joy
va mehmondo‘stlik ramzi sifatida katta ahamiyatga ega. "Qazi" qoraqalpoq dasturxonining yana
bir o‘ziga xos taomi hisoblanadi. Qazining tayyorlanishida asosan ot go‘shtidan foydalaniladi.
Otning qorin yog‘lari maxsus shaklda kesilib, unga ziravorlar va tuz qo‘shib, ichaklarga
joylashtiriladi. So‘ngra bu mahsulot qaynatiladi yoki quritiladi. "Qazi" qoraqalpoq xalqining
ko‘plab marosimlari, xususan, to‘y va bayramlarda dasturxonga qo‘yiladi. Qazining o‘ziga xos
ta'mi va ifori qoraqalpoq xalqining milliy an'analarini aks ettiradi."Kuyrdak" qoraqalpoq taomlari
orasida alohida o‘rin egallaydi. Ushbu taom asosan yangi so‘yilgan qo‘y go‘shtidan tayyorlanadi.
Kuyrdak tayyorlashda go‘sht, jigar, yurak, o‘pka va boshqa ichki a'zolar ishlatiladi. Bu
mahsulotlar mayda bo‘laklarga bo‘linib, piyoz bilan qovuriladi. "Kuyrdak" oddiy kundalik taom
sifatida ham, mehmondorchiliklarda ham tez-tez tortiladi. Bu taomning xushbo‘y hidi va mazasi
mehmonlarni o‘ziga rom etadi.
Qoraqalpoq dasturxoni nonga bo‘lgan katta e'tibori bilan ham ajralib turadi. Non muqaddas
hisoblanib, dasturxonning ajralmas qismi hisoblanadi. Maxsus tandirlarda yopilgan qoraqalpoq
nonlari o‘zining xushbo‘yligi va mazasi bilan mashhur. Bundan tashqari, qoraqalpoq xalqining
xamirli taomlari orasida "g‘ubadiya" va "somsa" ham juda mashhur. Bu taomlar odatda to‘y va
bayramlarda tayyorlanadi.Qoraqalpoq xalqining milliy dasturlarida choy ichish marosimi alohida
o‘rin tutadi. Choy nafaqat ichimlik, balki mehmondo‘stlik va hurmat ifodasi sifatida xizmat qiladi.
Qoraqalpoq oilalarida mehmon kelganda dasturxon choy bilan bezatiladi. Choyga qaymoq, shakar
yoki asal qo‘shib ichish an'anasi bor. Shuningdek, choy bilan birga turli xil qandolat mahsulotlari,
jumladan, chak-chak yoki halvo ham tortiladi. Bugungi kunda qoraqalpoq milliy taomlari
zamonaviy oshxona usullari bilan boyitilib, yangi shaklda taqdim etilmoqda. Restoranlar va kafe
menyularida qoraqalpoq taomlari katta qiziqish bilan qabul qilinadi.
1221
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Shuningdek, milliy taomlarni tayyorlash bo‘yicha master-klasslar va festivallar o‘tkazilib,
bu an'analar yosh avlodlarga yetkazilmoqda. Qoraqalpoq milliy dasturlari xalqning turmush tarzi,
mehmondo‘stligi va madaniy merosini o‘zida aks ettiradi. Ushbu taomlar nafaqat qoraqalpoq
xalqining, balki boshqa millat vakillarining ham e'tiborini tortib, ularga milliy madaniyat va tarix
haqida ko‘p ma'lumot beradi. Qoraqalpoq milliy dasturlarini asrab-avaylash va targ‘ib qilish
xalqning o‘ziga xosligi va madaniy boyliklarini saqlashning muhim qismidir.
Qoraqalpoq xalqining milliy bayramlari, masalan, Navro‘z, Ramazon hayiti va Qurbon
hayiti kabi tadbirlarda maxsus taomlar tayyorlanadi. Navro‘z bayramida o‘ziga xos "sumalak"
taomi tayyorlanadi. Bu taom bug‘doy donlaridan tayyorlanib, maxsus marosim davomida
pishiriladi. Ramazon va Qurbon hayitlarida esa go‘shtli taomlar va qandolat mahsulotlari
dasturxonning asosini tashkil qiladi.
REFERENCES
1.
Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда
барпо этамиз. - Т.: “ Ўзбекистон”, 2016.
2.
Мирзиёев Ш.М. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб - интизом ва шахсий жавобгарлик
– ҳар бир раҳбар фаолиятини кундалик қоидаси бўлиши керак. - Т.:” Ўзбекистон”,
2017.
3.
Saparbaev
T.,
Allaberdiyev
D.
ENVIRONMENTAL
EDUCATION
OF
SCHOOLCHILDREN USE OF FOLK PEDAGOGY RESOURCES IN TEACHING
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 776-780.
4.
Saparbaev T. PEDAGOGICAL SHARIATS OF THE EXAMPLE OF PARENTS IN
SHAŃARAQ //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С. 226-229.
5.
Tajibay S., Kengesbayevich R. M. CHARACTERISTICS OF DEVELOPMENT AND
SOCIALIZATION OF TEENAGERS //AMERICAN JOURNAL OF EDUCATION AND
LEARNING. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 886-890.
Internet saytlari:
6.
www. tdpu. Uz
7.
www. pedagog. Uz
8.
www. Ziyonet. uz
