ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1176
UMUMIY O‘RTA TA’LIM MAKTABLARIDA O‘QUVCHILARNING MATEMATIK
KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISH
Davlatov Shokir Oltiboyevich
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti v.b.dotsenti, Qarshi,
O‘zbekiston.
Tufliyev Egamberdi Olimovich
Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti katta o‘qituvchisi, Qarshi,
O‘zbekiston.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14785012
Annotatsiya. Ushbu maqolada umumiy o‘rta ta’lim maktablari o‘quvchilarining
matematik kompetensiyalarini shakllantirish, matematikani ilmiy jihatdan o‘rganish va uni
amaliyotga tadbiq etish bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar berilgan. Shuningdek, matematikani
o‘qitishning ahamiyati, maqsadi va usullari ham keltirilgan.
Kalit so‘zlar: matematika, kompetensiya, matematika o‘qitishning ahamiyati, maktab,
matematik bilim, ko‘nikma va malaka.
ФОРМИРОВАНИЕ МАТЕМАТИЧЕСКИХ КОМПЕТЕНЦИЙ УЧАЩИХСЯ
ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ШКОЛ
Аннотация. В данной статье даны рекомендации и рекомендации по
формированию математических компетенций учащихся общеобразовательных школ,
научному изучению математики и ее применению на практике. Также перечислены
значение, цель и методы преподавания математики.
Ключевые слова: математика, компетентность, важность преподавания
математики, школа, математические знания, навыки и компетенции.
FORMATION OF MATHEMATICAL COMPETENCIES OF STUDENTS IN SCHOOLS
OF GENERAL SECONDARY EDUCATION
Abstract. This article provides instructions and recommendations for the formation of
mathematical competencies of students of general secondary education schools, the scientific
study of mathematics and its implementation in practice. The importance, purpose, and methods
of teaching mathematics are also listed.
Keywords: mathematics, competence, importance of teaching Mathematics, School,
mathematical knowledge, skills and competencies.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1177
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 07.05.2020 yildagi PQ-4708-
sonli “Matematika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy-tadqiqotlarni rivojlantirish chora-
tadbirlari” to‘g‘risida qaror ijrosini ta’minlash bo‘yicha qator ishlar amalga oshirildi. Jumladan,
Mamlakatimizda matematika 2020-yildagi ilm-fanni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlaridan
biri sifatida belgilandi. O‘tgan davr ichida matematika ilm-fani va ta’limini yangi sifat bosqichiga
olib chiqishga qaratilgan qator tizimli ishlar amalga oshirildi.
Matematika fani insonning intellektini, diqqatini rivojlantiradi, ko‘zlangan maqsadga
erishish uchun qat’iyat va irodani tarbiyalaydi, algoritmik tarzdagi tartib-intizomlilikni ta’minlaydi
va tafakkurini kengaytiradi. Matematika olamni bilishning asosi bo‘lib, tevarak-atrofdagi voqea
va hodisalarning o‘ziga xos qonuniyatlarini ochib berish, ishlab chiqarish, fan-texnika va
texnologiyaning rivojlanishida muhim ahamiyatga ega.
Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor bo‘lish hamda
foydalanish kompetensiyasi - aniq hisob-kitoblarga asoslangan holda shaxsiy, oilaviy, kasbiy va
iqtisodiy rejalarni tuza olish, kundalik faoliyatda turli diagramma, chizma va modellarni o‘qiy
olish, inson mehnatini yengillashtiradigan, mehnat unumdorligini oshiradigan, qulay
shartsharoitga olib keladigan fan va texnika yangiliklaridan foydalana olish layoqatlarini
shakllantirishni nazarda tutadi.
Mazkur kompetensiyalar umumta’lim fanlari orqali o‘quvchilarda shakllantiriladi.
Kompetensiya so‘zi lotincha “competere” so‘zidan olinga bo‘lib, “layoqatli”, “munosib
bo‘lmoq” ma’nolarini anglatadi. “Kompetensiya” deyilganda, shaxsning biror-bir sohadan
xabardorlik, shu sohani bilish darajasi tushuniladi. Kompetensiya haqida A.V.Xutorskiy
“Insonning shaxsiy sifatlari uzviyligi (bilim, malaka, tajriba, faoliyat usullari) hisoblanib, ma’lum
bir doiradagi narsa va jarayonlarga nisbatan shaxsning munosabatida sifatli va samarali faoliyat
yurgazishidir” deb fikr bildirgan. Demak, kompetentsiya deyilganda bilim, ko‘nikma va tajribaga
asoslangan aniq vazifalar yoki harakatlarni bajarish qobiliyati deyishimiz ham mumkin ekan.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida matematikani o‘qitish — bu o‘quvchilarga matematik
bilimlarni berish, ularni amaliy muammolarni hal qilishda qo‘llashga o‘rgatish jarayonidir. Bu
jarayon o‘quvchilarning mantiqiy fikrlashini rivojlantirishga, analitik ko‘nikmalarini oshirishga va
hayotda zarur bo‘lgan matematik ko‘nikmalarni shakllantirishga qaratilgan.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida matematikani o‘qitish — bu nafaqat matematik
bilimlarni berish, balki o‘quvchilarning umumiy rivojlanishiga hissa qo‘shish jarayonidir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1178
Bu jarayon orqali o‘quvchilar hayotda muvaffaqiyatli bo‘lishlari uchun zarur bo‘lgan
ko‘nikmalarni egallaydilar.
Ushbu maqolada “Matematik kompetensiya” haqida so‘z borar ekan, buni matematik bilim
va kо‘nikmalarni amaliy muammolarni hal qilish, ma’lumotlarni tahlil qilish va ma’qul qarorlar
qabul qilish uchun qо‘llash qobiliyati deb qabul qilishimiz mumkin.
Matematik kompetensiyani o‘rganishni 4 ta asosiy komponentga ajaratib
o‘rganishimiz mumkin:
Matematik bilim:
Asosiy matematik konsepsiyalar (arifmetika, algebra, geometriya va
hokazo).
Matematik tushunchalar va terminlarni anglash.
Kо‘nikmalar:
Matematik operatsiyalarni bajarish qobiliyati.
Tenglamalar va muammolarni hal qilish.
Matematik instrumentlarni (masalan, kalkulyatorlar, dasturiy
ta’minot) ishlatish.
Qо‘llash:
Matematikani haqiqiy vaziyatlarda ishlatish (masalan, moliyaviy
tahlil, statistika).
Ma’lumotlar va grafiklarni tо‘g‘ri talqin qilish qobiliyati.
Tanqidiy fikrlash:
Matematik argumentlarni tahlil qilish va baholash.
Matematik ma’lumotlarga asoslangan ma’qul qarorlar qabul qilish.
Matematik kompetensiyaning ahamiyati
Kundalik hayotda
Matematika byudjetni rejalashtirish, hisob-kitoblar va qarorlar qabul
qilishda yordam beradi.
Ta’limda
Kо‘plab murakkab fanlarni (fizika, iqtisodiyot, muhandislik)
о‘rganish uchun asos bо‘ladi.
Ish joyida
Matematik kо‘nikmalar turli kasblarda (ilm-fan, texnologiya, moliya
va biznes) talab qilinadi.
Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitishning maqsadlari:
Matematik bilimlarni
shakllantirish
Asosiy matematik tushunchalar va formulalarni o‘rgatish
O‘quvchilarning matematik tilni tushunishini ta’minlash
Ko‘nikmalarni
rivojlantirish
Mantiqiy fikrlash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini
rivojlantirish.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1179
Turli matematik operatsiyalarni bajarish va ularni amaliyotda
qo‘llash
Amaliy qo‘llash
Matematikani kundalik hayotda qanday qo‘llashni o‘rgatish
(masalan, xarid qilish, vaqtni rejalashtirish).
Statistika va ehtimollar kabi zamonaviy matematik tushunchalarni
o‘rgatish.
Ijtimoiy va hissiy
ko‘nikmalar
Jamoa bilan ishlash, munozara qilish va fikr almashish
ko‘nikmalarini rivojlantirish.
O‘z-o‘zini baholash va o‘z-o‘zini rivojlantirish.
Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish usullari:
Interaktiv o‘qitish
O‘quvchilarni faol ishtirok etishga undovchi metodlar (muhokama,
guruh ishlari).
Zamonaviy texnologiyalardan foydalanish (kompyuter dasturlari,
onlayn resurslar).
Amaliy mashg‘ulotlar
Hayotiy vaziyatlarga asoslangan misollar va vazifalar
O‘yinlar va simulyatsiyalar orqali o‘qitish
Differensial o‘qitish
Har bir o‘quvchining individual ehtiyojlariga moslashtirilgan ta’lim
O‘quvchilarni qiziqtiradigan va motivatsiya beradigan materiallar
REFERENCES
1.
Азизхўжаева Н.Н. Педагогик технология ва педагогик маҳорат. – Т.: Фан, 2006
2.
Беспалко В.П. Слагаемые педагогической технологии. М, педагогика 1999
3.
Bikboyeva N.U. va boshqalar «Boshlang'ich sinflarda matematika o‘qitish metodikasi»,
Т., «0‘qituvchi», 1996.
4.
Maxmudovna, G. M., Olimovich, T. E., & Uralovich, B. D. (2021). Types and uses of
mathematical expressions. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research
Journal, 11(3), 746-749.
5.
Bozarov, D. (2023). Methods of developing economic competence on the basis of
interdisciplinary relationship. Modern Science and Research, 2(12), 131-137.
6.
Uralovich, B. D. (2023). About the properties of networks. Academia Science Repository,
4(04), 353-357.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1180
7.
Bozarov, D. (2022). PROBLEMS OF SYSTEMS OF LINEAR ALGEBRAIC
EQUATIONS. Science and Innovation, 1(2), 163-171.
8.
Ibroximovna, M. S. (2024). FACTORS OF DEVELOPING OF INTERCULTURAL
COMMUNICATION COMPETENCE IN TEACHING ENGLISH TO CADETS OF
MILITARY UNIVERSITY. Лучшие интеллектуальные исследования, 15(1), 159-163.
9.
Musayeva,
S.
I.
(2024,
May).
DEVELOPMENT
OF
INTERCULTURAL
COMMUNICATION
COMPETENCE OF
CADETS
USING
INTERACTIVE
METHODS. In Proceedings of International Conference on Scientific Research in Natural
and Social Sciences (Vol. 3, No. 5, pp. 276-284).
10.
Olimovich, T. E., Uralovich, B. D., & Matlubovich, M. J. (2021). Effective Methods in
Teaching Mathematics. International Journal on Orange Technologies, 3(3), 88-90.
11.
Bozarov, D., & Rahmonov, B. (2024). KOMBINATORIKANING PAYDO BO‘LISHI
VA HAYOTIY MASALALARGA TADBIQI. Modern Science and Research, 3(6).
12.
Dilmurod, B., & Islom, A. (2023). Parallel ikkita to’g’ri chiziq orasidagi masofa.
Innovations in Technology and Science Education, 2(8), 465-478.
13.
Allamova, M., & Bozarov, D. (2023). Trigonometrik tengsizliklar yechimlarining
innovatsion qo ‘llanilishi. Евразийский журнал математической теории и
компьютерных наук, 3(1), 75-78.
