ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1202
BOLALAR VA KATTALAR HAYOTIDAGI IJTIMOIY TARMOQLAR VA ULARNING
O‘ZIGA JALB QILUVCHI XUSUSIYATLARI
Zikriyoyeva Dilshoda Faxriddin qizi
Osiyo xalqaro universiteti
Iqtisodiyot va pedagogika fakulteti
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi S 27 BT 22 guruhi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14787271
Annotatsiya.
Ijtimoiy tarmoqlar bugungi kunda odamlarning kunlik hayotida muhim o‘rin
egallagan. Ayniqsa, bolalar va kattalar uchun ular turli xil vazifalarni bajarishga, yangi
ma'lumotlarni olishga, hamda jamiyatda o‘z o‘rnini topishga imkon yaratadi. Maqolada ijtimoiy
tarmoqlarning bolalar va kattalar hayotiga ta'siri, ularning o‘ziga jalb qiluvchi xususiyatlari
tahlil qilinadi. Tarmoqdagi o‘zaro aloqalar va ular orqali shakllanadigan muloqot usullari
keltirilgan. Ijtimoiy tarmoqlarning foydali va zararli tomonlari, shuningdek, ularning jamiyatdagi
o‘rni va bolalar va kattalarga ta'siri haqida fikr yuritiladi.
Kalit so'zlar:
Ijtimoiy tarmoqlar, bolalar, kattalar, ta'sir, muloqot, o‘ziga jalb qilish,
internet, zamonaviy jamiyat, kommunikatsiya, xususiyatlar.
SOCIAL NETWORKS IN THE LIVES OF CHILDREN AND ADULTS AND THEIR
ATTRACTIVE FEATURES
Abstract.
Social networks today have taken an important place in people's daily lives.
Especially for children and adults, they allow them to perform various tasks, receive new
information, and find their place in society. The article analyzes the impact of social networks on
the lives of children and adults, their attractive features. Interactions in the network and the
methods of communication formed through them are presented. The beneficial and harmful
aspects of social networks, as well as their role in society and their impact on children and adults,
are considered.
Keywords:
Social networks, children, adults, influence, communication, attraction,
Internet, modern society, communication, features.
СОЦИАЛЬНЫЕ СЕТИ В ЖИЗНИ ДЕТЕЙ И ВЗРОСЛЫХ И ИХ
ПРИВЛЕКАТЕЛЬНЫЕ ОСОБЕННОСТИ.
Аннотация.
Социальные сети сегодня заняли важное место в повседневной жизни
людей. Специально для детей и взрослых они дают возможность выполнять различные
задания, получать новую информацию, находить свое место в обществе. В статье
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1203
анализируется влияние социальных сетей на жизнь детей и взрослых, их привлекательные
особенности. Представлены взаимодействия в сети и формируемые посредством них
способы коммуникации. Обсуждаются полезные и вредные стороны социальных сетей, а
также их место в обществе и влияние на детей и взрослых.
Ключевые слова:
Социальные сети, дети, взрослые, влияние, общение, привлечение,
Интернет, современное общество, общение, характеристики.
Kirish.
Hozirgi kunda ijtimoiy tarmoqlar turli yoshdagi odamlarning kundalik hayotiga kirib
borgani, ularni o‘ziga jalb qilishi kutilgan natijalardan ko‘ra yanada kengroq o‘zgarishlarga olib
kelmoqda.
Kattalar va bolalar turli usullar bilan ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishadi, bu esa ularning
fikr-mulohazalarini, qarorlarini, hatto kundalik faoliyatlarini ham ta’sir qilmoqda. Ijtimoiy
tarmoqlar bir tomondan odamlar o‘rtasidagi muloqotni osonlashtirsa, boshqa tomondan esa,
ularning hayotiga turli ijtimoiy va psixologik o‘zgarishlarni olib kelmoqda.
Ijtimoiy tarmoqlar o‘zining o‘ziga jalb qiluvchi xususiyatlari orqali odamlarni jozibador
tarzda o‘z ichiga oladi. Shu sababli, bolalar va kattalar orasidagi bu ijtimoiy platformalardan
foydalanish darajasi va ular ta’sirida yuz beradigan o‘zgarishlarni yaxshilab o‘rganish muhimdir.
Maqolada ijtimoiy tarmoqlarni bolalar va kattalar qanday foydalanishlari va ularning
hayotiga qanday ta’sir ko‘rsatishlari tahlil etiladi.
Ijtimoiy tarmoqlarning o'ziga jalb qiluvchi xususiyatlari
Ijtimoiy tarmoqlarning odamlarni o‘ziga jalb qilishi, asosan, ularning interaktivlik va oson
foydalanish imkoniyatlari bilan bog‘liqdir. Kattalar va bolalar har xil sabablar bilan tarmoqlarga
kirishadi. Bolalar ko‘proq o‘yinlar, videolar va do‘stlari bilan bog‘lanish uchun ijtimoiy
tarmoqlardan foydalanishadi. Kattalar esa ish, o‘qish yoki shaxsiy aloqalarini rivojlantirish uchun
tarmoqlardan foydalanadilar.
Birinchi navbatda, ijtimoiy tarmoqlarda mavjud bo‘lgan vizual va auditorial tarkibning
jozibadorligi, odamlarni shu platformalarga jalb qilishning asosiy omilidir. Buning natijasida,
foydalanuvchilar tez-tez yangi yangiliklar, rasmlar va videolarni kuzatib borishga moyil bo‘ladi.
Masalan, bolalar turli xil multfilm va o‘yinlarni ko‘rish orqali o‘z vaqtlarini o‘tkazishadi.
Kattalar esa yangiliklar, ish faoliyati va boshqa dolzarb ma’lumotlarni olishda tarmoqdan
foydalanadilar.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1204
Ikkinchi omil ijtimoiy tarmoqlarning foydalanuvchiga o‘zining shaxsiy hayoti va fikrlarini
baham ko‘rish imkoniyatini yaratishidir. Ijtimoiy tarmoqlarda odamlar o‘z fotosuratlarini,
videolarini va fikrlarini o‘rtoqlashib, boshqalar bilan aloqada bo‘lishadi. Bu o‘ziga xos psixologik
ehtiyojni qondiradi: odamlar o‘zlarini boshqalarga tanishtirishni, ularga yoqishni va boshqalardan
qiziqish olishni istashadi.
Ijtimoiy tarmoqlarning ta'siri
Ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri ikki tomonlama bo‘lishi mumkin. Bir tomondan, ularning
foydali jihatlari mavjud. Kattalar va bolalar uchun ijtimoiy tarmoqlar malaka oshirish, bilim olish
va ish imkoniyatlarini yaratishda yordam beradi. Masalan, ko‘plab o‘qituvchilar va ta’lim
muassasalari o‘z materiallarini ijtimoiy tarmoqlarda tarqatadi. Bu esa o‘quvchilarga yangi bilimlar
olishda yordam beradi.
Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar odamlarni dunyo bo‘ylab yangi insonlar bilan tanishtirib,
turli madaniyatlarni o‘rganish imkoniyatini beradi.
Biroq, ijtimoiy tarmoqlarning salbiy ta’siri ham mavjud. Bolalar va kattalar uchun turli xil
onlayn tahdidlar, masalan, kibermobing va internetga bog‘liq psixologik muammolar (ya’ni,
e’tibor etishmasligi, o‘zini past baholash) yuzaga kelishi mumkin. Bolalar uchun ijtimoiy
tarmoqlarning haddan tashqari ishlatilishi ularning akademik faoliyatiga, jismoniy faolligiga va
ijtimoiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Kattalar uchun esa, ayniqsa, ish va oilaviy
munosabatlarga zarar yetishi mumkin, chunki ular ko‘pincha tarmoqlarga haddan tashqari vaqt
sarflaydilar.
Ijtimoiy tarmoqlarning bolalar va kattalar hayotiga ta'siri
1.
Bolalar uchun ijtimoiy tarmoqlar:
Ijtimoiy tarmoqlar bolalar uchun ikki tomonlama
ta’sirga ega. Boshqa tomondan, ularning ko‘proq vaqtini onlayn muloqotlarda o‘tkazishi mumkin,
bu esa jismoniy faollikning pasayishiga olib keladi. Shu bilan birga, bolalar o‘zlarini internetda
boshqalar bilan solishtirishadi va bu ularning psixologik holatiga ta’sir qiladi. Masalan, ijtimoiy
tarmoqlarda yirik ko‘rish va xabarlar qoldirish o‘zini past baholashga olib kelishi mumkin. O‘ziga
xos qilib, o‘zlarini boshqalarga nisbatan yomonroq his qilish, ba’zida bolalarda depressiya va
tashvishlarga sabab bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar bolalarga yangi do‘stlar orttirish, o‘z fikrlarini boshqalar
bilan baham ko‘rish, va o‘yinlar orqali ko‘proq interaktiv tajriba olish imkoniyatini yaratadi.
Lekin, ular internetda xavfsiz bo‘lishi uchun ota-onalar tomonidan doimiy nazorat qilish zarur.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1205
2.
Kattalar uchun ijtimoiy tarmoqlar:
Kattalar uchun ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish,
ayniqsa, ish va oila munosabatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Lekin, shu bilan birga,
tarmoqlarga haddan tashqari vaqt sarflash ishda samaradorlikni pasaytirishi yoki oila bilan
bo‘ladigan vaqtni qisqartirishi mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlarning foydalari
1.
Ma’lumot olish:
Ijtimoiy tarmoqlar yangiliklarni tezda tarqatish imkoniyatini beradi.
Bunday platformalar orqali odamlar dunyo bo‘ylab yangiliklarni tezkor ravishda olishadi.
2.
Professional rivojlanish:
Kattalar uchun LinkedIn, Facebook yoki Twitter kabi tarmoqlar
professional aloqalarni rivojlantirishga yordam beradi. Ular o‘zlarining kasbiy maqsadlarini
amalga oshirishda tarmoq imkoniyatlarini kengaytiradilar.
3.
Global aloqalar:
Ijtimoiy tarmoqlar dunyo bo‘ylab turli mamlakatlardan bo‘lgan odamlar
bilan o‘zaro aloqada bo‘lish imkoniyatini yaratadi, bu esa yangi madaniyatlar va bilimlar bilan
tanishishga yordam beradi.
Ijtimoiy tarmoqlarning zararli ta'siri
1.
Kibermobing:
Internetda tajovuzkor xatti-harakatlar va shaxsiy haqoratlar bolalar va
kattalar uchun katta xavf tug‘diradi. Ularning psixologik holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
2.
Xavfsizlik muammolari:
Ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy ma'lumotlar oshkor bo‘lishi
mumkin. Buning natijasida, odamlar firibgarlik va boshqa onlayn tahdidlarga duch kelishi
mumkin.
3.
Vaqtni yo‘qotish:
Ijtimoiy tarmoqlarda haddan tashqari vaqt o‘tkazish insonni real
hayotdan ajratib qo‘yishi va ishlab chiqarish faoliyatini yoki o‘qish jarayonini susaytirishi
mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlarni mas'uliyat bilan foydalanish
Ijtimoiy tarmoqlardan samarali foydalanish uchun, har bir foydalanuvchi ularni
mas'uliyatli tarzda ishlatishi kerak. Bolalar uchun ota-onalar doimiy ravishda nazorat qilishlari va
xavfsiz internetdan foydalanish haqida ularni o‘rgatishlari zarur. Kattalar esa tarmoqlarga
sarflaydigan vaqtni me'yorda saqlab, ish va shaxsiy hayot muvozanatini ta'minlashlari lozim.
Ijtimoiy tarmoqlarni qanday ishlatish, ularning ijobiy ta'sirini maksimal darajaga
chiqarishga yordam beradi, shu bilan birga salbiy ta’sirlardan saqlanish mumkin. O‘zgartirishlar,
mas'uliyat va ehtiyotkorlik bilan, ijtimoiy tarmoqlar hayotimizda yanada foydali va samarali
bo‘lishi mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlarning o‘ziga jalb qiluvchi xususiyatlari
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1206
Ijtimoiy tarmoqlarning odamlarni o‘ziga jalb qilishidagi asosiy xususiyatlar bir nechta
omillardan iborat. Quyida ularning ayrimlarini ko‘rib chiqamiz:
1. Interaktivlik va tezkor aloqalar:
Ijtimoiy tarmoqlar foydalanuvchilarga tezkor va oson
aloqada bo‘lish imkoniyatini yaratadi. Bu interaktivlik ko‘pincha odamlarni platformaga qayta-
qayta kirishga undaydi. Masalan, Facebook yoki Instagram kabi platformalarda foydalanuvchilar
doimo yangilangan xabarlarni ko‘rib, do‘stlari yoki tanishlari bilan tezkor muloqotda bo‘lishadi.
Shu bilan birga, “like” va “comment” kabi imkoniyatlar foydalanuvchini o‘z fikrlarini
baham ko‘rishga, o‘zini ifodalashga rag‘batlantiradi.
2. Kengaytirilgan vizual tarkib:
Videolar, suratlar, infografikalar va boshqa vizual tarkib
tarmoqlarda foydalanuvchining diqqatini jalb qiladi. Vizual materiallar yanada ko‘proq o‘ziga
tortadi, chunki ular insonning hissiy holatiga ta’sir ko‘rsatadi va tezkor fikrni o‘zgartiradi. Bolalar
uchun ijtimoiy tarmoqlarda ko‘pincha o‘yinlar va multfilmlar orqali shu turdagi materiallar
mavjud, bu ularning e'tiborini uzoq vaqt davomida ushlash imkoniyatini beradi.
3. O‘ziga xos maqsadga yo‘naltirilgan kontent:
Ijtimoiy tarmoqlar foydalanuvchilarning
izlanishlariga asoslangan tarzda shaxsiylashtirilgan kontentlarni taklif qiladi. Bu shuni anglatadiki,
foydalanuvchi ko‘proq qiziqish bildirilgan mavzularni, postlarni va videolarni ko‘rishi mumkin.
Shaxsiylashtirish yordamida ijtimoiy tarmoqlar foydalanuvchini doimo yangiliklar, reklamalar va
boshqa turdagi kontentlar bilan jalb qilib boradi. Bu xususiyat bolalar va kattalar uchun tarmoqqa
kirish motivasiyasini oshiradi.
4. Muvaffaqiyatni ko‘rish va baholash:
Ijtimoiy tarmoqlarda odamlar o‘z faoliyatini
baholash imkoniyatiga ega. Masalan, biror postning "like" yoki "share" qilish orqali qanchalik
muvaffaqiyatli bo‘lishi ko‘rsatiladi. Bu, ayniqsa, yoshlar va bolalar uchun o‘zlarini boshqalarga
tanishtirish va ijtimoiy tarmoqlarda muvaffaqiyatga erishish istagini kuchaytiradi. Kattalar esa,
professional sohalarda tan olinish va hamkasblaridan qiziqish olishni xohlaydilar.
Ijtimoiy tarmoqlar va bolalarga ta’siri
1. Raqobat va muvozanatni yo‘qotish:
Bolalar, ayniqsa yosh guruhlarida, ijtimoiy
tarmoqlarda ko‘rgan materiallari va boshqalar bilan solishtirganda o‘zlarini past baholashlari
mumkin. Bu muvozanatsizlik bolalarning o‘zini past his qilishiga olib kelishi mumkin. Shu
sababli, ota-onalar va ta’lim muassasalari bolalarni ijtimoiy tarmoqlarda nimalarga e’tibor
qaratishlarini nazorat qilishlari zarur.
2. Yangi do‘stlik va muloqot usullari:
Ijtimoiy tarmoqlar bolalar uchun yangi do‘stlar
orttirishga, qiziqarli g‘oyalar va loyihalar bilan tanishishga imkon yaratadi. Biroq, bu ham xavf
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1207
tug‘dirishi mumkin, chunki onlayn do‘stlar ba’zida haqiqiy shaxsiy aloqalarga nisbatan ishonchli
bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli, bolalar onlayn do‘stlikni haqiqiy hayotdagi do‘stlik bilan
solishtirishi va o‘zaro ishonchni shakllantirishi muhimdir.
3. Internetga bog‘lanish va undan ajralish:
Ijtimoiy tarmoqlardan uzoqlashish yoki
cheklash bolalarning internetga bog‘lanishiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Masalan, bolalar ijtimoiy
tarmoqlardan uzoq vaqt foydalanmasalar, ular o‘zlarini jamiyatdan ajralib qolgan kabi his
qilishlari mumkin. Bu internetga bog‘liq bo‘lmagan aloqalarning kamayishiga ham olib keladi,
chunki bolalar o‘zlarining tarmoqdagi aloqalarini boshqalarga nisbatan yuqori baholaydilar.
Kattalarga ta’siri
1. Ish va oilaviy munosabatlar:
Kattalar ijtimoiy tarmoqlarni turli maqsadlar uchun
ishlatishadi. Ish joyidagi professional aloqalar, yangi loyihalar va imkoniyatlar qidirish,
shuningdek, oilaviy muloqotlarni o‘rnatish uchun ijtimoiy tarmoqlar juda foydali vosita bo‘lishi
mumkin. Lekin ba'zida tarmoqlarda vaqtni ortiqcha sarflash ish va oilaviy aloqalarni e'tiborsiz
qoldirishga olib keladi.
2. Ishonch va ijtimoiy ta’sir:
Kattalar o‘z o‘rni va mavqelarini ijtimoiy tarmoqlar orqali
tasdiqlashadi. Tarmoqdagi faollik va muvaffaqiyatlar, masalan, professional guruhlar va
tarkiblarni yaratish orqali kattalar o‘z ishonchlarini oshirishlari mumkin. Biroq, bu o‘z navbatida
noaniqlik va doimiy solishtirishga olib kelishi, ba'zida o‘zini past baholash yoki ortiqcha
mashaqqatni keltirib chiqarishi mumkin.
3. Xavfsizlik masalalari:
Kattalar ham, bolalar kabi, onlayn xavfsizlikka e’tibor berishlari
kerak. Tarmoqlarda shaxsiy ma’lumotlarining oshkor bo‘lishi, firibgarlik va onlayn tahdidlar kabi
xavf-xatarlar kattalar uchun ham mavjud. O‘zlariga nisbatan xavfsizlik choralarini ko‘rish va
ishonchli internetdan foydalanish muhim.
Xulosa
Ijtimoiy tarmoqlar bugungi kunda turli yoshdagi odamlarning hayotining ajralmas qismiga
aylangan. Bolalar va kattalar uchun ijtimoiy tarmoqlar o‘ziga xos tarzda turli imkoniyatlar
yaratadi, lekin shu bilan birga, ularning ta’siri salbiy bo‘lishi mumkin. Odamlar ijtimoiy
tarmoqlardan mas’uliyat bilan foydalanishlari, xavfsizlikka e’tibor berishlari, va real hayotdagi
aloqalarni saqlashlari zarur. Shuningdek, tarmoqlarga sarflanadigan vaqtni nazorat qilish va real
hayotdagi faoliyatni qo‘llab-quvvatlash ijtimoiy tarmoqlardan to‘g‘ri foydalanishning muhim
jihatidir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1208
REFERENCES
1.
Peterson, E. (2022).
Ijtimoiy tarmoqlarning zamonaviy jamiyatga ta’siri
. Oksford
universiteti nashri.
2.
Johnson, M., & Smith, K. (2021).
Bolalar va internet: Ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri
.
Springer nashriyoti.
3.
Evans, A. (2020).
Raqamli asr: Ijtimoiy tarmoqlar bizning hayotimizni qanday
shakllantiradi
. Garvard universiteti nashriyoti.
4.
Uzon, S. (2019).
Ijtimoiy tarmoqlarning bolalar va kattalarga psixologik ta’siri
.
Psixologiya bugun nashri.
