ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
56
O‘QITUVCHI VA O‘QUVCHI O‘RTASIDAGI INSONPARVARLIK XISLATLARINI
RIVOJLANTIRISH TA’LIM JARAYONINING ASOSIY SIFATI
Sh.X.Toshmetova
Nizomiy nomidagi TDPU o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14799875
Annotatsiya.
Maqolada o‘qituvchilik faoliyatining o‘ziga xos pedagogik va psixologik
jihatlari ochib berilgan. Shuning bilan birga ta’lim jarayonida axborot almashishning asosi sharti
bu ular o‘rtasidagi qaytarma aloqaning yo‘lga qo‘yilganligi bilan tavsiflanadi. Ayniqsa,
o‘qituvchining o‘quvchi shaxsiga ko‘rsatadigan ta’sir mexanizlari, omillari, xususiyatlari
atroflicha ochib berilgan.
Kalit so‘zlar:
pedagog shaxsi, pedagogik faoliyat, nutqiy ko‘nikma, kasbiy mahorat, kasbiy
etika, pedagogik takt, ijodiy imkoniyat, ijodiy qobiliyat, ta’lim sifati, intellektual kursatkichlar.
THE DEVELOPMENT OF HUMANISTIC QUALITIES BETWEEN THE TEACHER
AND THE STUDENT IS THE MAIN QUALITY OF THE EDUCATIONAL PROCESS
Abstract.
The article reveals the specific pedagogical and psychological aspects of
teaching activities. At the same time, the basic condition for the exchange of information in the
educational process is characterized by the establishment of feedback between them. In particular,
the mechanisms, factors, and characteristics of the teacher's influence on the student's personality
are described in detail.
Keywords:
pedagogical personality, pedagogical activity, speech skills, professional skills,
professional ethics, pedagogical tact, creative potential, creative abilities, quality of education,
intellectual indicators.
РАЗВИТИЕ ГУМАНИСТИЧЕСКИХ КАЧЕСТВ МЕЖДУ УЧИТЕЛЕМ И
УЧЕНИКОМ ЯВЛЯЕТСЯ ОСНОВОПОЛАГАЮЩИМ КАЧЕСТВОМ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНОГО ПРОЦЕССА
Аннотация.
В статье раскрываются специфические педагогические и
психологические аспекты преподавания. При этом основным условием обмена
информацией в образовательном процессе является установление обратной связи между
ними. В частности, подробно излагаются механизмы, факторы и особенности влияния
учителя на личность ученика.
Ключевые слова:
педагогическая личность, педагогическая деятельность, речевые
навыки, профессиональное мастерство, профессиональная этика, педагогический такт,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
57
творческий
потенциал,
творческие
способности,
качество
образования,
интеллектуальные показатели.
O‘qituvchilik kasbining o‘ziga xosligi o‘z huquq, dunyoqarash, o‘z e’tiqodi va o‘z
individual xususiyatlariga ega bo‘lgan o‘quvchilar bilan doimiy muloqotda bo‘lishga nisbatan
intilishning kuchli ekanligidir.
Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, har bir o‘qituvchi ham individual, g‘ayrioddiy, o‘ziga xos
xususiyatlar va shaxs sifatlariga egadir. Uning shaxsi qanchalik yorqin va mustaqil bo‘lsa, uning
kasbiy mahorati shunchalik yuqori va o‘quvchi shaxsi shakllanishiga shunchalik ko‘p
ahamiyatlidir. “O‘qituvchi abadiyatga teginadi: hech kim uni ta’siri qachon tugashini ayta
olmaydi”. Bu esa o‘z navbatida o‘qituvchi shaxsining jamiyat hayotida eng kerakli inson
ekanligini ko‘rsatadi. Ma’lumki, o‘z kasbi bilan shug‘ullanayotgan pedagoglarimiz nafaqat o‘z
sohalariga doir bilim, ko‘nikma va malakalarga balki, pedagogik takt, mahorat hamda
qobiliyatlarga ham ega bo‘lishini taqzo etmoqda. Chunonchi, o‘qituvchining mavjud bilimlarini
talabalarga yetkazishda pedagogik mahorat asosiy o‘rin egallaydi. Shu nuqtai nazardan olganda,
pedagogik mahoratning yetakchi jihatlari quyida sanalgan sifatlarda o‘z aksini topadi.O‘quvchilar
faoliyatini ularning har biri o‘z layoqatlari, qiziqishlarini, qobiliyatlarini to‘laqonli rivojlantirish
imkoniyatiga ega bo‘lishlari uchun tashkil eta olish ko‘nikmasi. “Nutq fikrlarini rivojlantirib,
dastlab uning sxemasini tinglovchi ongiga singdirishi lozim, shundan so‘ng ko‘rgazmali holatda
uni tasavvurga taqdim etish lozim va nihoyat yumshoqlik, ehtiyotkorlik bilan uni tinglayotgan
yurakka qo‘yish lozim, shundan so‘ng tinglovchi sizning harbiy-askaringizdir, o‘zi hech qachon
sizdan qochib ketmaydi, hatto siz uni erkinlikka qo‘yib yuborsangiz ham, doimo sizning mo‘min
mijosingizga aylanadi”.
Bolani “ko‘ra olish” qobiliyatini egallash – hatto ular faolligining ba’zi salbiy ifodali
harakatlariga aql va e’tibor bilan yondashilganda keyinchalik pozitiv natijalarni berishi mumkin
bo‘lgan afzalliklarni ajrata bilish ko‘nikmasidir. Shu o‘rinda e’tibor berishimiz kerakki, aslo
yaxshi ko‘rib bo‘lmaydigan o‘quvchi bo‘lmasligini tushunish lozim. O‘qituvchi nutqi fikrni
uyg‘otishi va uni tetik holda ushlab tura olishi lozim.
“O‘qituvchilar uchun so‘z o‘z fikrlarini uxlatish uchun emas, boshqalar fikrlarini uyg‘otish
uchun berilgan”. Shuning uchun darsda nafaqat nima aytish, balki uni qanday aytish ham muhim
sanaladi. A.S.Makarenkoning ta’kidlashicha, pedagogik mahorat ham ovozini to‘g‘ri qo‘ya olish
ham o‘z shaxsini boshqara bilishdan iborat bo‘lar ekan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
58
O‘z tajribasini namoyon etib, u “bu yoqqa kel” jumlasini 15-20 xilda aytishga
o‘rganganida haqiqiy mahorat egasiga aylanganligi haqida gapiradi.
O‘qituvchining o‘z nutqi intonatsiyasini xilma-xil tusga kirita olishi o‘quvchilar diqqatini
ushlab turishga yordam beradi. Hazilning katta bo‘lmagan qismi ma’lumotlarning ifodalashning
o‘ziga xos jozibasini ko‘rsatadi. O‘qituvchi diksiyasi, talaffuz qilish va jumlalar tuzishning
aniqligi o‘qituvchi nutq madaniyatini shakllantiradi. A.P.Chexovning “Zerikarli voqealar” asarida
keksa o‘qituvchi shunday deydi: “Men o‘z nutqim adabiy bo‘lishiga, aniqlovchilar qisqa va aniq,
jumlalar iloji boricha sodda va chiroyli bo‘lishiga intilaman”.
Sinfda umumiy ijodiy ish uchun sevgi, tetiklik, o‘zaro hurmat yaratishga intilish.
O‘quvchilar tafakkurini uyg‘otishi, ular oldida bilimlar manzarasini ocha olish, o‘quvchilarga
ularni tanqidiy tafakkurga o‘rgatish uchun o‘z gumonlarini aytishdan qo‘rqmaslik. Rejisser
P.M.Kozinsev o‘z talabalarga shunday deydi: “Rejissyorlikka o‘rgatib bo‘lmaydi. Shuning uchun
men sizlarni o‘ylashga o‘rgatmoqdaman. Agar
sizlar
bu
jarayonlarni
o‘zlashtirishni
uddalashdan chiqsangiz, qolgan barchasiga o‘zingiz o‘z aqlingiz bilan erisha olamiz”.
Sinfni o‘z “aqliy ta’sirchanligiga” o‘rgata olish, o‘qituvchi o‘zi dars berayotgan o‘quv
faniga nisbatan ehtirossiz, hissiz bo‘lishi mumkin emas. L.N.Tolstoy shuni ta’kidlaydiki, agar o‘z
fanining bilan o‘quvchini tarbiyalashni istasang, o‘z fanini sevish va uni bilishingiz. Bu holda
o‘quvchilar ham seni ham, fanni ham yaxshi ko‘rib qoladi va sen ularni tarbiyalaysan.
O‘z xabarini yangiligi va kutilmaganligi bilan hayratlantira olish, qiziqtira olish – muhim
pedagogik sifat hisoblanadi. N.V.Gotal ta’kidlaydiki, inson o‘z tasavvurlarini hayratga solgan
xabarlarni xotirasida yaxshi olib qolishadi.
Zerikarli, ham ifodali nutqdan qochish istagi va ko‘nikmasi. Hazil, quvnoq falsafiy, ajoyib
so‘zlar – hatto eng jiddiy materialni tushuntirishda ham o‘z o‘rniga ega bo‘lishi kerak. Olimlar
o‘quvchilarning akademik yutuqlari, qobiliyatlarining rivojlanish darajasi va pedagogning ijodiy
qobiliyatlari darajasi o‘rtasidagi bog‘liqliklarni aniqlashni uddasidan chiqishgan. Agar o‘qituvchi
yuqori ijodiy potensialga ega bo‘lsa, u holda:
ijodiy qobiliyatlari rivojlangan o‘quvchilar ajoyib muvaffaqiyatlarga erishadi; qobiliyatlar
kam rivojlangan o‘quvchilar orqada qolishadi, ularning akademik natijalari odatda yuqori emas.
Agar o‘qituvchining o‘zi “ijodiy qobiliyat”larning bir muncha past shkalasida bo‘lsa, u
holda; yorqin ijodiy qobiliyatlarga ega o‘quvchilar ochilmasdan qolishadi, o‘z imkoniyatlarini
amalga oshira olmaydi; ijodiy qobiliyatlardan mahrum bo‘lgan o‘quvchilarning muvaffaqiyati esa
birinchi holatdagidan yuqori bo‘lishi mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
59
O‘qituvchi ixtiyoriy yoki ixtiyorsiz ravishda ijodiy qobiliyatlar rivojlanishi darajasiga
ko‘ra, psixologik turlarning o‘zi tegishli bo‘lganini afzal ko‘ra boshlaydi.
O‘quvchilar rivojlanishi uchun o‘qituvchining ularning har biriga nisbatan umidlari ham
kam ahamiyatli emas. Bunday umidlarni R.Berks “Pagmilion effekti” deb nomlaydi.
O‘quvchiga ishonuvchi o‘qituvchi afsonaviy Pigmalionga o‘xshaydi. O‘qituvchi o‘quv
yutuqlarini kutayotgan o‘quvchi atrofida psixologik aura yaratadi. Uni o‘quvchi ham, o‘qituvchi
ham idrok qiladi, “his etadi”. O‘quvchida motivatsiya kuchayadi va o‘quv faoliyati natijaviyligi
ortadi.
O‘qituvchining past kutishlari o‘quv ishining yuqori bo‘lmagan kuchlari va
o‘quvchilarning salbiy sifatlari mustahkamlanishlar yordam beradi, unda yaxshi o‘qishga nisbatan
intilishni yuzaga keltiradi.
Shunday qilib, pozitiv va negativ tarzdagi, bashoratni amalga oshirish yuz beradi. U yoki
bu faoliyatni, xususan o‘quv faoliyatini ham muvaffaqiyatli egalashning hal qiluvchi shartlaridan
biri faol ijobiy munosabat, unga qiziqish hisoblanadi. O‘quvchining o‘quv jarayondagi
intellektual va shaxsiy faolligini rivojlanishiga nima to‘sqinlik qiladi? Ko‘p narsa to‘sqinlik beradi,
biroq ikki juda muhim jihatga e’tibor qaratamiz.
Birinchidan,
o‘qituvchining darsdagi bir tomonlama faolligi.
U tushuntiradi, maqtaydi, hayratlantiradi, quvonadi, xafa bo‘ladi. Ma’lumki, axborot
beruvchi, tushuntiruvchi – illyustrativ ta’lim mustaqil tafakkur rivojlanishi imkoniyatlarini
qisqartiradi.
Ikkinchidan,
o‘qituvchi ko‘p hollarda u berayotgan bilimlar o‘quvchi boshida qanday
transformatsiyalashganligi haqida kam ma’lumotlarga ega bo‘ladi.
O‘quv dasturi, hatto juda yaxshi, darsliklar va metodik qo‘llanmalar bilan
mustahkamlanganligi ham bola rivojlanishiga xizmat qilishi ham, xizmat qilmasligi ham mumkin.
Ehtimol, agar bola rivojlanishi to‘liq holda o‘quv dasturi sifati va o‘quv materiali
mazmuniga bog‘liq bo‘lganida edi. Oson bo‘lgan bo‘lardi. Hammasi aslida bir muncha qiyin
kechadi. O‘quv dasturi (umuman o‘quv fani) va o‘quvchi o‘rtasida o‘qituvchi shaxsi qanday
hisoblanishini belgilovchi bog‘lovchi zveno mavjud bo‘ladi. Aynan o‘qituvchi o‘quvchilar va
o‘quv fani o‘rtasidagi personalli vakil hisoblanadi. O‘quv muassasalarda ta’lim shakli turlicha
bo‘lishi mumkin: jamoaviy, guruhiy, individual.
Biroq, ta’limning maqsadi amalga oshirishning har qanday shakl, har doim bir xil bo‘ladi:
bilimlarni o‘quvchiga yaqinlashtirish, qiziqtira bilish va bu bilimlarni egallashga yordam berish.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
60
Fan, dastur, darslik, metodika
orqali mustahkamlangan o‘quv bilimlar tashuvchisi o‘qituvchi hisoblanadi. O‘quvchilar
o‘qituvchilarni nafaqat vakil va bilimlar tashuvchisi sifatida, balki bilimlarning bevosita manbai
sifatida ham qabul qiladi. Ta’limning har qanday shaklida ikki shaxsning o‘zaro ta’siri yuz beradi
– katta (o‘qituvchi) va bola (o‘quvchi) o‘zaro ta’siri bu dasturga muvofiq keladigan o‘quv
materialini o‘zlashtirish konteksida kechadi. Shuning uchun darsda bola uchun ahamiyatli o‘zaro
ta’sir uning o‘qituvchi bilan o‘zaro ta’siri hisoblanadi. Bu o‘zaro ta’sir har bir o‘quvchi uchun
muhim psixologik mazmun bilan to‘ldiruvchi maxsus ta’limiy maskanni tashkil etadi. Pedagogik
amaliyotda ko‘pincha “ta’sir”, “ta’sir qilmoq” tushunchalari qo‘llaniladi (masalan, o‘quvchiga
tarbiya jarayonda ta’sir qilmoq). Biroq, ta’sir qilmoq o‘zaro ta’sirga kirishmoq – tushunchalari
turlichadir. Ularning prinsipial farqlari shundan iboratki, birinchi holatda biz sub’ekt-ob’ekt
munosabatlari bilan ish ko‘ramiz, ikkinchi holatda – sub’ekt-sub’ekt munosabatlari bilan va faqat
bunday munosabatlar amaliy psixologiyada normal holat sifatida qaraladi.
Insonlarning o‘zaro ta’siri – bu murakkab psixologik holat bo‘lib, uning asosida o‘zaro
harakat va reaksiyalarning butun bir tizimi yotadi, ular o‘rtasida esa sababiy bog‘liqlik yuzaga
keladi. O‘zaro-ta’sir o‘zida qator zaruriy komponentlarni mujassam etadi. Birinchidan, bu fikrlar
bilimlar, g‘oyalar, ya’ni axborotlarni almashish bo‘lsa, ikkinchidan, harakatlar almashishi
(faoliyatli komponent), uchinchidan, insonlarni bir-birini idrok etishi jarayonini (perseptiv –
emotsional komponent). Faqat biralikda bu komponentlar insonlarni o‘zaro tushunishni
ta’minlaydi.
Bu asosiy hisoblanadi. Aynan o‘zaro tushunish to‘laqonli o‘zaro ta’sirni belgilaydi. Agar
insonlar bir-birini tushunmasa, o‘zaro harakatlar haqida fikr ham bo‘lishi mumkin.
V.O.Klyuchevskiy haqqoniy tarzda shuni aniqlaydi: “Shikoyatlar, insonlar bizni tushunmasligi,
ko‘pincha biz insonlarni tushunmasligimizdan yuz beradi”. O‘qituvchi va o‘quvchining
(o‘quvchilarning) ta’lim jarayonidagi o‘zaro ta’iri qanday kechadi? O‘qituvchi “orqali”
o‘quvchiga ta’lim dasturi maqsadidan bilimlarni o‘tishi yo‘lini sxematik tarzda quyidagicha
tasavvur etishimiz mumkin.
Bilim – pedagogik faoliyat sub’ekti sifatidagi o‘qituvchi – o‘quv faoliyati sub’ektidagi
o‘quvchi. Bu yo‘lni batafsil tahlil qilishga urinamiz. Demak, biz avval ta’lim maqsadini amalga
oshiruvchi o‘quv dasturiga ega bo‘lamiz. Dastur va unga muvofiq keluvchi o‘quv materiali,
albatta, o‘qituvchiga kelib tushadi. O‘qituvchi pedagogik faoliyat sub’ekti sifatida ularni qabul
qiladi, o‘ylab chiqadi, o‘quv materialini ifodalash va qadriyatli-mazmunli aksentlashtirishning o‘zi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
61
uchun mos logikasini yaratadi. O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi darsdagi o‘zaro ta’sir faqatgina
ular bir- birini tushunishganida va hurmat qilishganida, o‘z navbatida bir-biriga
ishonishganidagina yuz beradi.
O‘qituvchi va o‘quvchining darsdagi faqat bunday o‘zaro ta’sir bir-birini tushunish, bir-
biriga ishonish va o‘zaro hurmatga asoslangan bo‘lib, ta’limning asosiy maqsadiga erishishga
yordam beradi: bilimlar o‘quvchining shaxsiy yutug‘iga aylanadi. V.P.Zinchekno shuni
ta’kidlashicha: “Ta’limning maqsadi nozik ish. Ular erilishi darajasiga qarab modifikatsiyalanadi.
Agar ular noadekvat bo‘lsa, u holda “metin iroda” ham yordam bermaydi. Maqsadlari yo
qabul qilinadi, yo qabul qilinmaydi. Hatto ular o‘qituvchi, maktab tomonidan qabul qilinsa ham
bu ularga erishilganini bildirmaydi. Bu “tenglashuv”ga maqsadlarni yo qabul qiladigan yoki
ulardan o‘z ishlari bilan shug‘ullanishga sekingina jo‘nab qoladigan o‘quvchi ham kiradi”.
Bilimlar bolaga yetib boradigan murakkab yo‘l haqida ko‘p yoki kam darajada to‘liq
bo‘lgan tasavvurlar o‘qituvchiga darsda o‘quv materiali bilan ishlashning samarali metod va
usullarini tanlashga, dars o‘zining rivojlantiruvchi funksiyasini, bola intellekti va qalbini boyitish
funksiyasini bajarish uchun o‘z xulq-atvori va munosabatini izchil va mas’uliyatli tarzda o‘ylab
chiqishga yordam beradi.
O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida dialog – har qanday o‘zaro ta’sirning asosidir. Dialog teng
huquqli o‘quvchilar orasida bo‘lishi mumkin, u dialogga kirishuvchilarning pozitsiyalari
tengligini ko‘zda tutadi. Aynan dialogga asoslangan bu tartibdagi o‘zaro ta’sir ta’limning asosiy
maqsadiga erishishga yordam beradi: bilimlar o‘quvchining shaxsiy yutug‘iga aylanadi.
O'qituvchi va o’quvchi o'rtasidagi munosabatlar ta'lim sohasidagi eng muhim
dinamikalardan biri bo'lib, talabaning nafaqat akademik muvaffaqiyatini, balki ularning shaxsiy
o'sishi va rivojlanishini ham shakllantiradi. So‘nggi yillarda ijobiy ta’lim muhitining asosiy
komponentlari sifatida empatiya, tushunish va o‘zaro hurmatni ta’kidlab, o‘qituvchi va talaba
munosabatlarini insonparvarlashtirish muhimligi e’tirof etilmoqda. Insonparvarlashtirishga
yo'naltirilgan bu yo’l sinfdagi hokimiyat va ierarxiya haqidagi an'anaviy tushunchalardan ustun
bo'lib, haqiqiy aloqalar, hissiy qo'llab-quvvatlash va talabalarga yo'naltirilgan yondashuvlar bilan
tavsiflangan ta'limning yangi davrini boshlabberadi. Tarixan o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatlari
ko‘pincha bir o‘lchovli kuch dinamikasi bilan tavsiflanadi, o‘qituvchi hokimiyat lavozimini
egallagan va o’quvchi o‘qituvchi tomonidan belgilangan qoidalar va qoidalarga rioya qilishi
kutilgan. Hokimiyat va intizomni hurmat qilish har qanday ta'lim muhitida muhim bo'lsa-da,
an'anaviy o'qituvchi va talaba munosabatlarining qattiq tuzilishi ba'zan haqiqiy muloqotga
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
62
to'sqinlik qildi, hamkorlikda o'rganishga to'sqinlik qildi va o'quvchilarning har tomonlama
rivojlanishiga to'sqinlik qildi. Ushbu yondashuvning cheklanganligini tan olgan pedagoglar va
olimlar tobora o'qituvchi va o'quvchilar o'rtasidagi munosabatlarga yanada insoniy va empatik
yondashishni targ'ib qilmoqdalar, ular ishonchni mustahkamlash, o'zaro munosabatlarni
rivojlantirish va har bir o'quvchining individualligini tan olishga qaratilgan. O'qituvchi va o’quvchi
munosabatlarini insonparvarlashtirish ta'lim nafaqat bilimlarni uzatish, balki empatiya, hissiy aql
va ijtimoiy ko'nikmalarni rivojlantirishdan iborat, degan ishonchga asoslanadi. O'qituvchilar va
o'quvchilar o'rtasidagi insoniy aloqani ta'kidlab, o'qituvchilar qo'llab-quvvatlovchi va ta'lim
muhitini yaratishi mumkin, bu erda o'quvchilar o'zlarining qadr-qimmatini, hurmatini his qiladilar
va o'z fikrlari, his-tuyg'ulari va g'oyalarini ifoda etishlari mumkin. Shu nuqtai nazardan,
o'qituvchilar nafaqat ma'lumotni tarqatuvchilar, balki o'quvchilarning akademik va shaxsiy
rivojlanishiga yordam berish uchun hissiy qo'llab-quvvatlash, rag'batlantirish va shaxsiy fikr-
mulohazalarni taqdim etuvchi murabbiylar, yo'riqnomalar va namunalardir. Bundan tashqari,
o'qituvchi va o’quvchi munosabatlarini insonparvarlashtirish ta'limda tenglik va inklyuzivlikni
ta'minlash uchun, ayniqsa, chetda qolgan yoki kam ta'minlangan jamoalar talabalari uchun muhim
ahamiyatga ega. O'ziga tegishlilik, tushunish va qabul qilish tuyg'usini tarbiyalash orqali
o'qituvchilar barcha o'quvchilar o'zlarini ko'rish, eshitish va qadrlashlarini his qiladigan xavfsiz
joy yaratishlari mumkin. Ta'limga insonga yo'naltirilgan bu yondashuv o'quvchilarning turli kelib
chiqishi, tajribalari va shaxsiyatlarini tan oladi, madaniy, til va ijtimoiy to'siqlarni chetlab o'tadigan
hurmat, empatiya va ochiq muloqot madaniyatini rag'batlantiradi. O‘qituvchi va shogird
munosabatlarini insonparvarlashtirishning zamirida empatiya yotadi. Bu boshqa birovning his-
tuyg'ularini tushunish va baham ko'rish, dunyoni ularning nuqtai nazaridan ko'rish, sezgirlik va
rahm-shafqat bilan javob berish qobiliyatidir. O'qituvchilar o'z o'quvchilariga hamdardlik bilan
yondashganda, ular ishonchni kuchaytiradilar, o'zaro munosabatlarni o'rnatadilar va sinf
chegarasidan tashqarida mazmunli aloqalarni o'rnatadilar. O'quvchilarning turli xil kelib chiqishi,
tajribalari va istiqbollarini tan olish orqali o'qituvchilar ularning farovonligi va muvaffaqiyatiga
chinakam qiziqish ko'rsatadilar, ijobiy ta'lim muhitini ta'minlovchi g'amxo'rlik va qo'llab-
quvvatlash madaniyatini yaratadilar. Samarali muloqot insonga qaratilgan o'qitish amaliyotining
yana bir asosidir. O'qituvchilar va o’quvchi o'rtasidagi aniq, ochiq va halol muloqot shaffoflik,
o'zaro tushunish va konstruktiv fikrmulohazalarga yordam beradi, hamkorlik va umumiy qarorlar
qabul qilish uchun asos yaratadi. Qquvchilar o‘zlarini eshitganlarini, qadrlanishini va hurmat
qilinishini his qilsalar, ular o‘quv jarayonida faol ishtirok etadilar, savollar beradilar, aniqlik
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
63
izlaydilar, o‘z fikr va g‘oyalari bilan o‘rtoqlashadilar. Ushbu ikki tomonlama ma'lumot
almashinuvi nafaqat o'quv samaradorligini oshiradi, balki o’quvchilarda tanqidiy fikrlash,
ijodkorlik va muammolarni hal qilish ko'nikmalarini rivojlantiradi, ularni XXI asr muammolariga
tayyorlaydi. Hamkorlik o'qituvchi va o’quvchi munosabatlarini insonparvarlashtirishning asosiy
tarkibiy qismidir. Qquvchilarni o'quv tajribalari, loyihalari va baholashlarini birgalikda yaratishga
jalb qilish orqali o'qituvchilar o'quvchilarga o'z ta'limini egallashga, umumiy maqsadlar sari
birgalikda ishlashga va ularning akademik va shaxsiy o'sishida bir-birlarini qo'llab-quvvatlashga
imkon beradi. Hamkorlik har bir ovoz eshitiladigan, har bir nuqtai nazar qadrlanadigan va har bir
hissa nishonlanadigan sinfda hamjamiyat, tegishlilik va umumiy mas'uliyat hissini rivojlantiradi.
Ushbu hamkorlik muhitida talabalar bir-biriga bog'langan va xilma-xil dunyoda muvaffaqiyatga
erishish uchun zarur bo'lgan jamoada ishlash ko'nikmalarini, muloqot qobiliyatlarini va
shaxslararo munosabatlarni rivojlantiradilar.
Ta'lim sohasida o'qituvchilar va o’quvchilar o'rtasidagi munosabatlar katta ahamiyatga ega
bo'lib, nafaqat o'quv yutuqlarini, balki o'quvchilarning ijtimoiy va hissiy farovonligini ham
shakllantiradi. O'qituvchi va o’quvchi munosabatlarini insonparvarlashtirish ko'p qirrali
yondashuvni o'z ichiga oladi, bu empatiya, hurmat, muloqot va hamkorlikni birinchi o'ringa
qo'yadi, o'quvchilar o'zlarining qadr-qimmatini, qo'llab-quvvatlanayotganini va o'zlarining to'liq
potentsiallarini ro'yobga chiqarish uchun kuchga ega ekanligini his qiladigan tarbiyalovchi va
inklyuziv ta'lim muhitini ta'minlaydi. Insonga yo'naltirilgan o'qitish amaliyotining o'quvchilarning
faolligi, motivatsiyasi va akademik samaradorligiga ta'sirini o'rganish orqali biz o'qituvchilar va
talabalar o'rtasida haqiqiy va mazmunli aloqalarni rivojlantirishning o'zgartiruvchi ta'sirini
aniqlashimiz mumkin.
Xulosa qilib aytganda, o'qituvchi va o’quvchilar o'rtasidagi munosabatlarni
insonparvarlashtirish ta'limdagi o'zgaruvchan paradigma o'zgarishini ifodalaydi, bu o'qituvchilar
va o’quvchilar o'rtasidagi tarbiyaviy, va empatik o'zaro ta'sirlar orqali o'quvchilarning yaxlit
rivojlanishi va farovonligini birinchi o'ringa qo'yadi. O'qituvchilar empatiya, muloqot, hamkorlik
va o'zaro hurmatni ta'kidlaydigan insonga yo'naltirilgan o'qitish amaliyotini qo'llash orqali
o'quvchilar o'z intilishlari va maqsadlariga erishish uchun o'zlarining qadr-qimmatini, qo'llab-
quvvatlanayotganini va ilhomlantirilishini his qiladigan ijobiy va kuchli ta'lim muhitini yaratishi
mumkin. O'qituvchi va o’quvchi munosabatlarini insonparvarlashtirishning afzalliklari ijtimoiy-
emotsional o'sishni, aqliy farovonlikni va shaxsiy qoniqishni o'z ichiga olgan akademik
natijalardan ancha kengayadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
64
Haqiqiy aloqalarni o'rnatish, g'amxo'rlik madaniyatini targ'ib qilish, tegishlilik va jamiyat
tuyg'usini rivojlantirish orqali o'qituvchilar o’quvchiga akademik, ijtimoiy va hissiy jihatdan
gullabyashnashi, ularni zamonaviy murakkabliklarni engish uchun ko'nikma, chidamlilik va
ishonch bilan jihozlashi mumkin. dunyo inoyat va rahm-shafqat bilan. Aslini olganda, insonga
yo'naltirilgan o'qitish amaliyoti nafaqat ta'lim natijalarini oshiradi, balki madaniy, til va ijtimoiy
to'siqlarni engib o'tadigan umumiy insoniylik, rahm-shafqat va hamjihatlik tuyg'usini
rivojlantiradi, g'amxo'rlik va aloqa madaniyatini rivojlantiradi.
REFERENCES
1.
Maxbubaxon, T. (2023). Kolobolativ yondashuv asosida pedagogik hamkorlik
texnologiyasiga asoslangan ta’lim jarayonini tashkil etish. “Innovations in Technology and
Science Education”, 2(17), 262-270.
2.
Sultanova, S.Y.(2023). Ta’lim mazmunini insonparvarlashtirish, o‘quvchi shaxsida ma’naviy
jasoratni shakllantirish. “Modern problems in education and their scientific solutions”, 5(5),
9-12.
3.
Murodullayevna, M. S., Abdullayeva, S. (2023). “Bo’lajak o’qituvchilarni yangi O’zbekiston
strategiyasini targ’ibot qilishga tayyorlashni tashkil etish va uni boshqarish. Ijodkor
o'qituvchi”, 3(27), 171-173.
4.
Qurbonova, B. (2023). “Hamkorlik pedagogikasi asosida oliy ta’limda ta’lim jarayonini
samarali tashkil etish”. Farg'ona davlat universiteti, (1), 5-5.
5.
Xojiyeva, M. (2021). “Ta’lim jarayonida aksiologik tarbiyani tashkil etishning o‘ziga xos
xususiyatlari”. Центр научных публикаций (buxdu. Uz), 1(1).
6.
Qodirov, X., Abdullajonova, n. (2023). “Hamkorlik pedagogikasining insonparvarlik
hususiyatlarini shakllantirishdagi ahamiyati”. Farg'ona davlat universiteti, (1), 225-225.
7.
Abdumanonovich, B. M. (2022). “Umumiy orta taʼlimda fanlarni o ‘qitishning innovatsion
usullari va metodikasi”. Journal of new century innovations, 4(1), 569-572.
