1233
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 1
YOSH SPORTCHILARNING CHAQQONLIK JISMONIY SIFATINI
RIVOJLANTIRISH YO’LLARI
Boltaev A’zam Akramovich
Oriental universiteti Jismoniy tarbiya Fakulteti, v.b dotsenti (PhD).
Tel/+99893-610-96-96
https://doi.org/10.5281/zenodo.14801090
Annotatsiya.
Maktab o‘quvchilarning chaqqonligini rivojlantirish uchun to‘p bilan
maxsus mashqlarni ishlab chiqish va qo‘llash. O‘rta maktabyoshidagi voleybolchilarning ishlash
ko‘rsatkichlari tadqiqotda aniqlash. Yosh sportchilarda chaqqonlikni rivojlantirish uchun
murabbiylar o‘quv mashg‘ulotlari, o‘rtoqlik uchrashuvlari va shahar musobaqalaridan olingan
ma’lumotlar asosida maxsus usullarni yaratadilar va ishlab chiqildi.
Kalit so‘zlar:
Maktab o‘quvchilari, chaqqonlikni rivojlantirish, yosh sportchilar, maxsus
mashqlar, tadqiqot o‘tkazish, tajriba va nazorat guruhi.
WAYS TO DEVELOP THE PHYSICAL QUALITIES OF YOUNG ATHLETES
Abstract.
The school was attended by students studying at a special workplace and studying
at the workplace. The volleyball school is a research center. As a trainer engaged in the
preparation, preparation and conduct of trainings on the basis of special training and preparation.
Keywords:
Schoolchildren, agility development, young athletes, special exercises,
research, experience and control group.
ПУТИ РАЗВИТИЯ ФИЗИЧЕСКИХ КАЧЕСТВ МОЛОДЫХ СПОРТСМЕНОВ
Аннотaтсия.
Разработка и применение специалных упражнений с мячом для
развития ловкости школников. Определение показателей резултативности волейболистов
старшей школы в исследовании. Для развития ловкости у юных спортсменов тренеры
создают и разрабатывают специалные методики на основе информatsiи, полученной на
тренировочных занятиях, товарищеских матчах и городских соревнованиях.
Ключевые слова:
Школники, развитие ловкости, юные спортсмены, специалные
упражнения, исследователская, эксперименталная и контролная группы.
O‘rta maktab yoshida, 12 yoshdan 15 yoshgacha bo‘lgan o‘quvchilarni qamrab oladi. 12-
15 yoshdagi o‘quvchilar funksional jihatdan beqaror holat va tananing nisbatan engil sezgirligi
bilan ajralib turadi. Buni ushbu yoshdagi o‘spirinlar bolalikdan yoshlikka o‘tish bilan bog‘liq
bo‘lgan murakkab ichki qayta qurish bosqichini boshdan kechirayotganliklari bilan izohlash
mumkin. Tashqi ko‘rinish o‘sishning o‘zgarishi (keskin tezlashuvchan), harakatning
muvofiqlashtirilmasligi, tez-tez charchash, kayfiyatning o‘zgarishi va uning namoyon bo‘lishidan
iborat.
1234
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 1
O‘smirlik davrida mushaklarning kuchini rivojlantirishning tezlashtirilgan jarayoni
boshlanadi va funksional shakllanish tugaydi. Kamenskaya V. G. va Melnikova I. E. ular shunday
yozadilar: “Markaziy asab tizimida nurlanish jarayonlari zaiflashadi va farqlash qobiliyati oshadi.
Harakat ko‘nikmalarini avtomatlashtirish boshlanadi, bu murakkab taktik harakatlarni keyingi
o‘rganishda muhim rol o‘ynaydi.” Amaliyotchilar uzoq fikrlash jarayonidan taktik vazifani qabul
qilish va hal qilishga o‘tishadi.
12-15 yoshli o‘quvchilarda vosita va vegetativ funksiyalarning nomuvofiqligi
nomukammaldir, shuning uchun kuchni rivojlantirish uchun chidamlilikni rivojlantirish va statik
mashqlar berish isbotlangan. Tananing yuqori samaradorlik bilan yuqori tezlikda mashq bajarishga
tayyor bo‘lishi osonlashadi.
Ma’lumotlarga ko‘ra Fomina N. A., o‘rta maktab yoshi o‘sish intensivligi va tana
hajmining oshishi bilan tavsiflanadi: yiliga tana uzunligining o‘sishi 4-7 sm, asosan oyoqlarning
uzunligi tufayli; har yili tana vazniga 3-6 kg qo‘shiladi; o‘g‘il bolalarda 13-14 yoshda o‘sish eng
tez sur’atda rivojlanadi, bunda tana uzunligiga yiliga 7-9 sm qo‘shiladi; qizlar.
Ular o‘sishni ancha oldinroq boshlaydilar, ammo o‘sish faqat 7 sm gacha ko‘tariladi.
Erta o‘smirlik davrida yuqori va pastki eksperemintlarning uzun quvurli suyaklari tez
sur’atlarda o‘sadi va umurtqalarning o‘sishi tezlashadi. Mushaklarga noto‘g‘ri va juda ko‘p yuk
ossifikatsiya jarayoniga olib keladi, naycha suyaklarining o‘sishi sekinlashadi.
Mushaklar tizimi tez sur’atlar bilan rivojlanmoqda. 13 yoshdan boshlab mushaklarning
umumiy massasining keskin o‘sishi, birinchi navbatda mushak tolalari qalinligining oshishi tufayli
kuzatiladi. Mushak massasi ayniqsa 13-14 yoshdagi o‘g‘il bolalarda, 11-12 yoshdagi qizlarda tez
o‘sadi.
Jeleznyak Yu. D. yozadi: ”Yurak-qon tomir tizimining morfologik va funksional ytukligi,
Markaziy asab tizimining jadal rivojlanishi tufayli yurak va qon tomirlarining turli funksiyalarini
qarama-qarshi va muvofiqlashtiruvchi mexanizmlarning shakllanishi tugallanmaganligi aniq
ko‘rinib turibdi. Shuning uchun mushak faoliyati bilan 12-15 yoshli bolalarda qon aylanish
tizimining moslashish qobiliyati yoshlikka qaraganda ancha past”.
Balog‘at davrida o‘spirinning nafas olish tizimi yuqori sur’atda rivojlanadi. O‘pkaning
hayotiy qobiliyati (VC) va nafas olishning daqiqali hajmi deyarli ikki baravar ko‘payadi. O‘smir
uchun kattalarga qaraganda nafasini uzoq vaqt ushlab turish qiyinroq, kislorod etishmasligi
sharoitida ish qobiliyati pasayadi. Muntazam yugurish ko‘plab tana tizimlariga foydali ta’sir
ko‘rsatadi, xususan nafas olish tizimini rivojlantiradi.
O‘rta maktab voleybolchilarining chaqqonligini rivojlantirish uchun to‘p bilan
maxsus mashqlarni ishlab chiqish va qo‘llash.
Mashg‘ulot jarayoni davomida to‘p bilan o‘yin mashqlaridan foydalanish yosh
1235
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 1
voleybolchilarning ish qobiliyatini oshirishi va shu bilan birga texnik va taktik tayyorgarlikni
yaxshilashga imkon berishi kerak. O‘quvchilar oldida ma’lum bir vazifani belgilash orqali (to‘pni
ma’lum bir zonaga yo‘naltirish, to‘siqni mag‘lub etish, hujumkor o‘yinchini to‘siq bilan yopish va
boshqalar) biz ham jamoalar ham individual o‘yinchining harakatlarini muvofiqlashtirishimiz
mumkin. Ushbu mashqlarning intensivligini oshirish, agar sportchi olingan ko‘nikmalarni
musobaqa davri oxirigacha qo‘llash kerak bo‘ladi.
Shakllantiruvchi eksperiment bosqichida voleybol jarayonida 7 “B” va 7 “g” sinf
o‘quvchilarining chaqqonligini rivojlantirish uchun tajriba guruh bilan ish olib borildi.
Vazifaga asoslanib, chaqqonlikni rivojlantirish uchun biz butun tajriba davomida o‘quv
mashg‘ulotining asosiy qismiga kiritilgan mashqlar to‘plamini o‘z ichiga olgan dasturni ishlab
chiqdik.
Tajriba
guruhda ishlash dasturi
O‘rta maktab o‘quvchilari uchun maxsus mashqlar to‘plami
1. Turli xil boshlang‘ich pozitsiyalardan (tik turish, o‘tirish, yotish, sakrash), harakat va
to‘xtash paytida va undan keyin uzatish (alohida, juftlikda).
2. To‘pni bir qo‘li bilan hujum qilgan sherigiga berish.
3. Yoo‘nalishni o‘zgarish bilan 9 m yugurish - voleybol maydonining 6 nuqtasiga.
4. Blokni o‘rnatish uchun yuqoriga sakrash bilan oldinga siljish.
5. To‘pni pastdan va yuqoridan juftlarga o‘tkazish.
O‘rta maktab yoshidagi o‘quvchilarning chaqqonligini rivojlantirish uchun to‘p bilan
maxsus mashqlarni joriy etish.
Voleybol bilan shug‘ullanadigan o‘quvchilar yuqoriga sakrovchanlik qobiliyatiga ega
bo‘lishlari kerak. Yosh sportchilarda chaqqonlikni rivojlantirish uchun murabbiylar o‘quv
mashg‘ulotlari, o‘rtoqlik uchrashuvlari va shahar musobaqalaridan olingan ma’lumotlar asosida
maxsus usullarni ishlab chiqadilar. Chaqqonlikni rivojlanishi sportchi o‘zini to‘liq anglaydigan
eng muhim jihat ekanligini tushunish qiyin emas.
Shu munosabat bilan bizning ishimizda yosh voleybolchilarning mashg‘ulot jarayonida
chaqqonlikni rivojlantirish uchun №-1 maxsus mashqlar to‘plamini joriy etish bo‘yicha pedagogik
tajriba o‘tkazildi. Olingan natijalarga asoslanib, biz ilgari ishlatilgan testlarning har biri uchun
pedagogik tajriba boshlanishidan oldin nazorat va tajriba guruhlarning chaqqonlik sifati
ko‘rsatkichlarining statistik ko‘rsatkichlari bilan 1-jadvalni tuzdik.
1236
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 1
Jadval 1
O‘rta maktab yoshidagi voleybolchilarning ishlash ko‘rsatkichlari
tadqiqotda aniqlash.
Statis.
Ko‘rsatish.
X ± a
mokkisimon
yugurish 3 x 10
m (sek)3 x 10 m
(sek)
Ikki qo‘l bilan
pastdan devorga
30 soniya ichida
uzatish (marta)
Uzatish
ikki
qo‘llar aniqlik
uchun tepada (bir
vaqtning o‘zida)
Kombinatsiyal
angan test
(miqdor-bir
vaqtning
o‘zida)
NG N=12
8,0±
22±
12±
27±0
TG N=12
8,3±
20±
10±
25±
(R)
R>0,05
R>0,05
R>0,05
R>0,001
Aniq tajriba natijasini biz tuzgan 1-diagrammada ko‘rish mumkin. Nazorat bosqichida
jismoniy tayyorgarlik darajasi.
Tajriba
30
25
20
15
10
5
0
□
Nazorat guruxi
□
Tadqiqot guruxi
sinov 1- sinov. 2 –sinov. 3-sinov. 4-sinov
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, pedagogik tajribadan oldin asosiy o‘rtacha ko‘rsatkichlar
bo‘yicha nazorat va tajriba guruhida amalga oshirishda kuchli farqlarga ega emas edi. Bu bizga
ikkala guruh ham pedagogik tajriba boshida chaqqonlikning teng darajada rivojlanganligini
ko‘rsatdi.
Amalga oshirilgan ishlarda bizni 12±1,5 marta aniqlik uchun ikki qo‘lli bilan yuqoriga
uzatish ko‘rsatkichi va 27±0,0 kombinatsiyalangan sinov ayniqsa qiziqtirdi; nazorat guruhining
yosh voleybolchilari quyidagi natijalarni ko‘rsatdilar - 10±1,3; va mos ravishda 25±3,0, R>0,05.
R>0,001.
Tajribaning ikkinchi bosqichi chaqqonlikni rivojlantirish uchun qo‘llaniladigan texnikadan
keyin nazorat tajribasini o‘tkazish zarur edi. Uni amalga oshirish uchun ilgari tavsiflangan
1237
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 1
testlardan foydalanildi. Olingan natijalar o‘rtacha natijaga matematik tarzda qayta ishlanib,
jadvalga kiritildi.
Jadval 2
O‘rta maktab yoshidagi voleybolchilarning ishlash ko‘rsatkichlari
nazorat tajribasi vaqti
Statistik.
Ko‘rsatkich.
X ± a
Mokisimon
yugirish
3 x 10 m (sek)
Ikki qo‘l bilan
pastdan devorga 30
soniya ichida
uzatish (marta)
Aniqlik uchun
yuqoridan ikki
qo‘l bilan
uzatish(vaqt,
marta)
Kombinatsiyal
angan sinov
(vaqt, marta)
KG N=12
7,9±0,1
22,0±2,0
17±5,0
27±0,0
EG N=12
5,4±2,9
24,0±4,0
14±4,0
28±3,0
(R)
R<0,05
R<0,05
<0,05
R>0,05
Biz 2-jadvalda ko‘rgan natijalarga asoslanib aytishimiz mumkin:
1. Tajriba guruh yaxshi natijalarga erishdi, chunki o‘quvchilar mashg‘ulot jarayonini
tizimlashtirishni boshladilar, mashqlarni to‘g‘ri bajarish va o‘zlashtirishni takomillashtirish bilan
qiziqishga harakat qildilar.
2. To‘pni yuqoridan va pastdan uzatishning aniqligi mahoratga aylana boshladi. Yosh
voleybolchilar hujum zarbasidan keyin qo‘llarini blokga qo‘yishga va to‘pni qabul qilishga alohida
e’tibor berishni boshladilar.
3. Tajriba guruhning voleybolchilari to‘pni ko‘zdan qochirmaslik va raqibga e’tibor
bermaslikni maqsad qilib qo‘yishdi, shuning uchun diqqat va chaqqonlik ko‘rsatkichi asta-sekin
o‘sishni boshladi.
1238
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 1
Nazorat tajribasi davomida ishlash ko‘rsatkichlariga asoslanib, biz 2-diagrammani tuzdik.
Diagramma 2.
Nazorat tajribasi bosqichida jismoniy tayyorgarlik darajasi
30
25
20
15
10
5
0
1-sinov. 2- sinov. 3- sinov. 4- sinov
□
Nazorat guruxi
□
Tajriba guruxi
O‘rta maktab yoshidagi voleybolchilarda chaqqonlikni yaxshilash uchun ishlab chiqilgan
1-sonli testlarning uslubiy majmuasi to‘g‘risida biz 3-rasmdagi 4-ilovada keltirilgan davra
mashqlari majmuasidan foydalandik. Bundan tashqari, asosiy sifatdan tashqari, biz tajriba guruhga
tanani kelgusida ishlarga tayyorlash uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan yangi ko‘nikmalarni
berishga harakat qildik - biz buni 3-ilovadagi 2-rasmdagi cho‘zish belgilari majmuasida
ko‘rsatdik.
Shunday qilib, mashg‘ulotning muvaffaqiyati va uning davomiyligi to‘g‘ridan-to‘g‘ri
mashg‘ulot jarayonining qurilishiga bog‘liq. Uning asosi pedagogik jarayonning qonuniyatlari.
Voleybolning o‘ziga xos xususiyatlari tufayli o‘quvchilar uchun mashg‘ulot jarayonini tashkil
etishning muayyan sharoitlarida va tegishli usullarda qo‘llaniladigan sharoitlar yaratiladi.
Ikki guruhda qayta sinovdan o‘tkazilganda, tajriba guruh nazorat guruhiga nisbatan yuqori
natijalarni ko‘rsatdi. Nazorat guruhida natijalar biroz o‘zgardi, deyarli birinchi sinov bilan bir xil.
O‘rta maktab yoshidagi o‘quvchilarda o‘quv mashg‘ulotlarida chaqqonlikni rivojlantirish
dinamikasini o‘rganish.
Ikki guruhda qayta sinovdan o‘tkazilganda, biz aniqladik dastlabki sinov natijalari bilan
taqqoslaganda tajriba guruh yuqori natijalarni ko‘rsatdi. Nazorat guruhida natijalar birinchi
sinovda bo‘lgani kabi deyarli bir xil bo‘lib qoldi.
Olingan statik jihatdan ishonchli natijalar asosida (P<0,05; P<0,001) natija ko‘rsatkich
aniqlandi shunga ko‘ra 3-jadval tuzildi, unda tajriba guruhning natijalari barcha testlarda nazorat
guruhidagi natijalardan yuqori ekanligini ko‘rsatdi. Istisno-bu miqdoriy nisbat birlashtirilgan test.
Texnikalarni bajarishda yosh voleybolchilarning beqaror hissiy holatiga murojaat qilishimiz
mumkin. Shunga qaramay, biz o‘quvchilar 6 hafta davomida bajargan to‘p bilan maxsus mashqlar
1239
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 1
to‘plami ijobiy natija berganini ko‘ramiz. Shunga asoslanib, agar siz ushbu kompleksni uzoqroq
vaqt davomida ishlatsangiz, chaqqonliq ko‘rsatkichida sezilarli o‘sish bo‘ladi degan xulosaga
kelishimiz mumkin.
Tajriba natijalari to‘g‘risida aniqroq tasavvurga ega bo‘lish uchun ish davomida olingan
natijalar bilan 3-jadval tayyorlandi.
Jadval 3
Pedagogik tajriba natijasida voleybolchilar natijalarining qisqacha jadvali
Statis.
Ko‘rsatish.
X ± a
Mokkisi
mon yugurish
beg 3 x 10 m
(sek)
Ikki qo‘l bilan
pastdan devorga 30
soniya ichida uzatish
(marta)
Aniqlik
uchun yuqoridan
ikki qo‘l bilan
uzatish(bir
vaqtning o‘zida)
Kombinat
siyalangan sinov
(vaqt, marta)
NG
N=12
7,9±0,1
22,0±
17,0±
27,0±
TG
N=12
5,4±2,9
24,0±
14,0±
28,0±
(R)
R<0,05
R<0,05
<0,05
R>0,05
Diagramma 3.
Jismoniy tayyorgarlik ko‘rsatkichlarining o‘sish diagrammasi
Voleybolchilar
4
3.4
3
2.5
2
1.5
1
0.5
0
1-sinov. 2- sinov. 3- sinov. 4- sinov
□
Nazorat guruxi
□
Tadqiqot guruxi
Yakuniy natijalar asosida tuzilgan 3-jadval bajarilgan ishlarni yanada aniqroq namoyish
etadi. Sinovlarda tajriba guruhda: 3x10 mokisimon yugurish uchun sarflangan vaqt 0,6 soniyaga
kamaydi, to‘pni pastdan ikki qo‘l bilan uzatishda, soni 4 ga oshdi va to‘pni aniqlik uchun
yuqoridan uzatishda samaradorlik 2 baravar oshdi, kombinatsiyalangan test 3 soniya
yaxshilanganligini ko‘rsatdi. Nazorat guruhida to‘pni yuqoridan aniqlik bilan uzatishda kichik
1240
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 1
o‘zgarishlar yuz berdi, natija 1 ga oshdi.
REFERENCES
1.
Ayrapetyans L.R., Pulatov A.A. Voleybol nazariyasi va uslubiyati. // Oliy o’quv yurtlari
uchun darslik. T.: Fan va texnologiya. 2012, B.40 – 50.
2.
Айрапетянц Л.Р. Волейбол. // Учебник для высших учебных заведений. Т.: Zar qalam.
2006. – 240 с.
3.
Пўлатов,
ЛА;
,ЁШ
ТАЭКВОНДОЧИЛАРНИНГ
ТЕХНИК-ТАКТИК
ТАЙЁРГАРЛИГИНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА МУСОБАҚАЛАР БЕЛЛАШУВИ
ТАҲЛИЛИНИНГ
АҲАМИЯТИ,
Fan-Sportga,,
4,30-33,2021,Научно-
исследовательский институт физической культуры и спорта
4.
Ilhom X. Abdullayev. IMPROVEMENT OF THE SPECIAL PHYSICAL TRAINING
MODEL OF GRECO-ROMAN JUNIOR WRESTLERS / MENTAL ENLIGHTENMENT
SCIENTIFIC – METHODOLOGICAL JOURNAL. ISSN: 2181-1547 (E) / 2181-6131 (P)
Vol. 5 No. 08 (2024): Vol.05, Issue08, 2024
5.
Pulatov Laziz Azamat Ugli; ,The importance of developing special skills in taekwondo in
improving the technical and tactical training of 12–14 year old taekwondo
fighters,ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal,11,9,1031-
1036,2021,"South Asian Academic Research Journals, A Publication of CDL College
of …"
6.
Pulatov, Laziz; Nurmuhammad, Zokirov; ,ZAMONAVIY TAEKVONDO VA YAKKA
KURASH SPORT TURLARIDA KO ‘P UCHRAYDIGAN MUAMMOLARNI O
‘RGANISH VA TAHLIL QILISH,Новости образования: исследование в XXI
веке,2,16,431-435,2023
7.
PULATOV, LAZIZ A; ,SYSTEM OF PERSONALITY DEVELOPMENT IN HIGHER
EDUCATION
INSTITUTIONS,Mental
Enlightenment
Scientific-Methodological
Journal,5,03,316-323,2024
8.
Пўлатов,
ЛА;
,ЁШ
ТАЭКВОНДОЧИЛАРНИНГ
ТЕХНИК-ТАКТИК
ТАЙЁРГАРЛИГИНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА МУСОБАҚАЛАР БЕЛЛАШУВИ
ТАҲЛИЛИНИНГ
АҲАМИЯТИ,Fan-Sportga,,4,30-33,2021,Научно-
исследовательский институт физической культуры и спорта
9.
Пулатов, ЛА;, СОВРЕМЕННЫЕ ОЗДОРОВИТЕЛЬНЫЕ СИСТЕМЫ,Актуальные
проблемы физического воспитания студентов, 216-218,2019
10.
Polatov, LA; Mushtari, Razzakova; ,THE MAIN METHODS OF ENSURING THE
REGULARITY OF THE INTERESTS OF THE TEENAGE TAEKWONDO PLAYERS
1241
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 1
IN TRAINING,"Spectrum Journal of Innovation, Reforms and Development",11,,51-
55,2023
11.
Abdullayev
Ilhom
Xushnudovich.
ANALYZING
THE
COMPETITIVE
PERFORMANCE
OF
GRECO-ROMAN
WRESTLING
ATHLETES
(http://econferencezone.org/index.php/ecz/article/view/2387) / International Conference
on Developments in Education Hosted from Saint Petersburg, Russia https:
econferencezone.org Aug 23rd 2023.
12.
Abdullaev Ilkhom Khushnudovich. DEVELOPMENT OF SPECIAL PHYSICAL
TRAINING OF GRECO-ROMAN WRESTLERS WITH THE HELP OF SPECIAL
SIMULATORS / 17th-TECH-FEST-2023 International Multidisciplinary Conference
Hosted from Manchester, England https://conferencea.org 25th August 2023.
13.
OLIY TALIM TALABA QIZLARINING JISMONIY FAOLLIGINI OSHIRISH
METODIKASI. Eshmanova Umida Abdulla qizi. QO‘QON DAVLAT PEDAGOGIKA
INSTITUTI ILMIY RAHBARLARI 2024-yil 4-son.325-332.
14.
Adaptiv jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati R Xursanova - Sport ilm-fanining
dolzarb muammolari, 2023 - sport-science.uz.
15.
Mamadaliyev Sardorbek Abduraxmonovich. O'zbekiston sharoitida turli axoli
qatlamlarida sport-sog'lomlashtirish turizmi mashg'ulotlarini tashkil etishdagi o'ziga xos
yondoshuvlar. ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10. 1253-
P.
