66
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
O‘ZBEKISTONDA MILLIY SUN’IY INTELLEKT ETIKASI KENGASHINI TASHKIL
ETISH
Suyunov Islom Bahriddin o‘g‘li
Jizzax viloyati Zomin tuman 1-sonli politexnikumi
Tarix fani o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14812500
Annotatsiya
. Mazkur maqolada sun’iy intellect tushunchasi va tarixiga alohida ahamiyat
berilgan. Sun’iy intellektning insoniyat hayotiga qanday ta’sir qilishi soha mutaxasislari fikri
bilan atroflicha muhokama qilingan. Shuningdek, hozirda eng muhim muommolardan bir
bo‘lmish suniy intellektda xavfsizlik va javobgarlik masalasi ham to‘liq yoritib berilgan. Sun’iy
intellektda etika muommolariga alohida to‘xtalib etika kengashi tashkil etishi bo‘yicha takliflar
berilgan.
Kalit so‘zlar
: texnologiya, sun’iy intellekt, ilmiy kashfiyotlar, etika, axloq-odob
tamoyillari, sun’iy intellekt etikasi, BIMT.
ESTABLISHING A NATIONAL COUNCIL ON ARTIFICIAL INTELLIGENCE
ETHICS IN UZBEKISTAN
Abstract.
In this article, special importance is given to the concept and history of artificial
intelligence. The impact of artificial intelligence on human life was discussed in detail with the
opinions of industry experts. Also, one of the most important issues at the moment - safety and
responsibility in artificial intelligence - is fully covered. Proposals for the establishment of an
ethics council were made, focusing on the issues of ethics in artificial intelligence.
Key words:
technology,
artificial intelligence, scientific discoveries, ethics, ethical
principles, ethics of artificial intelligence, WIPO.
СОЗДАНИЕ НАЦИОНАЛЬНОГО СОВЕТА ПО ЭТИКЕ ИСКУССТВЕННОГО
ИНТЕЛЛЕКТА В УЗБЕКИСТАНЕ
Аннотация.
Данная статья посвящена концепции и истории искусственного
интеллекта. Влияние искусственного интеллекта на жизнь человека было подробно
рассмотрено с учетом мнений экспертов отрасли. Также полностью освещен один из
важнейших вопросов на данный момент – безопасность и ответственность в области
искусственного интеллекта. Было обращено внимание на вопросы этики в сфере
искусственного интеллекта, высказаны предложения о создании совета по этике.
Ключевые слова:
технологии, искусственный интеллект, научные открытия,
этика, этические принципы, этика искусственного интеллекта, ВОИС.
67
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
Kirish
Texnologiya
asrida
texnologiyasi
faoliyat
yurituvchi
mutaxasissis
yoki
texnologiklashmagan soha qolmagan desak, mubolag‘a bo‘lmaydi. Texnologiya asrida ko‘plab
ilmiy kashfiyotlar insoniyatni lol qoldiradigan darajadan ham yuqori. Insoniyat ya’ni tabiiy
intellektga taqlid qilib yaratilgan texnologiya bu sun’iy intellektdir. Bugungi kunga kelib sun’iy
intellekt shu darajaga yetdiki, insonlar bu texnologiyaga o’zlarini ishonib topshirishmoqda. Misol
qilib, sun’iy intellekt orqali boshqariladigan avtomobillarni aytishimiz mumkin. Insonlar o‘z
hayotini o‘z qo‘llari bilan yaratilgan texnikaga ishonishmoqda. Shu o‘rinda savol tug‘iladi. Sun’iy
intellekt bu ishonchni qay darajada oqlamoqda? O’zi ishonishimizga arziydimi? Sun’iy
intellektdan egri yo‘lda foydalanish insoniyat uchun qanday salbiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin? Sun’iy intellektda etika qay daraja shakllangan?
Yuqoridagi savolga ushbu maqola orqali javob topishingiz mumkin. Avvalo sun’iy
intellekt haqida to‘xtalib o‘tamiz.
Sun’iy intellekt o‘zi nima?
Sun’iy intellekt qachon yaratilgan?
Undan qanday maqsadlarda foydalanish mumkin?
Uning ijobiy va salbiy tomonlari nimalardan iborat?.
Sun’iy intellekt - deganda insonning mantiqiy va ijodiy funksiyalarini bajaruvchi
intellektual sun'iy tizim tushuniladi. Ushbu atama, shuningdek, o'rganish va muammolarni hal
qilish kabi inson aqli bilan bog’liq xususiyatlarni namoyish etadigan har qanday texnologiyaga
nisbatan ham qo‘llanilishi mumkin. Sun’iy intellektning ideal xususiyati - bu aniq maqsadga
erishish uchun eng yaxshi imkoniyatga ega bo‘lgan harakatlarni baholay olish va amalga oshirish
qobilyatidir.
1
Hozirga qadar yaratilgan sun’iy intellektlarning insondan farqi shuki, ularda fikrlash
va his-tuyg‘u mavjud emas. Insonga taqlid qilib, inson qo‘li bilan yaratilgan ma’lum bir
funksiyalarga mo‘ljallangan va chegaralangan imkoniyatlarga ega bo‘lgan texnologiyalar bu
sun’iy intellektdir.
Metodologiya
Mazkur maqolani yozishda sun’iy intellektning tarixi va rivojlanish bosqichlari tarixiy
tahlil qilish usuli yordamida adabiyotlar va ilmiy maqolalar yordamida o‘rganildi. Xorijiy tajriba
bilan qiyosiy tahlil qilindi.
Natijalar
1
Pardayeva, D., Niyazov, F., & Xushboqov, I. (2023). Sun'iy intellekt tarixi, rivojlanish bosqichlari hamda insonlar
hayotidagi o‘rni.
Ekonomika i sotsium
, 3(106)-2.
68
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
Sun’iy intellekt bundan taxminan 1 asr ilgari XX asrda yaratilgan. Bu vaqtda N.Viner
(1894-1964) yangi fan kibernetika bo‘yicha o‘zining asosiy ishlarini yaratadi. Sun’iy intellekt
atamasi 1956 Stenford universiteti (AQSh) dagi xuddi shunday nomdagi seminarda taklif qilingan.
Seminar hisoblash emas, balki mantiqiy vazifalarni ishlab chiqishga mo‘ljallangan.
Sun’iy intellektni fanning mustaqil sohasi deb tan olingandan keyin tezda uni ikkkita asosiy
yo'nalishlarga: neyrokibernetika va "qora quti" kibernetikasiga bo‘linishi sodir bo‘lgan.
Va faqat hozirgi vaqtda bu qismlarni yana bitta butuncha birlashishining tendensiyasi
sezilmoqda
2
. Sun’iy intellektni amaliy qo‘llashda katta ilgariga surilish 70-yillarning o‘rtalarida
ro‘y berdi, bu vaqtda inson tafakkurining universal algoritimini qidirish o‘rniga mutaxassislar-
ekspertlarning aniq bilimlarini modellashtirish va bilim eng muhim tarkibiy qismi bo‘lgan dasturiy
vositalar va tizimlarni ishlab chiqish g‘oyasi kelgan. 70-yillarda sun’iy intellekt sohasidagi
mutaxassislar vazifalarni yechishning umumiy usullari va bu usullardan universal dasturlarda
foydalanishni qidirib, inson tafakkurining murakkab jarayonini modellashtirishga harakat
qilganlar. Ammo bunday dasturlarni ishlab chiqish judayam qiyin ish bo‘lgan, chunki bitta dastur
yecha olishi mumkin bo‘lgan vazifalar sinfi qanchalik keng bo‘lsa, aniq vazifani yechishda uning
imkoniyatlari shunchalik kattaroq bo‘lgan. 80-yillarda dasturchilarning harakatlari axborotlarni
taqdim etish va qidirish usullarini ishlab chiqishga jalb qilingan.
Axborotlarni taqdim etish usullari - bu muammolar va vazifalarni uni yechish mumkin
bo‘lishi uchun shakllantirish usullaridir. Qidirish usullari esa - bu judayam katta hajmda xotira va
vaqt talab qilmaslik uchun yechimni borishini boshqarishning ajoyib usulidir. 80-yillarning ohirida
sun’iy intellekt bo'yicha mutaxassislar vazifalarni yechishda dasturlarning samaradorligi ko‘proq
ular egalik qiladigan bilimlarga bog‘liqligini tushunib yetadilar. 90-yillarni boshlarida butunlay
yangi konsepsiya qabul qilingan. Uni mohiyati shundan iboratki, dasturni intellektli qilish uchun
uni ba’zi bir predmetli sohadagi yo‘lgina yuqori sifatli maxsus bilimlar bilan ta’minlash kerak.
Shunday qilib, ishlab chiqilayotgan sun‘iy intellekt tizimlari bilimlarning yaxshi
rivojlangan bazasiga ega bo‘lishi kerak. Hozirgi vaqtda bu konsepsiya ekspert tizimlarini
loyihalashtirishda to‘liqroq rivojlangan.
3
“Butunjahon intellektual mulk tashkiloti
ning 2019-
yildagi texnologiya tendensiyalari - Sun'iy intellect” yig‘ilishida nazariyadan amaliy qo‘llanishga
o‘tayotgan sun’iy intellekt bilan bog‘liq ixtirolar namoyish etildi. Bu tashkilot Birlashgan Millatlar
Tashkilotining ixtisoslashgan muassasasi bo‘lib, a’zo davlatlar uchun intellektual mulk, sun’iy
intellekt, siyosat, axborot va hamkorlik xizmatlari bo‘yicha global forum hisoblanadi.
2
Yusupbekov, N. R. (2015).
Boshqarishning intellektual tizimlari va qaror qabul qilish
. Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti.
3
Nazarov, X. N. (2019).
Robotlar va robototexnik tizimlar: Darslik
. Toshkent: MAShHUR PRESS..
69
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
Forumda Sun’iy intellekt sohasidagi o‘zgarishlarni tezlashtirishga yordam bergan bir qator
omillar mavjudligi aytib o‘tildi. Uchrashuvda BIMT Bosh direktori Frensis Garri “Sun’iy intellekt
hayot tarzimiz va ishimizni o‘zgartirish orqali dunyoga chuqur ta’sir ko‘rsatadigan yangi raqamli
chegaradir” deya ta’kidlab, BIMT muvozanatli va samarali xalqaro intellektual mulk tizimini
rivojlantirishga rahbarlik qilishini va barchaning manfaati uchun innovatsiyalar va ijodkorlikni
qo‘llab-quvvatlashini e’lon qildi.
Sun’iy intellektdan turli maqsadlarda foydalanishimiz mumkin. Quyida SI
texnologiyalaridan foydalanishning ba’zi asosiy yo‘nalishlari keltirilgan: Birinchi o‘rinda bu –
ma’lumotlarni tahlil qilishdir. SI yordamida katta ma’lumotlarni (big data) tez va samarali tahlil
qilish mumkin. Bu biznesda, ilmiy tadqiqotlarda va sog‘liqni saqlashda muhim qarorlar qabul
qilish uchun zarur. Ikkinchisi - mashinali o‘rganish - SI funksiyalari yordamida mashinalar o‘z
tajribasidan o‘rganib, takomillashishi mumkin. Ya’ni o’zini-o’zi yangilab borishi. Bu masalan,
tavsiyalar berish, xarid qilish odatlarini tushunish yoki xatolarni oldini olishda ishlatiladi.
Uchinchisi - Avtonom transportlar. Sun’iy intellekt yordamida avtonom avtomobillar va
dronlar yaratilmoqda, bu transport tizimlarini xavfsiz va samarali qilishga yordam beradi.
To’rtinchi - soha bu sog‘liqni saqlash. SI tibbiyotda kasalliklarni aniqlash, tashxis
qo‘yish,yangicha davolash usullarini taklif qilish va bemorlar monitoringi uchun qo‘llaniladi.
Masalan, tahlil qilishda va tasvirlarni o‘qishda (masalan, rentgen, MRT) samarali
texnologiyadir.
Beshinchisi - Moliyaviy xizmatlar sohasida, SI yordamida moliya sohasida risklarni
baholash, investitsiya strategiyalarini ishlab chiqish va firibgarliklarni aniqlashda ishlatiladi.
Oltinchisi - Ijtimoiy media va marketing - SI algoritmlari yordamida foydalanuvchilarning
qiziqishlarini tushunish va shaxsiylashtirilgan reklama va reelslar yaratish uchun ishlatiladi.
Yettinchisi - Qurilish va ishlab chiqarish - SI robot texnikasi va avtomatlashtirilgan tizimlar
yordamida ishlab chiqarish jarayonlarini samarali boshqarish va optimallashtirish mumkin.
Qurilish va ishlab chiqarishdagi og‘ir va sifatsiz qo‘l mehnatini avtomatlashtirish orqali
yuqori natijalarga erishish mumkin.
Sakkizinchi soha bu ta’limdir. Sun‘iy intellekt ta’lim jarayonini shaxsiylashtirish,
talabalarni kuzatish va ularning bilim va ko‘nikmalarini oshirish uchun foydalidir. Shuningdek
Sun’iy intellektdan ustoz sifatida foydalanish mumkin va onlayn ta’lim platformalari talabalar
uchun mos o‘quv materiallarini taklif etishi mumkin.
To‘qqizinchisi - SI qishloq xo‘jaligida ekinlarni monitoring qilish, zararkunandalarga
qarshi kurashish va hosildorlikni oshirishda qo‘llaniladi. Buning natijasida qishloq xo‘jaligi sohasi
ham yuqori natijalarga erishadi. O‘ninchi soha sifatida yuridik xizmat ko‘rsatishni aytish mumkin.
Yuridik sohada sun’iy intellekt yordamida juda ko‘plab ishlarni amalga oshirish mumkin.
70
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
Misol uchun, bepul yuridik yordam platformalarini yaratish, hujjatlarni rasmiylashtirish,
nizolarni hal etish, qonunlarni tahlil qilish va shu bilan birga sud tizimida ham ko‘plab davlatlar
huquqbuzarlarga nisbatan jazo tayinlashda sun’iy intellektdan bevosita foydalanib kelishmoqda.
Har bir sohada SI texnologiyalarini qo‘llash imkoniyatlari davom etmoqda va yangi
innovatsiyalarni keltirib chiqarishda davom etadi.
Muhokama
Tanganing ham ikki tomoni bo‘lgani kabi sun’iy intellektda ham shuncha afzalliklari
mavjud bo‘lganiga qaramay salbiy tomonlari ham mavjud. Sun’iy intellekt haqidagi bahs-
munozalar qariyib 50 yillardan buyon davom etib kelmoqda. Mutaxassislar hanuzgacha aniq bir
to‘xtamga kelishgani yo‘q. Ba’zilar uni ommalashib odamlarning o‘rnini egallashi natijasida,
odamlar orasida ishsizlikning kengayib borishini o‘ylashmoqda. Mutaxassislarning boshqa bir
guruhi sun’iy intellektga ijobiy munosabatda bo‘lish kerakligini uqtirishmoqda.
SpaceX asoschisi Ilon Mask sun’iy intellektning butun boshli svilizatsiyani barbod
qilishiga ishonchi komil. Maskning fikricha, "
Sun’iy intellekt insoniyat sivilizatsiyasi uchun asosiy
xavfdir. Sun’iy intellekt mehnat bilan bog‘liq muammolarni keltirib chiqaradi. Sababi, robotlar
hamma ishni bizdan ko‘ra yaxshiroq bajarishadi.Ilg‘or texnologiyalar ortidan quvish natijasida,
kompaniyalar sun’iy intellekt ortidan kelib chiqadigan xavf-xatarni ko‘rmay qolishlari mumkin
"
4
.
Shuningdek Microsoft rahbari Bill Geyts ham uning zarari haqida to‘xtalib o‘tadi. “
Bir
necha 10 yildan so‘ng, robotlar ishning katta qismini bajara boshlagach, sun’iy intellekt shu
qadar kuchayib ketadiki, yakunda u bizni havotirga sola boshlaydi, bu borada Elon Maskning
fikriga qo‘shilaman. Ammo nega bu savol boshqalarni tashvishlantirmayotganiga hech tushuna
olmayman
.”- deydi Bill Geyts. “Boshqalar” deganda Bill Geyts Facebook egasi - Mark
Sukerbergni nazarda tutgan bo‘lsa ajab emas. Chunki, Mark Sukerberg sun’iy intellektga nisbatan
ijobiy munosabatda ekanligini bildirar ekan:
Yangi texnologiyalar har doim ham yaxshilik yoki
yomonlik qilish maqsadida yaratilishi mumkin. Sun'iy intellektning keng tarqalishi ortidan
keladigan ijobiy natijani esa yaqin 5-10 yil ichida ko‘ramiz
", deya Elon Maskning fikriga e’tiroz
bildirgan edi. Aslida o‘zi sun’iy intellekt qanday salbiy oqibatlar keltirib chiqarishi mumkinligini
sanab o‘tiladi. Quyida sun’iy intellektning odamlar uchun ba'zi salbiy tomonlari keltirilgan:
1. Ish o‘rinlari yo‘qolishi - Suniy intellekt va avtomatlashtirish tufayli ko‘plab kasblar va
an’anaviy ish o‘rinlari yo‘qolishi aniq. Ayniqsa, zavod ishchilari, xizmat ko‘rsatish sohasidagi
xodimlar va transport haydovchilari kabi ko‘plab kasblar avtomatlashtirilishi ehtimoli yuqori.
4
Kurfess, T. (2005).
Robotics and automation handbook
. CRC Press LLC.
71
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
Sun’iy intellekt natijasida yo‘qolish mumkin bo‘lgan kasb egalaridan birinchi o‘rinda
haydovchilar turadi, keyin advokat va buxgalterlar, har xil ofislardagi xizmat ko‘rsatuvchi
receptionlar.
2. Xavfsizlik va nazorat - SI noto‘g‘ri qo‘llanilganda yoki noto‘g‘ri ma’lumotlar asosida
ishlaganda xavfsizlikka tahdid solishi mumkin. Masalan, yuzni tanib olish texnologiyasi noto‘g‘ri
ishlatilsa yoki suiiste’mol qilinsa, inson huquqlari buzilishi xavfi mavjud.
3. Ma’lumotlarni suiiste’mol qilish - SI texnologiyasi ko‘p miqdordagi shaxsiy
ma’lumotlarni tahlil qiladi. Ushbu ma’lumotlar noto‘g‘ri qo‘llanilsa yoki noto‘g‘ri qo‘llarga tushib
qolsa, insonlarning shaxsiy hayoti buzilishi xavfi bor. Shaxsga doir ma’lumotlar sir saqlanish
funksiyasi yaxshi takomillashmaganligi uning eng asosiy kamchiligidir. Shu sababli, hali hamon
ko‘pchilik insonlar 100% sun’iy intellektga ishonib o‘z ma’lumotlarini taqdim etishmaydi.
4. Nazorat va manipulyatsiya - SI texnologiyasi odamlarning fikrlarini o‘zgartirish yoki
ularni manipulyatsiya qilish uchun ishlatilishi mumkin. Masalan, SI yordamida noto‘g‘ri yoki
soxtalashtirilgan ma’lumotlar tarqatilishi mumkin, bu esa jamiyatdagi haqiqat va ishonchni buzadi.
Insonlar sun’iy intellektga ishonib qolib, unga bo‘ysunish darajasiga ham yetib, o‘z shaxsiy hayoti
uchun ham undan qaror qabul qilishini so‘rashlari ham uchrab turibdi. Qarorni so‘rashgina emas,
u qanday topshiriq bersa amalga oshirib o’z joniga qasd qilganlar ham yo’q emas.
5. Etika va mas’uliyat - SI asosida qabul qilingan qarorlarning mas’uliyati kimga
yuklanishi kerakligi javobgarlik masalasi hali ham noaniq. Agar SI xatolikka yo‘l qo‘ysa yoki
noto‘g‘ri qaror qabul qilsa, kim javobgarlikni o‘z zimmasiga olishi kerakligi masalasi ko‘plab
etika muammolarini keltirib chiqaradi. Sun’iy intellektdan biron masalada maslahat so‘rashimiz
mumkin va u bergan masalahat etika va axloq-odob qoidalariga, bizning milliyligimizga mos
kelish yoki kelmasligi ham aniq emas. Agar sun’iy intellect jinoyat sodir etishga undasa, yoki
bevosita o‘zi ishtirik etsa, javobgarlik masalasi qanday bo‘ladi. Misol uchun; sun’iy intellekt
boshqaruvidagi mashina odam urib yubordi. Ichida mashinani egasi ham bor lekin mashinani
sun’iy intellekt boshqarib ketayotgan edi. Xo‘sh bu yerda kim javobgar bo‘ladi. Mashinani ishlab
chiqargan zavodmi? Yoki sotib olgan shaxsmi?
Mashinami? O‘zbekiston jinoyat qonunchiligi bo‘yicha yuridik shaxs va mashina jinoyat
subyekti bo‘la olmaydi. Shu kabi holatlar yuz berganda, kim javobgarligi masalasi hamon hal
etilmay, huquqiy tartibga solinmay kelmoqda.
6. Odamlar orasidagi tengsizlikning kuchayishi - SI texnologiyasiga ega kompaniyalar va
davlatlar boshqalardan ko‘ra ko‘proq resurs va imkoniyatlarga ega bo‘lishadi. Bu esa jamiyatda
iqtisodiy va ijtimoiy tengsizliklarni yanada kuchaytirishi mumkin. Oddiy misol bilan aytadigan
bo‘lsak, sun’iy intellektdan foydalanib xizmat ko‘rsatuvchi advokatlik yokida boshqa xizmatlarni
amalga oshiruvchi korxonalar inson faktori bilan xizmat ko‘rsatuvchi korxonaga qaraganda,
72
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
anchagina tez va samaraliroq xizmat ko‘rsatadi. Bu o‘z-o‘zidan boylar boyib, kambag‘al va o‘z
ustida ishlamaydigan, texnologiya va texnologik bilimga ega bo‘lmaganlarning yanada
qashshoqlashuviga olib keladi. Bu salbiy jihatlar sun’iy intellektning ehtiyotkorlik bilan ishlab
chiqilishi va nazorat qilinishini talab qiladi.
Sun’iy intellektni ijobiy va salbiy tomonlari qaysi ustunroq ekanligi yuzasidan bahs-
munozaralar hali uzoq davom etadi. Robotlarni yaratishda insoniyatga xavf tug‘dirmaslik
yo‘llarini o‘ylab qo‘yish ham zarar emas. Sun’iy intellekt etikasi nima? Sun’iy intellektga etika
o‘zi nega kerak? Sun’iy intellekt etikasi bu – sun’iy intellekt texnologiyalarini ishlab chiqish,
qo‘llash va ulardan foydalanishda axloqiy tamoyillar va mas’uliyatni belgilovchi qoidalar
to‘plamidir. Endi aniqlab olamiz o‘zi sun’iy intellektga etika kerakmi?Ha, albatta.
Aniq ayta olamanki, Sun’iy intellektga etika juda zarur. Sababi hozirda sun’iy intellekt
inson hayotining barcha sohalariga kirib borgani uchun ham jamiyatga ijobiy va xavfsiz ta’sirini
ta’minlash uchun axloqiy tamoyillarga asoslangan bo‘lishi kerak. Bu axloq tamoyillari;
xavfsizlikni ta’minlash va ishonchli bo‘lish bu asosan shaxsiy ma’lumotlarga oid, adolat va
tenglikni saqlash, nazorat va javobgarlik, qarorlar shaffofligini ta’minlash, inson huquqlarini
hurmat qilish va insonparvarlik tamoyillarini aytishimiz mumkin. Bu tamoyillar sun’iy intellekt
texnologiyasini insonlar uchun ko‘proq ishonchli va mas’uliyatli qiladi. O‘zbekistonda
ham
sun’iy intellektni har tomonlama rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash ishlari amalga oshirilmoqda.
Misol qilib, 2023-yilning 7-iyul kuni Raqamli texnologiyalar vazirligi tashabbusi bilan
tashkil etilgan.
“Digital Leadership Forumi” doirasida Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektni
rivojlantirish ilmiy-tadqiqot institutining “Sun’iy intellekt sohasidagi etika va tartibga solish
masalalari” mavzusida xorijlik mutaxassislar ishtirokida panel diskussiyasi bo‘lib o‘tganini
aytishimiz mumkin.
Ushbu tadbirda xorijlik hamkor tashkilotlardan Koreaning “Korea Industry
Intelligentization Association” hamda “Chungbuk National University”, Xitoyning “NUWA
Robotics”, Hindistonning “Bikal Technologies” va “Amity” universiteti, shuningdek, VEON
Group” kompaniyasidan soha mutaxassislari va talaba-yoshlar hamda OAV xodimlari faol ishtirok
etdi. Mazkur anjumanni tashkil qilishdan maqsad – bugungi kunda mamlakatimizda turli soha
tarmoqlarini rivojlantirishda sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish orqali texnologik
rivojlantirishni yangi bosqichga ko‘tarish. Shuningdek, ushbu tizimni joriy etishda uning ijobiy va
salbiy oqibatlarini tahlil qilish va etika qoidalarini ishlab chiqishga doir taklif va tavsiyalarni
amaliyotga tatbiq etishdan iborat. Anjuman doirasida so‘zga chiqqan ma’ruzachilar xorij
davlatlarida raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektni amaliyotga joriy etishdagi tajribasi va
ushbu sohadagi istiqbolli loyihalari haqida nutq so‘zladi.
73
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
Shu jumladan, sun’iy intellektni eng ko‘p etika qoidalari buzilishi mumkin bo‘lgan soha
tarmoqlari haqida alohida fikr va mulohazalar bildirdi. Tadbir yakunida ishtirokchilar bilan o‘zaro
savol-javob tashkil qilinib, bugungi kunda mamlakatimizda turli soha tarmoqlarini raqamlashtirish
hamda sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etishda etika qoidalariga doir taklif va tavsiyalar
umumlashtirildi.
5
Ba'zilar AI tizimlari hech qachon axloqiy agent bo'lmaydi, deb ta'kidladilar.
Ular hech qachon chinakam axloqiy qarorlar qabul qilmaydilar, chunki ularda ong, iroda
erkinligi, axloqiy his-tuyg'ular yoki vijdon yo'q.
Biroq, bu dalil ikkita muhim fikrni ajrata
olmaydi.
Birinchisi,
axloqiy
jihatdan
to'g'ri
harakatni
amalga
oshirish
va
uni
maqbul
axloqiy
tamoyilga murojaat qilish orqali tushuntira olishdir . Ikkinchisi harakat uchun
ma'naviy javobgarlikka tortiladi. To‘g‘ri, insonni o‘z qilmishi uchun ma’naviy javobgarlikka
tortish uchun asosan qasd va iroda erkinligi zarur. Darhaqiqat, mashinaning bunday fazilatlarga
ega ekanligini aniqlash qiyin bo'ladi. Biroq,
axloqiy
ikkilanishda axloqiy jihatdan to'g'ri harakatni
amalga oshirish va uni oqlash uchun na qasd, na iroda kerak. Mashina shunchaki idrok etilgan
axloqiy
jihatdan
to'g'ri
harakatga
mos
keladigan
tarzda
harakat
qilishi
va
etakchi
axloqiy
tamoyilga murojaat qilish orqali o'z harakatini oqilonalashtirishi kerak.
Xulosa va takliflar
O‘zbekistonda Sun’iy intellekt etikasi kengashini bir necha sabablarga ko‘ra tashkil etish
zarurdir. Sun’iy intellekt etikasi kengashi (AI Ethics Board) sun’iy intellekt (SI)
texnologiyalarining rivojlanishi va qo‘llanilishi bilan bog‘liq etika muammolarni hal qilish uchun
zarur. Ushbu kengash orqali biz hozirda mavjud bo‘lgan muammolarni hal etishimiz mumkin. Bu
muammolar; etika me’yorlarini belgilash va o‘rnatish, xavfsizlik va maxfiylikni ta’minlash, adolat
va inklyuzivlikni ta’minlash, jamoatchilik bilan aloqalar, tadqiqot va tahlillarni muntazam olib
borish. Ushbu muommolarni hal etish orqali biz shaxsiy ma’lumotlarni xavfsizligi va maxfiyligiga
erishishimiz mumkin. Jamiyatda adolat va tenglikni targ‘ib qilish orqali tabaqalanish va shaxslar
o‘rtasidagi tengsizlikni bartaraf etish mumkin.
Jamoatchilik fikri bilan muntazam ravishda qiziqish va takliflarni muhokama etib, ma’qul
bo‘lganlarini tadbiq etish mumkin. Shuningdek yangi yaratilgan texnologiyalar ustida tadqiqotlar
olib borish va uning oqibatida yuzaga keluvchi xatarlarni tahlil etishimiz mumkin. O‘zbekiston
Respublikasining 17.02.2021 yildagi PQ-4996-sonli “Sun’iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy
etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori yuzasidan sun’iy
intellekt texnologiyalarini rivojlantirishga va texnologik bilimga ega kadrlarni o‘qitish bo‘yicha
amalga oshirilayotgan ishlarga qo‘shimcha ravishda Milliy sun’iy intellekt etikasi kengashini
tashkil etishni taklif qilaman.
5
O’zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalari vazirligi. Rasmiy sahifasi:
74
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
Ushbu kengashni tuzish orqali sun’iy intellektni rivojlantirish jarayonini yanada tez va
samarali eng asosiysi sun’iy intellektni ishonchli qilishga erishish mumkin.
REFERENCES
1.
Pardayeva, D., Niyazov, F., & Xushboqov, I. (2023). Sun'iy intellekt tarixi, rivojlanish
bosqichlari hamda insonlar hayotidagi o‘rni.
Ekonomika i sotsium
, 3(106)-2.
2.
Yusupbekov, N. R. (2015).
Boshqarishning intellektual tizimlari va qaror qabul qilish
.
Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti.
3.
Nazarov, X. N. (2019).
Robotlar va robototexnik tizimlar: Darslik
. Toshkent: MAShHUR
PRESS.
4.
Kurfess, T. (2005).
Robotics and automation handbook
. CRC Press LLC.
5.
O‘zbekiston
Respublikasi
Raqamli
texnologiyalari
vazirligi.
sahifasi:
https://digital.uz/news/view/2015/
