240
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
IJTIMOIY TARMOQLARDA NUTQ MADANIYATINING O’RNI VA AHAMIYATI
Jo‘rayeva Nodira Jumanazarovna
Termiz davlat pedagogika instituti Tillar fakulteti tyutori.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14825890
Annotatsiya.
Mazkur maqolada ijtimoiy tarmoqlarda qo’llaniladigan nutq madaniyatining
o’rni va ahamiyati shuningdek, bloger, jurnalistlar nutqining ta'sirchanligini oshirish yo'llari
yoritib berilgan. Maqola davomida nutq samaradorligiga salbiy ta'sir etadigan holatlar va
jurnalistlar nutqining kommunikativ sifatlari hamda nutqni takomillashtirish yo’llari haqida so’z
boradi. Maqola so’nggida asosli fikr-mulohazalar, xulosa va takliflar berilgan.
Kalit so’zlar
: madaniy nutq, nutq ma’daniyati, jurnalist, bloger, lingvistik va nolingvistik
mezonlar.
THE ROLE AND IMPORTANCE OF SPEECH CULTURE IN SOCIAL
NETWORKS
Abstract.
This article discusses the role and importance of speech culture used in social
networks, as well as ways to increase the effectiveness of the speech of bloggers and journalists.
The article discusses situations that negatively affect the effectiveness of speech, the
communicative qualities of journalists' speech, and ways to improve speech. At the end of the
article, substantiated comments, conclusions, and suggestions are given.
Keywords:
cultural speech, speech culture, journalist, blogger, linguistic and non-
linguistic criteria.
МЕСТО И ЗНАЧЕНИЕ КУЛЬТУРЫ РЕЧИ В СОЦИАЛЬНЫХ СЕТЯХ
Аннотация.
В статье рассматриваются роль и значение речевой культуры,
используемой в социальных сетях, а также пути повышения эффективности речи
блогеров и журналистов. В статье рассматриваются ситуации, негативно влияющие на
эффективность речи, коммуникативные качества речи журналистов, а также пути
улучшения речи. Статья завершается содержательными комментариями, выводами и
предложениями.
Ключевые слова:
культурная речь, культура речи, журналист, блогер,
лингвистические и нелингвистические критерии.
Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar hayotimizning ajralmas qismiga aylangan. Facebook,
Instagram, Twitter, TikTok kabi platformalarda o‘z fikrimizni ifodalash, yangiliklarni baham
ko‘rish va do‘stlarimiz bilan muloqot qilish oddiy holga keldi. Ammo, bu tarmoqlarda faollik
ortishi bilan ona tilimizning buzilishi kabi muammolar ham yuzaga kelmoqda. Bu maqolada
ijtimoiy tarmoqlarda ona tilining holati va uni asrab-avaylash zarurati haqida so‘z yuritiladi.
241
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
Ijtimoiy tarmoqlarda yozish uslubi ko‘pincha qisqa va sodda bo‘lishi talab etiladi. Bu esa
tilimizning qoidalari va to‘g‘ri yozuviga zid bo‘lishi mumkin. Masalan, so‘zlarni qisqartirish, imlo
va punktuatsiya qoidalariga e’tibor bermaslik, “emodji”lar va boshqa simvollarni haddan tashqari
ko‘p ishlatish tilni buzishga olib keladi. Yana bir muammo – xorijiy so‘zlarning ko‘p qo‘llanilishi.
Ingliz tilidan olingan so‘zlar va iboralar ona tilimizga kirib bormoqda, bu esa so‘z
boyligimizning kamayishiga olib keladi.
Ijtimoiy tarmoqlarda xorijiy so‘zlarning, ayniqsa ingliz tilidan olingan so‘zlarning keng
tarqalishi ona tilimizni zaiflashtiradi. Misol uchun, "like", "share", "comment", "post" kabi so‘zlar
so‘zlashuvda muntazam ishlatiladi. Ularning o‘rniga ona tilimizdagi to‘g‘ri va aniq atamalarni
ishlatish zarur. Bunday o‘zgarishlar nafaqat tilni buzadi, balki til madaniyatining rivojlanishiga
to‘sqinlik qiladi.
Ijtimoiy tarmoqlarda ona tilimizning buzilishi muammosiga qarshi kurashish uchun bir
nechta choralar ko‘rish zarur. Birinchi navbatda, tilni rivojlantirish bo‘yicha davlat dasturlari va
tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash kerak. O‘quv dasturlarini modernizatsiya qilish, yoshlar
o‘rtasida tilga bo‘lgan hurmatni oshirish, va ijtimoiy tarmoqlarda to‘g‘ri yozuv va imlo qoidalariga
amal qilishni targ‘ib qilish lozim.
Bundan tashqari, ijtimoiy tarmoqlarda ona tilini asrab-avaylash bo‘yicha maxsus
kampaniyalar o‘tkazish, yaratgan kontentda milliy tilni rivojlantirishga e’tibor qaratish kerak.
O‘zbek tilining zamonaviy va to‘g‘ri ishlatilishi nafaqat tilni saqlab qolish, balki uning
boyligini yanada oshirishga yordam beradi.
Quyida madaniy nutqning bir nechta komponentlarini ko’rib o’tamiz.
Nutqning maqsadga muvofiqligi madaniy nutqdan talab qilinuvchi asosiy mezonlar bilan
belgilanadi. Madaniy nutqning lingvistik va nolingvistik mezonlariga quyidagilar kiradi: nutqning
to’g’riligi, nutqning aniqligi, nutqning mantiqiyligi va tozaligi (sofligi), nutqning ta’sirchanligi
(ifodaliligi), nutqning o’rinliligi. Madaniy nutq yuzaga kelishi uchun bu o’lchovlardan o’z
me’yorida foydalanish zarur.
Nutqning sofligi ham madaniy nutqning asosiy mezonlaridan biri hisoblanadi. Nutqning
sofligi ba’zi ilmiy adabiyotlarda nutqning tozaligi tarzida tilga olinadi. Nutqning sofligi, tozaligi
deganda adabiy til me’yorlariga mos holda fikr ifodalash tushuniladi. Bu masala uzoq davrlardan
beri notiqlar, olimlar, yirik so’z san’atkorlarini qiziqtirib kelmoqda.
Nutq shaxsga xos hodisa bo’lganligi sababli, unda ijtimoiy axloq me’yorlarini buzuvchi
til birliklari ham ishlatilishi mumkin. Madaniy nutqning sofligi, tozaligiga quyidagi unsurlar
halaqit beradi:
1. Fonetik-orfoepik jihatdan so’z va qo’shimchalarning noto’g’ri talaffuz etilishi, urg’uni
o’rinsiz qo’llash.
242
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
2. Leksik-grammatik tomondan shevaga xos so’z va shakllarning, ibora va so’z
birikmalarining ishlatilishi.
3. O’rinsiz qo’llangan chet so’z va so’z birikmalari (varvarizmlar).
4. Jargonlar.
5. Vulgarizmlar.
6. Nutqda ortiqcha takrorlanadigan bekorchi-parazit so’zlar.
7. Kanselyarizmlar.
O’qituvchining nutqi yuqorida sanab o’tilgan unsurlardan holi bo’lgandagina madaniy nutq
hisoblanadi.
Nutqning tozaligi, tilning sofligini buzuvchi nome’yoriy unsurlardan biri-fonetik-orfoepik
jihatdan so’z va qo’shimchalarni noto’g’ri talaffuz etishdir. Buxoroga bo’ldim, aslida Buxoroda
bo’ldim kabi.
2. Tilning sofligiga putur yetkazuvchi faktorlardan yana biri so’z va qo’shimchalarni
mahalliylashtirib, sheva xos holda talaffuz etishdir. Masalan: Parhod (Farhod), kelopti (kelyapti),
kelli (keldi), ko’rdiz-ku? (ko’rdingizku-ku?) kabi.
Nutqimizda x va h harflarini, x va q harflarini talaffuz etishda, ishlatishda ham xatoliklar
yuzaga keladi: xol (yuzdagi xol) hol (kishining ahvoli), tarix (fan) tariq (o’simlik).
Shevaga xos so’zlar adabiy til me’yori doirasiga kirmasa ham, so’zlashuv va badiiy nutq
uslublarida ishlatiladi. Ayniqsa, “badiiy adabiyotda tasviriy vosita-mahalliy kolorit yaratish,
qahramonlar nutqini individuallash vazifasini bajardi. Shu bilan bir qatorda adabiy tilning sheva
hisobidan boyib borishiga ta’sir ko’rsatadi”.
1
Demak, ijtimoiy tarmoqlarda jurnalist va blogerlar nutqi mahalliy shevaga xos so’z va
iboralardan holi bo’lishi ularning nutqi sof, toza ekanligidan dalolat beradi. Urg’uni noto’g’ri
ishlatish ham adabiy til me’yorlarining buzilishiga olib keladi. Masalan: keldi-adabiy talaffuzda
urg’u i harfiga tushsa, ba’zi (Qiziltepa, Buxoro, Romitan) shevalarda e harfiga tushurib talaffuz
etiladi.
Shevaga xos so’zlarni nutqqa o’rinsiz olib kirish nutqni buzadi. Ammo T.Qudratov fikriga
ko’ra, “adabiy tilda varianti bo’lmagan, ifodalanayotgan fikrni ravshanlashtirish uchun zarur so’z
va grammatik vositalarni, ularga izoh bergan holda, nutqqa olib kirish unga sayqal bag’ishlaydi.
Varvarizmlar-o’rinsiz ishlatiladigan boshqa tilga oid so’zlar bo’lib, xalqaro terminlar
bundan mustasnodir. Rus tiliga oid so’zlar oktabr to’ntarishidan so’ng o’zbek tiliga ko’plab kirib
keldi, bugungi kunda esa ingliz tiliga xos so’zlar nutqimizga kirib kelmoqda: Privet-xelllo kabi
Varvarizm lotincha-kelgindi so’zidan olingan bo’lib, uning turlariga quydagilar kiradi: Gallinizm-
1
Qilichev E., Qilichev B. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari. Buxoro, 2002, 24- bet.
243
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
fransuz tilidan kirgan so’zlar, germanizm-nemis, latinizm-latin, arabizm-arab, turkizm-turk tilidan
kirgan so’zlar kabi.
Yozuvchi asar qahramonlarining tilini individuallashtirish, o’ziga xos xususiyatlarini
alohida ta’kidlash maqsadida varvarizmlardan foydalanadi. Masalan o’zbek shoir va
yozuvchilaridan Abdulla Qodiriy, G’afur G’ulomlar arabcha va forscha so’zlardan keng
foydalanganlar. Bu hodisa Navoiy asarlariga ham xos (hodisa) bo’lib, shoir asarlari arabcha,
forscha, so’zlardan iborat bo’lgan matnlar ko’p uchraydi. Shoir va yozuvchilar qahramonlar
timsolini yaratishda varvarizmlardan oqilona foydalanish natijasida xarakterga xos bo’lgan
qirralarni mohirona tasvirlab berganlar.
Jargonlar-ayrim kasb egalari, guruhlarning o’z “tili” bo’lib, faqat ularga xos bo’lgan,
boshqalar tushunmaydigan terminlardan foydalaniladi: Masalan: qassoblar, dallollar, o’g’rilar
nutqi.
“Jargon yoki argo (fr.jargon-buzilgan til so’zidan)- jargan, abdal tili. Ma’lum guruhga
mansub kishilar o’rtasidagi sun’iy til bo’lib, u o’zi xizmat qiluvchi guruh kishilari kasb-koriga
oid tushunchalarni anglatuvchi so’z va iboralardan tashkil topadi”
2
.
Jargonlar adabiy asarda turli guruhlarga mansub qahramonlar tilining haqqoniy chiqishida,
asardagi xarakterni boyitishda muhim vazifani bajardi.
Nutqning sofligiga putur yetkazuvchi unsurlardan yana biri vulgarizmlardir. Vulgarizm
latincha-dag’al, qo’pol ma’nosini anglatadi, adabiy tilda qo’llanilmaydigan qo’pol so’zlar, til
me’yorlariga to’g’ri kelmaydigan noto’g’ri tuzilgan jumlalar, kishini so’kishda, haqoratlashda
ishlatiladigan so’zlardir. Bunday so’zlardan foydalanish so’zlovchining madaniyatsiz, johil,
qo’pol ekanligini ko’rsatadi. Jurnalist ham, bloger ham o’z nutqida vulgarizmlardan
foydalanmasligi qat’iy qilib belgilab qo’yilgan.
Nutqda ortiqcha takrorlanadigan bekorchi-parazit so’zlar ham adabiy til me’yorlarining
buzilishiga olib keladi. Nutqda bu so’zlar o’rinli-o’rinsiz ko’p takrorlanadi: Masalan: xo’sh, xo’p,
demak, ya’ni, masalan, olaylik, tak, haligi, anavi kabi.
Kanselyarizmlar-badiiy adabiyotda obrazli individuallashtirishda uslub vositalari sifatida
ish qog’ozlari va hujjatlar uslubiga xos so’z va iboralar. Albatta, ma’lum bir shaklda saqlanadigan
so’z birikmalari, gaplar o’z o’rnida juda zarur, ammo bu “qat’iy shakllar” shablonlar so’zlashuv
nutqiga, badiiy adabiyotga, publitsistikaga o’tsa madaniy nutqni buzishi mumkin. O’rinsiz
kanselyarizmlar kengashlar, majlislar, gazeta, radio, televideniyada so’zlangan nutqlarda ko’plab
uchraydi.
2
Xotamov N., Sarimsoqov B. Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o`zbekcha izohli lug`ati. T., 1983, 120-bet.
244
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
Jurnalist va blogerlar nutqida soflikka erishishi uchun kanselyarizmlardan foydalanishga
ham jiddiy e’tibor bermog’i lozim.
Jurnalist va blogerlar nutqining muhim fazilatlaridan biri-ifodalilik, ta’sirchanlikdir.
Ifodali, ta’sirchan nutq tinglovchida qiziqish uyg’otadi, uning ongiga tez yetib boradi, uning
e’tibori va qiziqishini qozonadi. Nutqning aloqaviy sifatlari-aniqligi, to’g’riligi, mantiqiyligi,
sofligi (tozaligi) –nutqning ta’sirchanligini oshirishga xizmat qiladi.
Nutqning ta’sirchanligini oshirish uchun og’zaki nutqda so’zdagi unli tovushlarni cho’zish
orqali shodlanish, taajjub, iztirob, o’kinish, g’azablanish kabi hissiy bo’yoq ifodalanadi, urg’u va
so’zlar bo’ginlarga bo’lib talaffuz qilinadi.
Notiqlar, so’z san’atlari o’z nutqlarini ta’sirchanligini ta’minlash maqsadida ko’tarinki
tantanali uslubda so’zlaydilar. Muhim qarorlar, axborotlar, farmonlar o’qilganda ham bu uslubdan
foydalaniladi. Bunda tekis ritm, urg’ularni to’g’ri qo’yish, intonatsion ko’tarinkilik, o’rni bilan
pauzaga katta e’tibor beriladi.
Nutq ta’sirchanligini oshirishda turli ma’no noziklariga ega bo’lgan so’z, iboralardan
foydalaniladi. Chunki bu til birliklari jo’shqin his-to’yg’uni, ichki kechinmalarni ifodalaydi.
So’zlar tarkibidagi his-hayajon, voqealarga munosabat, erkalash, sevish, kichraytirish,
shakllarini qo’shish, so’zlarni o’z va ko’chma ma’nosida ishlatish notiqqa kinoyali nutq, so’z
o’yinlari, o’xshatishlar hosil qilishda qo’l keladi. Sinonimlarni juft yoki yonma-yon qo’llash (ohu
-zor, faryodu- figon), sinonimik qatordan keraklisini tanlab olish ham ta’sirchanlikni oshiradi.
“Yumshoq sinonim” lar deb ataluvchi evfemizmlar (homiladorlik bilan bog’liq ikkiqat, oy-
kuni yaqin), maqol va aforizmlar, inversiya (jozibali nutqni yuzaga keltiruvchi imkoniyatlar:
qo’lingni yelkamdan tort-iltimos, so’rash, tort qo’lingni yelkamdan-buyruq, qat’iy talab kabi)
me’yorida foydalanish ham nutq ta’sirchanligini oshiradi.
Ta’sirchanlikni ta’minlovchi omillardan sanalgan ifodalilik ham nutq vaziyati bilan
bog’liq. O’qituvchining darsdagi nutqi bilan notiqning ma’ruzani tushuntirishdagi ifodaliligi,
EHM yuzasidan qilingan ma’ruza bilan xalqaro kengashda qilingan ma’ruza ifodaliligi
turlichadir.
“Nutqning ifodaliligi talaffuz urg’u, leksika, so’z yasalishi, morfologiya, sintaksis, uslub
bilan mustahkam aloqadordir”
3
.
Tilshunos B.N.Golovin nutqda ifodalilikka erishishning yetti shartini ko’rsatadi:
1.
Nutq muallifi tafakko’rining erkin, mustaqil bo’lishi, siyqasi chiqqan gaplarni aytmasligi.
2.
Nutq muallifi nima haqida so’zlayotgani, kimlarga so’zlayotganini bilishi.
3.
Tilni, uning ifoda vositalarini, imkoniyatlarini yaxshi bilishi.
3
Qudratov T. Nutq madaniyati asoslari. T., 1993, 64-bet.
245
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 2
4.
Til uslublariga xos xususiyatlarni, xossalarni bilishi.
5.
Nutqiy malaka ustida muntazam va ongli mashq qilishi.
6.
So’zlovchining ifodaligi so’zlashga bo’lgan ongli ishonchi, ruhan tayyorgarligi.
7.
Tilda nutqning ifodaliligini ta’minlovchi vositalarning bo’lishi.
Tilning ifoda vositalariga troplar tasviriy shakllar, tasviriy vositalariga tildagi so’zlar,
lug’aviy-ma’naviy vositalarga o’xshatish (epitet sifatlash), metafora (istiora ko’chirish),
metonimiya (qayta nomlash) kabilar kiradi.
Demak, jurnalist va bloger nutqning sof-toza, ta’sirchan, ifodali bo’lishi uchun-madaniy
nutqning sofligiga putur yetkazuvchi unsurlardan foydalanmasligi, ifodalilikka erishishning yetti
shartini bilishi, tilning tasviriy vositalarini chuqur o’rganish va undan oqilona foydalanish
ko’nikmalariga ega bo’lishi, turli ma’no nozikliklariga ega bo’lgan so’z va iboralarni qo’llay
olish malakalarini egallashi, sinonimlar va “yumshoq sinonimlar” dan, inversiyadan me’yorida
foydalan olishi zarur.
Navoiy “Mahbub ul-qulub” asarida shunday yozadi: “Til shuncha sharafi bilan nutqning
qurolidir. Agar nutq noma’qul chiqsa, tilning ofatidir”. Tilimiz nutq uchun qurol ekan. “Uning
kuch-qudrati nutq jarayonida namoyon bo’lar ekan. Agar til o’q bo’lsa, nutq kamondir. O’qning
qudrati kamonning qobiliyatiga ham bog’liq. Kamon qanchalik mustahkam bo’lsa, mo’ljalga
bexato uradigan bo’lsa, tilning ya’ni o’qning qudrati shunchalik yaqqalroq namoyon bo’ladi”
4
.
Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, haqiqiy jurnalist va blogerlarning nutqi til
qudratini namoyon qila olishi nihoyatda zarur jarayondir.
Ijtimoiy tarmoqlar – bu xalqimizning fikrini erkin ifodalash imkoniyatini taqdim etayotgan
platformalardir. Biroq, ularning keng tarqalishi tilimizning buzilishiga olib kelishi mumkin. Ona
tilining zaiflashishi – bu milliy madaniyat va O’zlikni yo‘qotishga olib boradigan bir jarayon.
Shuning uchun, ona tilimizni asrab-avaylash va rivojlantirish bizning burchimizdir.
REFERENCES
1.
Nusratullo Atoullo o’g’li Jumaxo’ja. Istiqlol va ona tilimiz. T., 1998.
2.
Qilichev E, Qilichev B. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari. Buxoro, 2002.
3.
Qudratov T. Nutq madaniyati asoslari. T., 1993.
4.
Qo’ng’irov R., Begmatov E., Tojiyev Yo. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari. T., 1992.
5.
