ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
204
IBTIDOIY JAMOA TUZUMI DAVRIDA ALOQA YO'LLARI TARIXI
Palvanova Aziza Ravshanbekovna
Urganch davlat universiteti
Ijtimoiy-iqtisodiy fanlar fakulteti 1-kurs magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14833282
Annotatsiya.
Ushbu maqola ibtidoiy jamoa tuzumi davrida insoniyat tomonidan
qo'llanilgan turli aloqa yo'llari va ularning rivojlanish bosqichlarini tahlil qiladi. Tadqiqot
ibtidoiy davrda mavjud bo'lgan asosiy kommunikatsiya usullari, ularning evolyutsiyasi va jamiyat
rivojlanishidagi ahamiyatini yoritib beradi.
Kalit so'zlar
: ibtidoiy jamoa, aloqa vositalari, og'zaki nutq, g'or san'ati, petrogliflar, signal
tizimi, belgili kommunikatsiya.
ИСТОРИЯ ПУТЕЙ СООБЩЕНИЯ В ЭПОХУ ПЕРВОБЫТНООБЩИННОГО
СТРОЯ
Аннотация.
В данной статье анализируются различные пути коммуникации и
этапы их развития, применявшиеся человечеством в период первобытнообщинного строя.
Исследование проливает свет на основные способы коммуникации, существовавшие в
первобытный период, их значение в эволюции и развитии общества.
Ключевые слова:
первобытное сообщество, средства коммуникации, устная речь,
наскальное искусство, петроглифы, сигнальная система, знаковая коммуникация.
HISTORY OF COMMUNICATION ROUTES DURING THE PRIMITIVE
COMMUNITY SYSTEM
Abstract.
This article analyzes the various ways of communication and the stages of their
development used by mankind during the era of the primitive community system. The study
highlights the main communication methods that existed in the primitive era, their evolution and
their importance in the development of society.
Keywords:
primitive community, means of communication, oral speech, cave art,
petroglyphs, alarm system, sign communication.
KIRISH
Insoniyat tarixining eng uzoq va murakkab davrlaridan biri bo'lgan ibtidoiy jamoa tuzumi
davrida aloqa vositalari muhim ahamiyat kasb etgan. Bu davr insoniyatning ijtimoiy-madaniy
rivojlanishida tub burilish yasagan va keyingi taraqqiyot bosqichlariga mustahkam poydevor
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
205
yaratgan. Ibtidoiy odamlarning kundalik hayoti, mehnat faoliyati va ijtimoiy munosabatlari aloqa
vositalarining takomillashuviga bevosita ta'sir ko'rsatgan [1].
Aloqa vositalarining tarixiy evolyutsiyasi insoniyat tafakkurining rivojlanishi bilan
chambarchas
bog'liq.
Dastlabki
sodda
tovushli
signallardan
to
murakkab
vizual
kommunikatsiyagacha bo'lgan yo'l insoniyatning uzoq davom etgan madaniy taraqqiyoti
natijasidir. Ibtidoiy jamoa davri kommunikatsiya tizimlarining shakllanishida hal qiluvchi
ahamiyatga ega bo'lgan [2].
Ushbu tadqiqotning dolzarbligi shundaki, ibtidoiy davr aloqa vositalarini o'rganish orqali
zamonaviy kommunikatsiya tizimlarining ildizlarini tushunish va ularning rivojlanish
qonuniyatlarini anglash mumkin. Tadqiqotning asosiy maqsadi ibtidoiy jamoa tuzumi davrida
mavjud bo'lgan turli aloqa yo'llarini, ularning evolyutsiyasini va jamiyat hayotidagi ahamiyatini
yoritib berishdan iborat. Shuningdek, bu davrdagi kommunikatsiya usullarining keyingi tarixiy
davrlardagi aloqa vositalari rivojiga ta'sirini aniqlash ham tadqiqotning muhim vazifalaridan
biridir.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi tarixiy-qiyosiy tahlil, tizimli yondashuv va arxeologik
materiallarni o'rganishga asoslangan. Asosiy e'tibor arxeologik topilmalar, g'or san'ati namunalari
va antropologik ma'lumotlarni tahlil qilishga qaratilgan.
Smirnov [2] o'zining "Ibtidoiy madaniyat evolyutsiyasi" asarida dastlabki aloqa
shakllarining paydo bo'lishi va rivojlanishini o'rgangan. Petrov [3] esa "G'or san'ati va ibtidoiy
kommunikatsiya" kitobida vizual kommunikatsiyaning ilk shakllarini tahlil qilgan.
Johnson [4] "Early Human Communication Systems" nomli tadqiqotida ibtidoiy
odamlarning ovoz signallari va imo-ishoralar tizimini o'rgangan. Arxeolog Williams [5] esa o'z
ishlarida ibtidoiy jamoa davridagi simvolik kommunikatsiya rivojlanishini yoritib bergan.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Ibtidoiy jamoa tuzumi davridagi aloqa yo'llarining rivojlanishi murakkab va ko'p bosqichli
jarayon bo'lib, u insoniyat taraqqiyotining turli jabhalariga sezilarli ta'sir ko'rsatgan.
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, bu davrda kommunikatsiya vositalari to'rt asosiy
rivojlanish bosqichini bosib o'tgan.
Birinchi bosqich - tovushli signallar davri (taxminan 2 million - 500 ming yil avval)
insoniyat kommunikatsiyasining eng ibtidoiy shakli hisoblanadi. Bu davrda odamlar asosan
hayvonlarga xos bo'lgan tovushlar, qichqiriqlar va tabiiy ovozlardan foydalanganlar [6].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
206
Tovushli signallar asosan xavf-xatar haqida ogohlantirish, oziq-ovqat manbalarini
ko'rsatish va guruh a'zolari o'rtasida oddiy muloqot o'rnatish uchun ishlatilgan. Williams [5]
ta'kidlaganidek, bu davrdagi signallar tizimi juda sodda bo'lib, murakkab axborotni uzatish
imkoniyatiga ega bo'lmagan.
Ikkinchi bosqich - imo-ishoralar tizimi (500-200 ming yil avval) kommunikatsiyaning
yanada samarali shakli sifatida paydo bo'ldi. Bu tizim ovozli signallar bilan birgalikda qo'llanilgan
va nisbatan murakkab axborotni uzatish imkonini bergan [7]. Imo-ishoralar tizimi ayniqsa ovchilik
faoliyatida muhim ahamiyat kasb etgan, chunki u ovchilar guruhiga tovush chiqarmay turib o'zaro
aloqa qilish imkonini bergan. Petrov [3] o'z tadqiqotlarida imo-ishoralar tizimining rivojlanishi
insonlarning ijtimoiy hamkorligini sezilarli darajada kuchaytirgani va guruh faoliyatining
samaradorligini oshirganini ta'kidlaydi.
Uchinchi bosqich - primitiv nutq va artikulyatsiya davri (200-50 ming yil avval) insoniyat
kommunikatsiyasi tarixida tub burilish yasadi. Bu davrda anatomik evolyutsiya natijasida nutq
apparati takomillashgan va sodda so'zlar paydo bo'la boshlagan. Kozlov [8] o'z tadqiqotlarida
ko'rsatganidek, bu davr tilda grammatik elementlarning paydo bo'lishi bilan xarakterlanadi.
Primitiv nutqning shakllanishi insonlarning fikr almashish imkoniyatlarini kengaytirdi va
ijtimoiy munosabatlarning yanada murakkablashuviga olib keldi.
To'rtinchi bosqich - vizual kommunikatsiya davri (50-10 ming yil avval) ibtidoiy san'atning
rivojlanishi bilan bevosita bog'liq. G'or rasmlari, petrogliflar va boshqa vizual belgilar nafaqat
estetik ahamiyatga ega bo'lgan, balki muhim kommunikativ funksiyani ham bajargan [9].
Johnson [4] ta'kidlaganidek, g'or san'ati orqali ibtidoiy odamlar o'z tajribalarini, bilimlarini
va madaniy qadriyatlarini kelgusi avlodlarga yetkazish imkoniyatiga ega bo'lganlar.
Vizual kommunikatsiya davrida yaratilgan tasvirlar va belgilar tizimi keyinchalik
piktografik yozuvning paydo bo'lishiga asos soldi. Chen [8] ning tadqiqotlari ko'rsatishicha, bu
davrdagi vizual belgilar tizimi abstrakt tafakkurning rivojlanishiga va murakkab g'oyalarni
ifodalash imkoniyatlarining kengayishiga olib kelgan.
Smirnov [2] ning xulosalariga ko'ra, har bir kommunikatsiya bosqichi o'zidan oldingi
bosqichning elementlarini saqlab qolgan holda, yangi imkoniyatlar bilan boyigan. Bu evolyutsion
jarayon insoniyatning biologik rivojlanishi bilan parallel ravishda borgan va ijtimoiy aloqalarning
murakkablashuvi bilan chambarchas bog'liq bo'lgan.
Ibtidoiy jamoa davrida kommunikatsiya vositalarining rivojlanishi nafaqat ijtimoiy
hayotga, balki kognitiv qobiliyatlarning shakllanishiga ham katta ta'sir ko'rsatgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
207
Xolmatov [10] ta'kidlaganidek, bu davrda shakllangan kommunikativ ko'nikmalar
miyaning rivojlanishiga va abstrakt tafakkurning shakllanishiga sezilarli hissa qo'shgan.
1-jadval. Ibtidoiy davr kommunikatsiya tizimlarining tahlili
Davr
Asosiy
kommunikatsiya
shakli
Xususiyatlari
Ijtimoiy ahamiyati
2 mln - 500
ming y.a.
Tovushli signallar
Sodda, cheklangan,
instinktiv
Xavf-xatardan
ogohlantiish, guruh birligi
500-200 ming
y.a.
Imo-ishoralar
Murakkab, tizimli,
maqsadli
Ovchilik samaradorligi,
ijtimoiy hamkorlik
200-50 ming y.a. Primitiv nutq
Artikulyatsiya,
grammatik elementlar
Bilim uzatish, ijtimoiy
aloqalar
50-10 ming y.a.
Vizual
kommunikatsiya
G'or san'ati, belgilar
tizimi
Madaniy meros, bilim
saqlash
Jadval ma'lumotlarining tahlili shuni ko'rsatadiki, har bir bosqich o'ziga xos xususiyatlarga
ega bo'lib, jamiyat hayotida muhim o'zgarishlarga olib kelgan. Masalan, primitiv nutqning paydo
bo'lishi bilimlarni og'zaki uzatish imkoniyatini yaratgan bo'lsa, vizual kommunikatsiya esa bu
bilimlarni uzoq muddat saqlash va keyingi avlodlarga yetkazish imkonini bergan.
Ibtidoiy jamoa tuzumi davridagi aloqa yo'llarining rivojlanishi jamiyat hayotining barcha
sohalariga ta'sir ko'rsatgan. Xususan, mehnat faoliyatining takomillashuvi, ijtimoiy
munosabatlarning murakkablashuvi va madaniy qadriyatlarning shakllanishi kommunikatsiya
vositalarining rivojlanishi bilan bevosita bog'liq bo'lgan. Bu davrdagi kommunikatsiya
usullarining evolyutsiyasi keyinchalik yozuv tizimlarining paydo bo'lishi va rivojlanishiga
mustahkam poydevor yaratdi.
XULOSA
Ibtidoiy jamoa tuzumi davridagi aloqa yo'llarining tadqiqi shuni ko'rsatadiki,
kommunikatsiya vositalari insoniyat taraqqiyotining eng muhim elementlaridan biri bo'lib kelgan.
Dastlabki sodda signallar tizimidan to murakkab vizual va verbal kommunikatsiyagacha
bo'lgan evolyutsion jarayon insoniyat madaniy taraqqiyotining eng muhim bosqichlaridan birini
tashkil etadi.
Tadqiqot natijalariga ko'ra, ibtidoiy davr aloqa vositalari to'rt asosiy bosqichni bosib o'tgan:
tovushli signallar davri, imo-ishoralar tizimi, primitiv nutq va artikulyatsiya hamda vizual
kommunikatsiya davri.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
208
Har bir bosqich o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lib, keyingi bosqich uchun zamin
yaratgan. Bu jarayon insoniyatning biologik evolyutsiyasi bilan parallel ravishda rivojlangan va
ijtimoiy munosabatlarning murakkablashuvi bilan chambarchas bog'liq bo'lgan.
Ibtidoiy davr kommunikatsiya tizimlarining rivojlanishi keyinchalik yozuv tizimlarining
paydo bo'lishi va takomillashuviga katta ta'sir ko'rsatgan. G'or san'ati, petrogliflar va boshqa vizual
kommunikatsiya elementlari piktografik yozuvning, keyinchalik esa ierogliflar va alifbo
tizimlarining shakllanishiga asos bo'lgan. Bu esa o'z navbatida insoniyat sivilizatsiyasining keyingi
taraqqiyotiga kuchli turtki bergan.
Xulosa qilib aytganda, ibtidoiy jamoa tuzumi davridagi aloqa yo'llari evolyutsiyasi
zamonaviy kommunikatsiya tizimlarining shakllanishida hal qiluvchi rol o'ynagan. Bu davrda
shakllangan asosiy kommunikativ ko'nikmalar va metodlar bugungi kunda ham o'z ahamiyatini
yo'qotmagan. Ushbu tarixiy tajribani o'rganish zamonaviy kommunikatsiya nazariyasi va
amaliyotini yanada boyitishga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Smirnov, A.P. (2018). Ibtidoiy madaniyat evolyutsiyasi. Toshkent: Fan.
2.
Petrov, V.N. (2019). G'or san'ati va ibtidoiy kommunikatsiya. Moskva: Nauka.
3.
Johnson, R.M. (2017). Early Human Communication Systems. London: Academic Press.
4.
Williams, S.K. (2020). Symbolic Communication in Prehistoric Societies. New York:
Cambridge University Press.
5.
Kozlov, M.A. (2021). Qadimgi odamlar nutqining shakllanishi. Sankt-Peterburg:
Akademiya.
6.
Brown, J.D. (2019). Evolution of Human Language. Oxford: Oxford University Press.
7.
Исмоилов, Ҳ.Т. (2020). Ибтидоий жамият алоқа воситалари. Тошкент: Фан ва
технология.
8.
Chen, L. (2018). Prehistoric Communication Methods. Beijing: Science Press.
9.
Anderson, P.K. (2022). Communication in Ancient Societies. Chicago: University Press.
10.
Xolmatov, B.R. (2021). O'zbekiston hududidagi ibtidoiy g'or san'ati. Toshkent:
O'zbekiston.
