429
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
QARAQALPAQ MUZÍKA KÓRKEM ÓNERINIŃ RAWAJLANÍWÍNDA KEŃESBAY
SERJANOVNING TUTQAN ORNÍ
Qalbayev Azimbay Adilbaevich
Ózbekstan mámleketlik konservatoriyası Nókis filialı 1-kurs studenti.
+99891-266-14-13
Abatbaeva Ra’no Allambergenovna
Ilimiy máslahatshi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14848504
Annotatciya.
Bul maqalada qaraqalpaqstanda opera janrınıń rawajlanıwı hám dáslepki
atqarıwshıları olardıń iskerlikleri haqqında maǵlıwmatlar keltirilgen. Bunnan tısqarı birinshi
qaraqalpaq operası Ajiniyaz operasında óziniń salmaqlı roli hám sheber qabiliyeti menen
xalqımızdıń kewlinen orın alǵan akademiyalıqq vokal kórkem óneriniń tiykarshılarınan burınǵı
awqam dáwirinde birinshilerden bolıp tenor dawsında kóplegen operalardı atqarǵan talant iyesi
Keńesbay Serjanov ómiri hám ol atqarǵan shıǵarmalar haqqında maǵıwmatlar, olardıń nota
materialları menen talıqlanıwı keltirilgen.
Gilt sózler:
orkestr, syuita, balet, romans, ariya, opera, xor, rechitativ, kompozitor, janr,
camerata, belkanto, baqsı, jıraw, libretto.
МЕСТО КЕНЕСБАЯ СЕРЖАНОВА В РАЗВИТИИ КАРАКАЛПАКСКОЙ МУЗЫКИ
КАК ОФИЦИАЛЬНОЙ ФОРМЫ
Аннотация.
В данной статье представлены сведения о развитии оперного жанра
в Каракалпакстане, а также о ранних исполнениях. Кроме того, он сыграл значительную
роль в опере «Ажинияз», первой каракалпакской опере. Представлено для пополнения
информационными материалами и примечаниями. Была представлена информация о
творчестве жизни Кенесбая Сержанова, который одним из первых исполнил коплегенные
оперы тенором.
ключевые слова:
оркестр, сюита, балет, романс, ария, опера, хор, речитатив,
композитор, жанр, камерата, бельканто, бачи, джирав, либретто.
THE PLACE OF KEŃESBAY SERZHANOV IN THE DEVELOPMENT OF
KARAKALPAK MUSIC AS A FORMAL FORM
Abstract.
This article provides information about the development of the opera genre in
Karakalpakstan, as well as about early performances. In addition, he played a significant role in
the opera "Ajiniyaz", the first Karakalpak opera. Presented for updating with information
materials and notes. Information was presented about the work of life Kenesbai Serzhanov, who
was one of the first to perform coplegic operas as a tenor.
430
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Key words:
orchestra, suite, ballet, romance, aria, opera, choir, recitative, composer,
genre, camerata, bel canto, bachi, jirav, libretto.
Búgingi kúnde mámleketimizde kóplegen ózgerisler bolıp kelmekte. Solar qatarında
muzıka tarawında da rawajlanıw kóplegen imkaniyatlar jaratılmaqta.
Xalqımızdıń teatr shıǵarmalarına degen qızıǵıwshılıǵı artıp, muzıkaǵa bolǵan talap
kúsheymekte. Elimiz súygen kompozitorlar bolsa, muzıkalı teatr janrlarında tınbay miynet etip,
xalqımızdıń mádeniyatınıń rawajlanıwına óz úleslerin qosıp kelmekte. Bul janr tek ǵana
kompozitorlardı emes, bálkim jurt basshımızdıń da itibarınan shette qalmadı. Opera-bul teatr,
qosıq, ayaq oyın hám muzıkanı birlestiriwshi sintetik janr. Opera quramalı janr bolıp, onıń tiykarın
muzıka quraydı.
Opera janrı bay tariyxıy dáwirdi óz ishine aladı. Bul janr payda bolıp rawajlanbasınan aldın,
yaǵnıy XVII ásirge shekem dúnyalıq hám shirkew muzıkası rawajlanǵan. Opera XVII hám XVIII
ásirler muzıka kórkem ónerinıń kóplegen jónelislerine óz tásirin kórsetti. Yaǵnıy saz-ásbap
muzıkası ushın jańa janrlar payda boldı: uvertyura, orkestr, balet syuitası hám basqalar. Operanıń
watanı Italıya bolıp, onıń dáslepki oshaǵı Florensiya esaplanadı. Shayırlar, atqarıwshılar hám
kórkem-óner qızıǵıwshıların birlestirgen dógerekte (dógerektiń atı “camerata”) tiykarǵı qaǵıydalar
payda bolǵan. Quramalı janrlardıń biri bolǵan opera janrı Ózbekistan Respublikasınada kirip kele
basladı. XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń baslarında Tashkent qalasında bir neshe opera truppaları
gastrol saparına kelip, 1918-jıl Toshkentte Rus opera teatrı óz jumısın basladı. 1929-jıl
M.Qoriyoqubov járdemi menen ózbek muzıkalı teatrı iske tústi. Rus kompozitorları menen
birgelikte bir neshe ózbek opera hám baletleri payda bola basladı. 1939-jılı belgili kompozitor
M.Ashrafiy hám S.Vasilenko menen birgelikte birinshi ózbek operası “Buran” operasın jazdı. Bul
operadan soń kompozitorlar tárepinen M.Ashrafiy “Ullı kanal”, “Dilorom”, A.Kozlovskiy
“Uluǵbek”, T.Sodikov “Gúlsara”, “Shayır qálbi”, S.Boboev “Xamza”, M.Yusupov “Xorezm
qosıǵı” h.t.b. operalar dóretilgen. Birinshi ózbek komediyalı operası S.Yudakovtıń “Maysaranıń
hiylesi” operası bolsa, S. Boboevtiń “Jarıl tas” operası birinshi ózbek balalar operası esaplanadı.
Qaraqalpaq xalqı ázel-ázelden muzıkanı súyiwshi xalıq bolıp, baqsı hám jırawlardıń arqasında
milliy miyrasımız bolǵan xalıq namaları saqlanıp házirge shekem jetip kelgen. XX ásirdiń 70-
jıllarında iri janrlardıń biri opera janrı kirip kelip, bir qansha atqarıwshılar jetilisip shıqqan. Sol
qatarda Respublikamızda opera mektebine tiykar salǵan hám onıń rawajlanıwına úlken úles
qosqan B.Nadirov, M.Xojaniyazov, I.Xojametov, Ó.Temirxanov hám K.Serjanov sıyaqlı ullı
tulǵalardıń atın atap ótiw orınlı. Olar opera atqarıwshılıǵı mektebin shólkemlestirip, kóplegen
operalardan ariyalar, romanslar atqarıp, mádeniyatımızdı bayıttı. Solay etip, Qaraqalpaqstanlı
kórkem óner tarawı qániygeleriniń jańa opera janrına qol urıwına sebebshi boldı hám qaraqalpaq
431
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
xalıq namaların operalarda paydalanıp milliyligimizdi ashıp berdi. Atap aytatuǵın bolsaq,
xalqımızdıń ullı klassik shayırı Ájiniyaz Qosıbay ulınıń 150 jıllıq toyı qabatında “Ájiniyaz” atlı
operanıń dáslepki variyantı dúnyaǵa keldi. Bul opera 1974-jılı belgili kompozitor
N.Muxammeddinov avtorlıǵında, sóz zergeri, Ózbekistan Qahármanı I. Yusupov librettosı
tiykarında jazılǵan. Opera 1974-jılı bir aktlı bolıp jazılǵan, bıraq bul opera sol waqıtları saxnaǵa
qoyılmaǵan. Aradan jıllar ótip, 1987-jılı opera 3 aktlı hám 7 kartinalı bolıp, tolıqtırılıp, teatr
saxnasına dáslepki qádemin qoyadı
1
.
Kenesbay Serjanov 1958-jili 24-iyun kúni Nokis qalasında dúnyaǵa kelgen. Onıń qosıqqa
degen qızıǵıwshılıǵı balalıǵınan artıp, mektep dáwirinde Bayram Matchanov hám Bazarbay
Nadirovlardıń
2
"Jigirma beste", "Juldızlar", "Meniń jigit waqtım, seniń qız waqtıń", "Bozataw",
"Bul dúnyada meniń súygen yarım bar", "Tuwǵan jerge", "Xalqım" sıyaqlı qosıqların plastinkadan
úyrenip, mektep saxnaların janǵırtıp, tıńlawshılardıń kewillerinen orın alǵan. 1974-jılı mektepti
pitkerip, J.Shamuratov atındaǵı Nókis mámleketlik bilim jurtında M. Xojaniyazovtan
akademiyalıq vokal qosıqshılıǵı boyınsha tálim aladı. Usı ilim dargayın 1978-jılı tabıslı tamamlap,
M.Ashrafiy atındaǵ Tashkent mámleketlik konservatoriyasına kirip professor A.N.Xashimovtan
tálim aladı.
1981-jılı Tatarstannıń Kazan qalasında, 1982-jılı Tashkent qalasında, 1984-jılı Dagistannıń
Maxachkala qalasında, sonday-aq, taǵı basqa kóplegem qalalarda ótkerilgen qaraqalpaq
madeniyatı hápteliginde qatnasıwǵa miyassar bolǵan
3
.
Oqıp júrgen waqıtlarında ózbek, qazaq, shet el kompozitorlarınıń operalarınan ariyalar,
ózbek, qaraqalpaq kompozitorlarınıń qosıqların atqarǵan. 1983-jılı Ózbekstan Respublikasında
qosıqshılar kórik-tanlawına qatnasıp I dárejeli sıylıqtıń laureatı bolıp, sol jılı konservatoriyanı
tamamlaydı. Oqıwdı pitkergennen soń ózi oqıǵan bilim dargayına oqıtıwshı hám sonıń menen bir
waqıtta Berdaq atındaǵı mámleketlik filarmoniyasına qosıqshı bolıp jumısqa kiredi. 1984-jılı
Armeniyanıń Erevan qalasında "Glinka" atındaǵı qosıqshılar kórik-tańlawına qatnasıp diplom
menen sıylıqlanadı. 1985-jılı K.Serjanov kompozitor S.Yudakovtıń "Maysaranıń hiylesi"
opetasında shopan, 1987-jılı N.Muxameddinovtıń " Ájiniyaz"
4
operasında Qońırat xanı Panaxan,
1988-jılı S.Raxmaninovtıń "Aleko" operasında jas cigan obrazların dóretken.
1
Абатбаева Р. А. ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН МУСИҚА МАДАНИЯТИНИ РИВОЖЛАНИШИДА МАШХУР
БАСТАТОР Н. МУҲАММЕДДИНОВНИНГ ЎРНИ //Oriental Art and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 1. – С. 648-
653.
2
GAYIPOVA M., ABATBAEVA R. QORAQALPOQ AKADEMIK QO ‘SHIQCHILIK SAN’ATIDA BAZARBAY
NADIROVNING TUTGAN O ‘RNI //Journal of Culture and Art. – 2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 84-88.
3
Nadirova A. “Qaraqalpaq muzıka tariyxı”, Sano-standart, Tashkent-2018, 324-b.
4
АБАТБАЕВА Р. КОМПОЗИТОР НАЖИМАДДИН МУХАММЕДДИНОВ ИЖОДИДА ТАРИХИЙ
СИЙМОЛАР //Journal of Culture and Art. – 2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 60-66.
432
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
K.Serjanov 1991-jılı Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken artist, 1998-jılı Qaraqalpaqstan
xalıq artisti, 2000-jılı "Xalıqlar doslıǵı" ordeni, 2003-jılı Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń
laureatı, 2006-jılı Ózbekstanda xızmet kórsetken artist ataqları menen sıylıqlanǵan.
2002-jılı Ózbekstan Respublikasınıń birinshi Prezidenti I.A.Karimov mirati menen
Tashkent qalasında A.Nawayı atındaǵı opera hám balet úlken teatrına opera atqarıwshısı hám
mádeniyat hám kórkem óner kolledjge vokal boliminiń oqıtıwshısı bolıp jumısqa kiredi. 2002-
jıldan berli teatrda Leonkovallonin "Paglioccio" operasında Kanio, P.Maskanidiń "Selskaya chest
(Сельская честь)" operasında Turido, I.Akbarovtıń "Sugd elining qoploni" operasında Iskender
Zulharnayin (A.Makedonskiy), J.Bizenin "Karmen" operasında Xoze, Dj.Puchchinidiń "Toska
(Тоска)" operasında Kavaradossi h.t.b kóplegen obrazlardı dóretken. Ómiriniń aqırǵı jıllarında
Tashkent qalasındaǵı "Estrada-cirk" kolledjinde vokal mugallimi bolip jumıs alıp barǵan.
Juwmaqlap aytqanda qaraqalpaq muzıka kórkem ónerin rawajlandırıwda óziniń talantı
uqıpı menen úles qosıp kiyatırǵan ustaz qosıqshılarımız keleshek áwlad ushın úlgi bolıp ózlerinın
bilimlerin tájiriybelerin shakirtlerin berip mámleketlimiz rawajlanıwın óz úleslerin qosadı desek
qátelespeymiz. Búgingi kúnde akademiyalıq vokal jónelisin elede rawajlandırıw hám usı tarawda
miynet islep atırǵan ustazlardıń miynetlerin jarıqqa shıǵarıw maqsetinde Húrmetli jurt basshımız
tárepinen kóplegen jumıslar ámelge asırılıp kelinbekte. Usınday talantlı jaslardı dúnyaǵa tanıtıw,
olardıń dórtiwshiligin elede rawajlandırıw maqsetinde kompzitorlarımızda ózlerinıń úleslerin
qosıp jańa shıǵarmalar doretip, solar arasında jarıslar, festivallar hám eń jaqsı atqarıwshı
naminaciyalar jolǵa qoyılsa elede qızıǵıwshılıq artıp mádeniyatımızdıń gúllep jasnawına úleslerin
qosqan bolar edi desek asıra aytqan bolmaymız.
REFERENCES
1.
Nadirova A. “Qaraqalpaq muzıka tariyxı” Sano-standart, Tashkent-2018.
2.
Allambergenovna A. R. Historical Image of" Alpamys" In Karakalpak Music (Example in the
Works of Nazhimaddin Muhammeddinov) //Best Journal of Innovation in Science, Research
and Development. – 2023. – Т. 2. – №. 6. – С. 138-144.
3.
Allambergenovna A. R. Historical Image of" Alpamys" In Karakalpak Music (Example in the
Works of Nazhimaddin Muhammeddinov) //Best Journal of Innovation in Science, Research
and Development. – 2023. – Т. 2. – №. 6. – С. 138-144.
4.
Abatbaeva,
R.
(2023).
KOMPOZITOR
NAJIMADDIN
MUXAMMEDDINOV
DÓRETIWSHILIGINDE ERTEK JANRÍ (Toǵız tońqıldaq bir shińkildek ertegi tiykarında).
Вестник музыки и искусства, 1(2), 46–51.
5.
Abatbaeva,
R.
(2023).
BALLAD
GENRE
BY
COMPOSER
NAJIMADDIN
MUHAMMEDDINOV. Modern Science and Research, 2(10), 340–343.
433
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
6.
Abatbaeva, R. "International Scientific Journal Theoretical & Applied Science manifestation
of european and national traditions in the karakalpak ethno-opera «gulayym» SOI: 1.1/TAS
DOI: 10.15863/TAS http." T-Science. org 18 (2022).
7.
Abatbaeva, Rano. "QORAQALPOQ MUSIQA MADANIYATIDA MUSIQALI DRAMA
JANRINING SHAKLLANISHI." (2024).
