450
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
O’QUVCHILAR NUTQINI RIVOJLANTIRISHDA MULOQOTNI SHAKLLANTIRISH
USULLARI
Axadova Sabina Qo’shmurod qizi
Osiyo Xalqaro Universiteti 1-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14848551
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o’quvchilarda nutqni rivojlantirishda muloqotni
shakllantirish usul va vositalari ilmiy jihatdan tahlil qilingan.
Kalit so’zlar:
o’quvchi, nutq, muloqot, ta’lim jarayoni, tarbiya, motivatsiya, bola nutqi,
kommunikativ, leksika, dialog, tafakkur.
METHODS OF FORMING DIALOGUE IN DEVELOPING STUDENTS' SPEECH
Abstract.
This article scientifically analyzes the methods and means of forming dialogue
in developing students' speech.
Keywords:
student, speech, dialogue, educational process, upbringing, motivation, child's
speech, communicative, lexicon, dialogue, thinking.
МЕТОДЫ ФОРМИРОВАНИЯ ОБЩЕНИЯ В РАЗВИТИИ РЕЧИ УЧАЩИХСЯ
Аннотация.
В статье научно анализируются методы и средства формирования
диалога в развитии речи учащихся.
Ключевые слова:
ученик, речь, общение, образовательный процесс, воспитание,
мотивация, речь ребенка, коммуникативный, лексикон, диалог, мышление.
Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish – bu murakkab psixologik jarayon
bo‘lib, u faqat bolaning eshitgan nutqiga taqlid qilishidan iborat emas. Bu jarayon bolalarda
umuman muloqot faoliyatini rivojlantirish va birinchi navbatda, muloqotga ehtiyoj mavjudligi
bilan bog‘liqdir. Bolaning borliqning yangi tomonlariga yo‘naltirilganligi: amaliy faoliyatdan
olamni, so‘ngra odamlarni, ularning munosabatlarini o‘rganishga o‘tish yangi maqsadlarga xizmat
qiluvchi yangi muloqot vositalari zaruratini keltirib chiqaradi. Bola leksikasini kengaytirish, uning
o‘z kechinmalarini yanada keng va xilma-xil ifodalashni o‘zlashtirishi uchun imkoniyat yaratadi.
Nutqni zamonaviy va to‘laqonli rivojlantirish uchun atrofdagi odamlar bilan o‘zaro
hamkorlik bolaning muloqotga bo‘lgan ehtiyoji tarkibini boyitishi zarur. Bolalarning nutqni
egallab olishlarining sababi ularning muloqot faoliyatlarining asosini ehtiyoj-motivatsiya tashkil
qilishi, uning tarkibi o‘zgarganligidadir. Verbal bosqichda bolada sust nutq shakllanadi. Ushbu
bosqichga bo‘lgan davrning asosiy ahamiyati shundan iboratki, uning ichida navbatdagi bosqich
– faol nutq paydo bo‘lishi bosqichiga o‘tish uchun zarur bo‘lgan sharoit vujudga keladi.
Bolaning faol nutqni o‘zlashtirishining ikkinchi bosqichida uchta asosiy jihat ajralib
chiqadi: emotsional munosabatlar; birgalikda faoliyat (hamkorlik) davomidagi munosabatlar;
451
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
tovushli munosabatlar. Bolaning kattalar bilan muloqot qilishining ko‘rib chiqilayotgan har bir
jihati uning oldiga kattalar tomonidan qo‘yilayotgan va so‘zdan jamiyatda o‘zaro bir-birini
tushunish uchun shartli ravishda qabul qilingan vosita sifatida foydalanishni talab qilishdan iborat
bo‘lgan kommunikativ vazifani qabul qilishiga yordam beradi. Bundan tashqari, kommunikativ
omilning ko‘rib chiqilayotgan har bir jihati u yoki bu darajada va o‘z holicha bolalarning
kommunikativ vazifani hal etishlariga, ya’ni nutqdan foydalanishlariga yordam beradi.
Nutqni rivojlantirishning uchinchi bosqichida-uning materiyasi (leksika va grammatika)
bolaning muloqot vazifasini o‘zgartirgan holda kattalar bilan muloqotga bo‘lgan ehtiyojiga va
uning tarkibiga uzviy bog‘liq bo‘ladi. Bu bola nutqining yangi, yanada murakkab va keng
qamrovli jihatlarini o‘zlashtirishiga olib keladi. Bolaning ruhan shakllanishida nutqning hal
qiluvchi o‘rinni egallashi uning turli bosqichlarda rivojlanishiga yordam beruvchi shart-sharoitlar
va omillarning ahamiyatini yanada oshiradi.
Nutq rivojini harakatlantiruvchi kuchlar haqidagi masala ular shiddat bilan va to‘satdan
amalga oshirilishi tufayli ham alohida ahamiyat kasb etadi. Bolalar nutqini rivojlantirishni
rag‘batlantiruvchi yoki uni sekinlashtiruvchi kuchlarni aniqlash ushbu jarayonda aniq maqsadni
ko‘zlagan holda pedagogik sa’yharakatlarni uyushtirish kalitidir. «Haqiqatdan ham, til bilan
tafakkur bir-birisiz yashamaydi, - deb yozadi A. M. Borodich - Garchi til bilan tafakkur bir-birisiz
yashay olmasa ham ular o‘zida aynan bir hodisani ifodalamaydi. Tafakkur- obyektiv borliqning
intihosi, til esa- fikrni boshqa kishilarga yetqazish va mustahkamlash vositasi. So‘z bilan
tushuncha dialogik tarzda bir-birini taqozo etadi».
Ma’lumki, maktabgacha katta yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish faoliyatning har xil
turlarida amalga oshiriladi: tabiat obyektlari bilan tanishtirish mashg‘ulotlarida; savod o‘rgatishda;
o‘yin faoliyatida; ijtimoiy foydali mehnat jarayonida turli ishlarning bajarilishida.
Biroq
A.M.Borodich,
F.A.Soxin,
Y.I.Tixeyeva,
O.S.
Ushakova,
A.P.Usova,
A.P.Fedorenko va boshqa tadqiqotchilar ko‘rsatib o‘tganlaridek, nutqni rivojlantirish mahsus
rejalashtirilgan. Nutqni rivojlantirish dasturi ilmiy asoslarga qurilgan bo‘lib, u butun mazmuni
bilan bola shaxsini har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan. Nutqni rivojlantirish dasturi bola
faoliyatining o‘quv, o‘yin, mehnat va maishiy kabi shakllarida amalga oshadi. Jamoat tarbiyasi
sharoitida ta’lim - bola nutqini shakllantirishning yetakchi vositasi hisoblanadi.
Bolani maktabda muvaffaqiyatli ta’lim olishga tayyorlash uchun unga ona tilining barcha
boyliklarini egallab olish uchun tegishli shartsharoitlarni yaratish zarur. Bolalar bog‘chasining
asosiy vazifalaridan biri bolalarning o‘z xalqining badiiy tilini o‘zlashtirib olishlari natijasida
ularning to‘g‘ri og‘zaki nutqini shakllantirishdan iboratdir. Bu umumiy vazifa quyidagi maxsus
vazifalardan iborat: nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash, lug‘atni boyitish, mustahkamlash
va faollashtirish, nutqning grammatik to‘g‘riligini takomillashtirish, og‘zaki (dialogik) nutqni
452
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
shakllantirish, ravon nutqni rivojlantirish, badiiy so‘zga qiziqishni tarbiyalash, savod o‘rgatishga
tayyorlash, xushmuomalalik, salomlilik, bosiqlik) tarbiyalashni ko‘zda tutishi lozim.
Bolani maktabda muvaffaqiyatli ta’lim olishga tayyorlash uchun unga ona tilining barcha
boyliklarini egallab olish uchun tegishli shartsharoitlarni yaratish zarur. Bolalar bog‘chasining
asosiy vazifalaridan biri bolalarning o‘z xalqining badiiy tilini o‘zlashtirib olishlari natijasida
ularning to‘g‘ri og‘zaki nutqini shakllantirishdan iboratdir. Bu umumiy vazifa quyidagi maxsus
vazifalardan iborat: nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash, lug‘atni boyitish, mustahkamlash
va faollashtirish, nutqning grammatik to‘g‘riligini takomillashtirish, og‘zaki (dialogik) nutqni
shakllantirish, ravon nutqni rivojlantirish, badiiy so‘zga qiziqishni tarbiyalash, savod o‘rgatishga
tayyorlash. Bolalar nutqini rivojlantirishni tegishli dastur asosida amalga oshirish zarur. Ushbu
dasturda atrof-olam haqidagi bilimlar doirasi va lug‘at hajmi, har bir yosh bosqichida bolalarda
shakllanishi lozim bo‘lgan nutqiy mahorat va ko‘nikmalar belgilangan bo‘lib, u shaxsning
muayyan sifatlarini (kirishimlilik, xushmuomalalik, salomlilik, bosiqlik) tarbiyalashni ko‘zda
tutishi lozim.
Ona tilini o‘qitish – bolalarning bilish qobiliyatini rejali, aniq maqsadni ko‘zlagan holda
rivojlantirish, ularning atrof-olam haqidagi eng oddiy bilimlarni va tegishli lug‘atni o‘zlashtirish,
nutqiy mahorat va ko‘nikmalarni shakllantirish jarayonidir. Maktabgacha yoshdagi bolalarni
o‘qitishning asosiy shakli – mashg‘ulotlardir. Shu bilan birga, mashg‘ulotlarni tashqil etishda eng
ma’qul natijalarga erishish uchun quyidagi talablarga rioya qilish zarur bo‘ladi: mashg‘ulotlarni
ularning maqsadi, mazmuni va o‘tqazilish muddatini hisobga olgan holla rejalashtirish;
bolalarning analitik-sintetik xarakterdagi nutqiy vazifalarni yechish mashg‘ulotlarida mustaqil
faoliyatlarini aniq belgilash, predmetlar o‘rtasida aloqalar o‘rnatish, o‘xshashliklarini ajratish;
tarbiyaviy xarakterdagi aniq masalalarni hal etish mashg‘ulot mazmuni, vaqti va o‘tkazish
metodini aniq belgilash; bolalarda nutqni shakllantirishga oid mashg‘ulotlarga qiziqish o‘yg‘otish;
rejalashtirilgan mashg‘ulotlar o‘rtasida izchillikka rioya qilish.
Xulosa qilib aytganda bolalar bog‘chasida pedagogik nutqni rivojlantirishning metodik
tamoyillari quyidagilardir: (aqliy va nutqiy rivojlanishning o‘zaro bog‘liqligi tamoyili; ( nutqni
yaxlit bir tuzilma sifatida rivojlantirish tamoyili; ( nutqiy rivojlanishning individual xususiyatlarini
hisobga olish tamoyili; ( bolalarning faol nutqiy amaliyotini ta’minlash tamoyili; ( nutqni
rivojlantirishga nisbatan muomalali va amaliy yondashuv tamoyili; ( muloqotning ijobiy va
emotsional muhitini ta’minlash tamoyili. Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish – bu
murakkab psixologik jarayon bo‘lib, u faqat bola eshitgan nutqqa taqlid qilishidan iborat emas,
balki bu bolada muloqot faoliyatini rivojlantirish va muloqotga ehtiyoj mavjudligi bilan bog‘liqdir.
453
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
REFERENCES
1.
Dursunov S., Axtamova N. Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish // Tashkent
Medical Academy Volume 4 | TMA Conference | 2023 Integration of Science, Education
and Practice in Modern Psychology and Pedagogy: Problems and Solutions. –B.1040-1045.
2.
Toshtemirova S.Bolalar nutqining o’yin faoliyatdan foydalanishning asosiy xususiyatlari//
Academic Research in Educational Sciences VOLUME 2 | ISSUE 11 | 2021 ISSN: 2181-
1385 Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723 Directory Indexing of International
Research Journals-CiteFactor 2020-21: 0.89 DOI: 10.24412/2181-1385-2021-11-1068-1073
Google Scholar Scientific Library of Uzbekistan Academic Research, Uzbekistan 1068
www.ares.uz .
3.
Ashurova
O.
Matabgacha
yoshdagi
bolalarda
nutq
madaniyatini
shakllantirish//PEDAGOGS international research journal www.pedagoglar.uz 340
Volume-5, Issue-1, March-2022.
4.
Karimberganova G. Maktabgacha yoshdagi bolalarda nutq leksikasini rivojlanishi //
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 1, ISSUE 7, 2023. OCTOBER ResearchBib Impact Factor: 8.654/2023 ISSN
2992-8869 179
5.
Qurbonova M. Bekpo’latova T. Bolalarda og’zaki nutqni rivojlantirishda o’yin va
o’yinchoqlarning o’rni / www.scientificprogress.uz «SCIENTIFIC PROGRESS» Scientific
Journal ISSN: 2181-1601 // Volume: 1, ISSUE: 5
6.
Sharipova S.S. O‘QUVCHILARNING YOZMA NUTQINI O‘STIRISHDA YOZMA
ISHLARNING O‘RNI // PEDAGOG RESPUBLIKA ILMIY JURNALI 7 – TOM 12 – SON
/ 2024-yil.
7.
Asror o’g’li A. A. PRINCE OF AFGHANISTAN ISAK KHAN ORIENTALIST DN IN
THE INTERPRETATION OF LOGOPHET //Web of Semantics: Journal of
Interdisciplinary Science. – 2024. – Т. 2. – №. 5. – С. 82-85.
8.
Akhmadjon A. HISTORY OF BUKHARA-AFGAN RELATIONS IN THE PROCESS OF
INCLUSION INTO THE RUSSIAN CUSTOMS SYSTEM //International Journal of
Philosophical Studies and Social Sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 3. – С. 39-46.
9.
Asror o‘g‘li A. A. et al. BUXORO VOHASIDAGI VARDONZE QO ‘RG ‘ONINING
ANTIK VA O ‘RTA ASRLAR DAVRI TARIXI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 45. – №. 5. – С. 84-87.
10.
Asror o’g’li A. A., Farruxbek N. FARG‘ONA VODIYSIDAGI ILK SHAHARSOZLIK
MADANIYAT
(CHUST
MISOLIDA)
//ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 45. – №. 5. – С. 88-91.
454
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
11.
Botirjon O’g’li N. S., Asror o‘g‘li A. A. UMARXON XUKMRONLIGI DAVRIDA
QO’QON XONLIGINING HARBIY SALOHIYATI //JOURNAL OF EDUCATION,
ETHICS AND VALUE. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 374-377.
12.
Zoir o‘g‘li R. Z., Asror o‘g‘li A. A. QADIMGI XORAZM: O‘ZBEK
DAVLATCHILIGINING ILK BOSQICHIDA //JOURNAL OF EDUCATION, ETHICS
AND VALUE. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 378-382.
13.
Akhmadjon A. HISTORY OF BUKHARA-AFGAN RELATIONS IN THE PROCESS OF
INCLUSION INTO THE RUSSIAN CUSTOMS SYSTEM //International Journal of
Philosophical Studies and Social Sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 3. – С. 39-46.
14.
Toshpo’latova, S. (2025). FOROBIYNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA
O’QUVCHILARNI TARIX FANIGA QIZIQTIRISH METODIKASI.
Modern Science and
Research
,
4
(1), 177-186.
15.
Toshpo‘latova, S., Gadayeva, M., & Sadullayev, U. (2024). SHARQ ALLOMALARINING
DIDAKTIK QARASHLARI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 985-993.
16.
Gadayeva, M., Toshpolatova, S., & Sadullayev, U. (2024). TARIX FANLARINI
OQITISHDA MUZEYLARNING ORNI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 994-1003.
17.
Sadullayev, U., Gadayeva, M., & Toshpo‘latova, S. (2024). MAHALLA–QADRIYATLAR
BESHIGI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 1228-1238.
18.
Toshpo'latova
Shaxnoza
Shuhratovna.
(2024).
ILK
UYG'ONISH
DAVRI
NAMOYONDALARNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA O'QUVCHILARNI
TARIX FANIGA QIZIQTIRIS METODIKASI.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14520996
19.
Toshpo’latova,
S.
(2024).
TARIX
FANINI
O’QITISHDA
SAMARALI
METODLAR.
Modern Science and Research
,
3
(11), 774-782.
20.
Тошполатова, Ш. (2024). THE PRESENT IRANIANS.
Журнал универсальных научных
исследований
,
2
(5), 453-462.
21.
Toshpo’latova, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR.
Modern Science and
Research
,
3
(5), 522-529.
22.
Toshpo’latova, S. (2024). O’RTA ASRLARDA OILA PEDAGOGIKASIGA OID
FIKRLAR.
Modern Science and Research
,
3
(12), 353-361.
23.
Toshpo’latova, S., & Xudoyqulov, S. (2024). History And Ethnology Of Olot
District.
Modern Science And Research
,
3
(5), 148-151.
24.
Toshpo’latova, S., & Jo’rayeva, M. (2024). HISTORY AND ARCHITECTURAL
MONUMENTS OF JONDOR DISTRICT.
Modern Science and Research
,
3
(2), 447-450.
455
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
25.
Qizi, R. S. S., Shukhratovna, T. S., & Karamatovna, M. A. (2024). Implementation of
Education and Protection of Children's Rights in the age of Technology.
SPAST
Reports
,
1
(7).
26.
Shuhratovna, T. S. (2024). Linguistic Anthropology.
European Journal Of Innovation In
Nonformal Education
,
4
(3), 432-437.
27.
Toshpo‘latova, S. S., & Naimov, I. N. (2023). MS ANDREYEV–O’RTA OSIYO
XALQLARI ETNOGRAFIYASINING YIRIK OLIMI.
Innovations in Technology and
Science Education
,
2
(8), 1214-1222.
28.
Toshpo’latova, S., & Tursuntoshova, S. (2024). Khoja Abdulkholiq Gijduvani.
Modern
Science and Research
,
3
(2), 87-93.
29.
Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics Of Ethnologies Of Bukhara.
Modern Science and
Research
,
3
(2), 1004-1011.
30.
Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics.
Modern Science and Research
,
3
(2), 500-507.
