2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
191
KORXONALARNI TASHKIL ETISH VA UNING TURLARI
Matyakubov Xamdam Sa’dullayevich
Akademik faoliyatni boshqarish bo‘limi yetakchi mutaxassisi
email:
x.matyakubov@tmci.uz
https://doi.org/10.5281/zenodo.14853020
Annotatsiya.
Iqtisodiyotning jadal rivojlanishi va ishlab chiqarish kuchlarining o`sishi
faoliyat yuritayotgan korxonalardan tashqari, yangi korxonalarni tashkil qilish va ishga
tushirishga tayanadi. Bunday qadam iqtisodiy jihatdan maqbullikka, resurslar imkoniyati va
korxona mahsulotlariga bo`lgan talabga asoslanadi. Biron-bir maqsulotning taqchilligi yoki
umuman yo`q bo`lishi ham, yangi korxona yoki ishlab chiqarishni tashkil qilishga sabab bo`lishi
mumkin. Yangi korxonani tashkil qilish quyidagi tashkiliy tamoyillar asosida amalga oshiriladi:
− korxonani tashkil qilish fikrining paydo bo`lishi;
− korxona muassislarini tanlash;
− taklif qilinayotgan mahsulotga bozordagi talabni o`rganish;
− korxona Nizom jamg`armasini tuzish uchun moliya manbalarini aniqlash;
− korxonaning ta`sis hujjatlari va biznes-rejasini tayyorlash;
− davlat ro`yxatidan o`tish;
− muhr, shtamp va boshqa rekvizitlarni tayyorlash;
− soliq idoralarida ro`yxatdan o`tish.
Korxona qonun hujjatlarida belgilab qo`yilgan tartibda maxsus davlat organlarida
ro`yxatga olingan kundan boshlab tashkil qilingan hisoblanadi va huquqiy shaxs maqomiga ega
bo`ladi.
Tayanch iboralar:
Korxonaning belgilari, nizom jamg`armasi, nizom, korxona,
ma`muriybuyruqbozlik
tizimi,
tuzilmaviy
bo`linmalar,
ishlab-chiqarish
va
texnika
munosabatlarida korxona, ijtimoiy munosabatlarda korxona, tashkiliy-ququqiy munosabatlar va
moliyaviy-iqtisodiy munosabatlarda korxona, korxonaning o`ziga xos bo`lgan xususiyatlari,
xo`jalik assotsiatsiyasi, korporatsiyalar, sindikat, trestlar, xoldinglar, tuzilma.
Korxonalarni tashkil etish.
Ta`sis hujjatlarini tayyorlash korxonani tashkil etish va
keyingi faoliyat yuritish jarayonidagi muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi. Ta`sis hujjatlari
faoliyat yurituvchi korxonalarning huquq va majburiyatlarini hamda sharoitlarini ifodalaydi.
Korxonalar faoliyatini tartibga soluvchi qonun hujjatlarida ikki xil ta`sis hujjatlari belgilab
berilgan: korxona Nizomi; ta`sis shartnomasi.
Korxona Nizomi asosiy ta`sis hujjati bo`lib, unda korxonaning tashkiliy-huquqiy shakli,
nomi va manzilgohi, Nizom jamg`armasining miqdori, daromadlarining tarkibi va taqsimlanish
tartibi hamda korxona fondlarini tashkil qilish tartibi, korxonani tugatish va qayta tashkil qilish
tartibi ko`rsatilishi shart. Boshqacha qilib aytganda, korxona Nizomi uning huquqiy maqomini,
huquq va majburiyatilarini belgilab beradi. Nizomda shuningdek, korxona faoliyat ko`rsatuvchi
soha va tarmoq, atrof-muhit va odamlar sog`lig`ini muqofaza qilish kafolati, boshqaruv shakli,
hisobga olish va hisobot tizimi ham aks ettirilishi lozim. Korxona to`g`ri va to`liq tayyorlangan
Nizom asosida mahalliy hokimiyat organlarida ro`yxatga olinadi, keyin esa o`z muhriga ega
bo`lish va bankda hisob raqami ochish huquqini qo`lga kiritadi. O`z muhri va hisob raqamiga ega
bo`lmagan korxona, huquqiy shaxs hisoblanmaydi va mustaqil korxonalar qatoriga kiritilmaydi.
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
192
Ta`sis shartnomasi korxonaning tashkil qilinishi va yakka tarzda yoki hamkorlikdagi
faoliyatning boshlanishini tavsiflovchi hujjatdir. U shuningdek, tashkil etilayotgan korxonaning
Nizomini to`ldiruvchi hujjat ham hisoblanadi. Ta`sis shartnomasida korxonani tashkil qilish
tartibi, daromad va xarajatlarni qatnashchilar o`rtasida taqsimlash shartlari, korxona
tashkilotchilari (muassislar) tarkibidan chiqish shartlari belgilab qo`yiladi. Ta`sis shartnomasi
asosida ko`pincha kichik korxonalar va shu kabi sub`ektlar faoliyat yuritadi. Masalan,
korxonaning ta`sis shartnomasida boshqaruv faqat barcha ishtirokchilarning roziligi bilangina
emas, balki qaror ko`pchilik ovoz bilan qabul qilinishi mumkinligi ham belgilab qo`yilishi
mumkin. Biroq ta`sis shartnomasida ishtirokchilar ovozini aniqlashning boshqa tartibi ham
ko`rsatib o`tilishi mumkin.
Korxonalarning turlari.
Mulkchilik shakllaridan qat’iy nazar, korxona ishchilar soniga
qarab kichik yoki o’rta korxonalarga bo’linadi. Mulkchilikning barcha shakliga mansub
korxonalar ixtiyoriylik asosida faoliyatni muvofiqlashtirish, o’z huquqlarini himoya qilishni
ta’minlash, tegishli davlat idoralari va boshqa idoralarda, shuningdek, xalqaro tashkilotlarda
umumiy manfaatlarni idora etish maqsadida xo’jalik uyushmalariga: konsernlarga,
konsorsiumlarga hamda tarmoq tamoyillari, hududiy yoki boshqa tamoyillar asosida o’zga
birlashmalarga uyushishlari mumkin.
Korxona o’z nizomiga muvofiq boshqariladi. Korxona boshqaruv tuzilmasi, shakli
va uslublarini mustaqil aniqlaydi, shtatlarini belgilaydi.
Mulkdor yoki xo’jalikni yuritish huquqi sub’ekti korxonani bevosita yoxud u vakolat
bergan idoralar orqali boshqaradi. Ular bu huquqlarni korxona kengashiga yoki korxona nizomida
ko’zda tutilgan hamda mulkdor va mehnat jamoasi manfaatlarini idora etadigan boshqa idoraga
topshirishi mumkin.
Korxona rahbarini yollash (tayinlash, saylash) va bo’shatish korxona mol-mulki egasining
huquqi bo’lib, bu huquqni u bevosita, shuningdek, o’zi vakolat bergan idoralar yoki korxona
kengashi orqali amalga oshiradi.
Bugungi kunda O’zbekiston Respublikasida korxonalarning quyidagi turlari faoliyat
ko’rsatmoqda:
Xususiy korxona. O’zbekiston Respublikasining “Xususiy korxona to’g’risida”gi
Qonuniga ko’ra: “Mulkdor yagona jismoniy shaxs tomonidan tuzilgan va boshqariladigan
tijoratchi tashkilot xususiy korxona” deb e’tirof etiladi. Xususiy korxona tadbirkorlik
sub’ektlarining tashkiliy-huquqiy shakli hisoblanadi. Xususiy korxonaning tashkiliy tuzilmasi
quyidagicha bo’lishi mumkin. Xususiy korxona mulkdori korxonani rahbar sifatida yakka
boshqaradi.
Aksiyadorlik jamiyati.
O’zbekiston Respublikasining “Aksiyadorlik jamiyatlari va
aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to’g’risida”gi qonuniga ko’ra:
“Nizom jamg’armasi jamiyatning aksiyadorlarga nisbatan majburiyatlarini tasdiqlovchi
muayyan
miqdordagi
aksiyalarga
taqsimlangan
xo’jalik
yurituvchi
sub’ekt aksiyadorlik jamiyati deb hisoblanadi”.
Aksiyadorlik jamiyatlari ochiq va yopiq aksiyadorlik jamiyatlari turida bo’lishi mumkin.
Qatnashchilari o’zlariga tegishli aksiyalarini o’zga aksiyadorlar roziligisiz boshqa
shaxslarga berishi mumkin bo’lgan aksiyadorlik jamiyatlari ochiq aksiyadorlik jamiyati deb
hisoblanadi.
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
193
Aksiyalari faqat o’z muassislari yoki oldindan belgilangan doiradagi shaxslar orasida
taqsimlanadigan
aksiyadorlik
jamiyati yopiq
aksiyadorlik
jamiyati deb
hisoblanadi.
Kompaniya (fransuzcha “compagnie” so’zidan)—iqtisodiy faoliyat ishlab chiqarish, savdo,
vositachilik, moliya, sug’urta va boshqalar) olib borish uchun uyushgan yuridik va jismoniy
shaxslar, tadbirkorlar birlashmasidir. Kompaniya deyilganda birlashmalar, shirkatlar, xo’jalik
jamiyatlari, firmalar, korporatsiyalar, ya’ni turli tashkiliy-huquqiy shakllarga ega bo’lgan
korxonalar tushuniladi.
Konsern (“sopserp” — “ishtirok”, “manfaat” so’zidan) manfaatlar, shartnomalar, kapital,
hamkorliqdagi faoliyatda ishtirok umumiyligi asosida birlashgan korxonalarning yirik
birlashmasidir.
Korporatsiya (lotincha “compagnie” — “birlashma”, “hamjamiyat” so’zidan) biron-bir
faoliyat uchun uyushgan aksiyadorlar jamiyati. Hozir bozor iqtisodiyoti rivojlangan
mamlakatlarda xo’jalikning barcha tarmoqlarida asosiy mavqega ega.
Firma (ital’yancha “firma” — “imzo” so’zidan) korxona, kompaniya va tijorat
tashkilotlarining umumiy nomi. Xodimlar soni, mulk shakli, huquqiy holat va boshqalarga ko’ra
xilma-xil firmalar mavjud. Firmalarda band bo’lgandar soni 2-3 kishidan 20-30 mingtagacha
bo’lishi mumkin.
Xolding (inglizcha “holding”-“egalik” so’zidan) asosiy faoliyati korxonalar aksiyalarini
o’z tasarrufiga olish orqali ularning ishini nazorat qilish va boshqarishdan iborat
bo’lgan kompaniya, bosh korxona. Xolding tarkibida asosiy korxona yoki sho’’ba korxona, yoxud
bir necha sho’’ba korxonalar mavjud bo’ladi.
Korxona personali.
Korxona personali — yuridik shaxs hisoblangan korxona
ma’muriyati (ish beruvchi) bilan ishga yollangan xodimlar o’rtasidagi mehnat munosabatlarini
shartnoma
asosida
muvofikdashtirib
turadigan
jismoniy
shaxslardir.
Zamonaviy korxona tarkibi quyidagichadir:
mulkdorlar(aksiyadorlar);
boshqaruvchilar (menejerlar);
korxona personali (jismoniy shaxslar).
Mulkdorlar (aksiyadorlar) — bir kishi yoki aksiyalarning tegishli qismiga ega guruh
bo’lishi mumkin. Ularning asosiy maqsadi foyda (dividend) olishdan iborat. Mulkdorlar korxonani
o’zi mustaqil boshqarishi yoki boshqarish huquqini yollagan boshqaruvchi, (menejer)ga berishi
mumkin.
Boshqaruvchilar (menejerlar) — ular kompaniya, uning tarkibiy bo’linmasiga rahbarlik
qiladilar. Boshqaruvchi (menejer)ning (maqomi unga mulkdor tomonidan berilgan maqomga
bog’liqdir.
Menejerlar yuqori, o’rta va quyi bo’g’in rahbarlari toifalariga gbo’linadi.
Yuqori bo’g’in boshqaruvchisi (Tor management) — bu toifa rahbarlariga kompaniya va firmalar
prezidentlari, boshqa ijrochi direktorlar, ularning o’rinbosarlari, boshqaruv organlari a’zolari
kiradi.
O’rta bo’g’in rahbarlari — (Middle management) korxona mustaqil boshqarma va
bo’limlari rahbarlari hisoblanadi.
Quyi bo’g’in rahbarlari (Loves management) — guruhlar, brigada rahbarlari, ustalardan
iboratdir.
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
194
Korxona personali (jismoniy shaxslar) — o’z navbatida, ishchilar, muhandis-texnik
xodimlar va xizmat ko’rsatuvchi xodimlarga bo’linadi.
Ishchilar malakali, yarim malakali, malakasiz ishchilarga bo’linadi. Korxona personali
texnologik jarayondagi ishtirokiga muvofiq:
asosiy (ishlab chiqarish bilan band bo’lgan) ishchilar;
yordamchi (bevosita ishlab chiqarishda band bo’lmagan) ishchilargabo’linadi.
Korxona personali mehnat faoliyati muddatiga binoan doimiy, vaktincha, mavsumiy
xodimlarga ajratiladi.
Korxona personali murakkab, o’zaro bog’liq tuzilmaga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
E.X.Maxmudov, M.Yu.Isakov Korxona iqtisodiyoti O`quv qo`llanma Toshkent– 2006
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Xususiy korxonalar to‘g‘risida”gi qonuni. 2003- yil 11-dekabr
(o‘zgartirish va qo‘shimchalar bilan birga).
3.
O‘zbekiston Respublikasining “Tadbikorlik faoliyati erkinligining kafolatlari
to‘g‘risida”gi qonuni. 2000-yil 25-may (o‘zgartirish va qo‘shimchalar bilan).
4.
5.
