2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
216
KORXONALARDA IQTISODIY FAOLLIGINI OSHIRISH VA TARTIBLASHDA
FOYDA SOLIG‘INING TA’SIRI
Zoxidov Shag‘zod Shavkat o‘g‘li
TMC instititi Moliya va bugalteriya xisobi kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14853090
Annotatsiya.
Ushbu tadqiqot korxonalarning iqtisodiy faolligini oshirish va tartiblashda
foyda solig‘ining ta’sirini tahlil qiladi. Tadqiqotda foyda solig‘ining biznes investitsiyalari,
innovatsiyalar va umumiy iqtisodiy o‘sishga qanday ta’sir ko‘rsatishi o‘rganiladi. Shuningdek,
soliq yukini optimallashtirish strategiyalari, iqtisodiy rivojlanishni rag‘batlantirishda soliq
imtiyozlarining roli hamda korporativ soliqqa tortish bo‘yicha xalqaro tajribalar tahlil qilinadi.
Tadqiqot shuningdek, soliq to‘lashdan bo‘yin tovlash, yashirin iqtisodiyot xavflari va shaffof soliq
siyosatini yo‘lga qo‘yish zarurati kabi muammolarni ham muhokama qiladi. Natijalar shuni
ko‘rsatadiki, barqaror davlat daromadlarini ta’minlagan holda, korxonalarni rivojlantirish uchun
muvozanatli soliq tizimini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar
: Foyda solig‘i, iqtisodiy faollik, soliq imtiyozlari, investitsiya muhiti, soliq
yukini optimallashtirish, korporativ soliqqa tortish, fiskal siyosat, iqtisodiy o‘sish, soliq shaffofligi,
biznes rivojlanishi.
Annotation.
This study analyzes the impact of corporate profit tax on enhancing and
regulating economic activity. The research explores how profit tax affects business investments,
innovation, and overall economic growth. It also examines tax burden optimization strategies, the
role of tax incentives in fostering economic development, and international best practices in
corporate taxation. Additionally, the study discusses challenges such as tax evasion, hidden
economy risks, and the necessity of transparent tax policies. The findings highlight the importance
of a balanced tax system in stimulating corporate growth while ensuring sustainable government
revenue.
Keywords:
Corporate profit tax, economic activity, tax incentives, investment climate, tax
burden optimization, corporate taxation, fiscal policy, economic growth, tax transparency,
business development.
Kirish.
Korxonalarning iqtisodiy faolligi ularning investitsiyalar kiritish, yangi ish
o‘rinlari yaratish, ishlab chiqarish hajmini oshirish va innovatsiyalarni joriy etish salohiyatiga
bog‘liq. Shu nuqtayi nazardan, soliqlar, ayniqsa foyda solig‘i, korxonalarning moliyaviy
barqarorligi va iqtisodiy rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Foyda solig‘i davlat byudjetining muhim daromad manbalaridan biri bo‘lib, u soliq
yukining og‘irligi va imtiyozlar orqali korxonalarning iqtisodiy faolligini rag‘batlantirishi yoki
aksincha, uni susaytirishi mumkin. Shu boisdan, korxonalarning barqaror o‘sishini ta’minlash va
ularning faoliyatini tartiblashda foyda solig‘ining ta’sirini oshirish masalalari dolzarb ahamiyat
kasb etadi.
Foyda solig‘ining iqtisodiy faollikka ta’siri
1. Foyda solig‘ining mohiyati va funksiyalari
Foyda solig‘i – korxonaning sof foydasidan davlatga to‘lanadigan soliq turi bo‘lib, u
quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi:
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
217
Byudjet daromadlarini shakllantirish
– davlatning fiskal siyosatini amalga
oshirish uchun moliyaviy manba.
Tartibga soluvchi rol
– korxonalarni iqtisodiy jihatdan samarali faoliyat yuritishga
rag‘batlantirish.
Ta’sir ko‘rsatish vositasi
– investitsiyalarni jalb qilish, innovatsiyalarni
rivojlantirish va iqtisodiy faollikni oshirish uchun muhim vosita hisoblanadi
2. Foyda solig‘ining korxonalarga ta’siri
Foyda solig‘ining stavkalari, soliq imtiyozlari va soliq yuki korxonalarning iqtisodiy
faolligiga quyidagi yo‘llar bilan ta’sir ko‘rsatadi:
Soliq yukining og‘irligi
– yuqori foyda solig‘i stavkalari korxonalarni
daromadlarni yashirishga yoki investitsiya kiritishdan voz kechishga majbur qilishi mumkin.
Investitsiyalar va innovatsiyalarni rag‘batlantirish
– foyda solig‘i imtiyozlari
innovatsion loyihalarni qo‘llab-quvvatlash va investitsiyalar hajmini oshirish imkonini beradi.
Tashqi investitsiyalarni jalb qilish
– foyda solig‘ining maqbul stavkalari xorijiy
investorlarni jalb qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Ish o‘rinlari yaratish va bandlik darajasiga ta’sir
– soliq yukining kamaytirilishi
korxonalarning ish o‘rinlarini oshirishiga xizmat qiladi.
Foyda solig‘ining tartiblash mexanizmlari
1.
Soliq yukini optimallashtirish
Soliq yukining optimal darajasi korxonalarning iqtisodiy faolligini oshirish va ularning
rentabelligini ta’minlash uchun muhim ahamiyatga ega.
Differensial soliq stavkalari
– kichik va o‘rta biznes uchun pastroq soliq
stavkalarini qo‘llash.
Investitsiya kiritgan korxonalar uchun soliq imtiyozlari
– yangi texnologiyalar
va infratuzilmaga mablag‘ yo‘naltirgan korxonalarga soliq yengilliklari berish.
Soliq ta’tillari va chegirmalar
– ma’lum vaqt davomida yangi tashkil etilgan
korxonalarga soliq imtiyozlari berish.
2.
Foyda solig‘ini kamaytirish orqali iqtisodiy faollikni oshirish
Bir qator mamlakatlarda foyda solig‘ini pasaytirish natijasida iqtisodiy faollik oshgani
kuzatilgan. Misol uchun:
Singapur va Irlandiya
– qulay soliq tizimi natijasida xalqaro investorlar uchun
jozibador bo‘lgan.
AQSh
– 2017-yilda korporativ soliq stavkasi 35% dan 21% ga tushirilishi natijasida
investitsiyalar hajmi oshgan.
O‘zbekistonda ham
“Raqamli O‘zbekiston – 2030”
davlat dasturi doirasida soliq
yengilliklari orqali investitsiyalarni rag‘batlantirish choralari ko‘rilmoqda.
3.
Soliq siyosatini takomillashtirish va shaffofligini oshirish
Soliq tizimining shaffofligi
– korxonalar uchun soliq yukining aniq hisoblanishi
va soliq to‘lovining shaffof mexanizmlarini yaratish.
Elektron soliq tizimini joriy etish
– soliq jarayonlarini avtomatlashtirish orqali
byurokratiyani kamaytirish va soliq to‘lovchilar uchun qulay sharoit yaratish.
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
218
Soliq yukini kamaytirish orqali yashirin iqtisodiyotning oldini olish
– soliqlar
haddan tashqari yuqori bo‘lsa, korxonalar daromadlarni yashirishga moyil bo‘ladi, bu esa davlat
daromadlarining pasayishiga olib kelishi mumkin.
Xulosa
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, foyda solig‘i iqtisodiy faollikni tartiblash va
oshirishda muhim omil hisoblanadi. Maqbul soliq stavkalari, imtiyozlar va shaffof soliq tizimi
korxonalarni iqtisodiy rivojlanishga undaydi. Shu bilan birga, soliq yukining ortiqcha og‘irligi
investitsiyalar hajmini kamaytirishi va yashirin iqtisodiyotning kengayishiga sabab bo‘lishi
mumkin.
Tavsiyalar
1.
Differensial soliq stavkalarini joriy etish
– kichik va o‘rta biznes uchun pastroq
soliq stavkalari belgilash.
2.
Investitsiyalarni rag‘batlantirish
– texnologik yangiliklarni joriy qilayotgan
korxonalar uchun soliq imtiyozlarini kuchaytirish.
3.
Soliq to‘lovlarining shaffofligini ta’minlash
– soliq jarayonlarini
avtomatlashtirish va elektron hisob-kitob tizimlarini joriy etish.
4.
Xorijiy investorlar uchun soliq yengilliklari yaratish
– xalqaro kapitalni jalb
qilish uchun soliq tizimini maqbullashtirish.
5.
Soliq yukini optimallashtirish orqali yashirin iqtisodiyotning oldini olish
–
ortiqcha soliq yuki bo‘lmasligi uchun soliq yukining tahlilini olib borish.
Foyda solig‘i siyosatini oqilona tartibga solish orqali korxonalarning iqtisodiy faolligini
oshirish va mamlakat iqtisodiyotini barqaror rivojlantirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2023).
2.
Xamidov M., Karimov U. (2021). Soliq siyosati va uning iqtisodiy rivojlanishga ta’siri.
Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
3.
Tursunov I., Saidov A. (2022). Soliq siyosati va yashirin iqtisodiyot muammolari.
Toshkent: O‘zbekiston Iqtisodiy tadqiqotlar instituti.
4.
Davlat statistika qo‘mitasi (2023). O‘zbekistonda korxonalarning iqtisodiy faolligi va
soliqqa tortish tahlili. Toshkent.
