2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
282
O‘QITUVCHINING TASHQI KO‘RINISHIDA PEDAGOGIK TEXNIKANING
O‘RNI
D. Sh. Zikirova
Texnologiya, menejment, komunikatsiya instituti Pedagogika va psixologiya kafedrasi
o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14854776
Annotatsiya.
O'qituvchining tashqi ko'rinishi pedagogik texnikaning ajralmas qismidir.
To'g'ri kiyim-kechak va professionallik o'qituvchining ta'lim jarayonidagi ishonchli va samarali
faoliyatini ta'minlaydi. O'qituvchining tashqi ko'rinishi va jamiyatdagi imidjini shakllantirib,
pedagogik texnikaning muvaffaqiyatli amalga oshirilishiga yordam beradi. Shu bilan birga,
o'qituvchining kiyim-kechak uslubi va tashqi ko'rinishi uning talabalarga o'z ta'limini qanday
taqdim etishiga va ularga qanday motivatsiya berishiga bevosita ta'sir qiladi.
Ushbu maqola o'qituvchining tashqi ko'rinishining pedagogik texnikadagi o'rnini va ta'lim
jarayoniga ta'sirini ko'rib chiqadi
Kalit so‘zlar
: Kiyim-kechak uslubi, tashqi ko'rinish, o'qituvchining ishonchliligi,
kommunikatsiya, uslub, imidj, tashqi ko'rinish, pedagogik ma'lumot, o'qituvchi va talaba
o'rtasidagi aloqalar, rasmiy va norasmiy kiyim, ma'naviy ta'sir, jismoniy holat, kollektivda
o'qituvchining roli, etika va estetika, mimika, pontomimika.
O‘qituvchining tashqi ko‘rinishi o‘quvchilar uchun uning profesyonalizmini, bilimini va
metodikani qanchalik yaxshi egallaganini ko‘rsatadi. O‘qituvchi qanday kiyinishidan tortib, uning
nutqi, yuz ifodasi, tana tili va boshqa tashqi ko‘rsatkichlar orqali o‘quvchilarni qanday qabul
qilishiga va ularga qanday ta’sir ko‘rsatishiga ta’sir qiladi. O‘zbekiston Respublikasining Ta’lim
to’g’risidagi Qonuni, 23.09.2020 yildagi O‘RQ-637-sonida
Pedagogik etika qoidalari ta’lim
tashkilotlari uchun tegishincha O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi
vazirligi hamda Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi tomonidan ishlab chiqiladi va
belgilangan tartibda tasdiqlanadi.
O‘qituvchining tashqi ko‘rinishida nutq texnikasi, his-
tuyg‘ularini boshqara olish, mimik va pantomimik malakalar bir qolipda mukammal olib
borilganda ko‘zlangan maqsadga albatta erishiladi. Bunda so‘z, gap ohangi, qarash, imo-ishoralar,
kutilmagan pedagogik vaziyatlarda uddaburonlik, osoyishtalik bilan ziddiyatdan chiqish,
voqelikni oldindan ko‘ra olish va adolatli tahlil qilishga asoslanish maqsadga muvofiqdir. Bu
xususiyatlar o‘qituvchining shaxsiy, individual psixik, fiziologik fazilatlari asosida tarkib topadi.
Pantomimik harakatlarni boshqarishda ham o‘qituvchining individual pedagogik texnikasi, yoshi,
jinsi, mijozi, fe’l-atvori, sihat-salomatligi va anatomik-fiziologik xususiyatlari muhim ahamiyatga
ega.
Pedagogik etika qoidalarini bilish va ularga amal qilish pedagogning o‘z kasbiy
majburiyatlarini bajarishining sifat ko‘rsatkichlarini hamda pedagogning mehnat intizomini
belgilaydigan mezondir. O‘qituvchining tashqi ko‘rinishi o‘quvchilarga nafaqat o‘qituvchining
professional yondashuvini ko‘rsatadi, balki uning o‘z ishiga bo‘lgan mas'uliyatini ham aks ettiradi.
O‘qituvchining kiyimi, soch turmagi, qiyofasi va umumiy imiji o‘quvchilarni o‘qituvchiga bo‘lgan
hurmat va ishonch bilan bog‘laydi. O‘qituvchi qanday kiysa, qanday tutunsa, o‘quvchilar uning
kasb O‘qituvchining tashqi ko‘rinishi va pedagogik texnikaning o‘rni o‘quvchilarning ta'lim
jarayoniga yondashuvini shakllantirishda, sinfda ijobiy muhit yaratishda va o‘quvchilarning o‘ziga
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
283
bo‘lgan ishonchini oshirishda katta rol o‘ynaydi. Bu ikki element bir-biri bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lib, o‘qituvchining professional, mas'uliyatli va izchil bo‘lishini ta'minlaydi.
O‘qituvchining tashqi ko‘rinishi nafaqat uning shaxsiy imiji, balki ta'lim jarayonining
samaradorligini oshirish uchun ham muhim omildir.
O‘qituvchining tashqi ko‘rinishida pedagogik texnikaning o‘rni
deganda
o‘qituvchining tashqi ko‘rinishi, kiyinish madaniyati, nutqi va umumiy xulq-atvori pedagogik
jarayonni tashkil etishda muhim ahamiyatga ega ekanligini tushunishdir. Pedagogik texnika
o‘qituvchining o‘z kasbiga bo‘lgan munosabati, o‘quvchilar bilan muloqot uslubi, ularning
e'tiborini jalb qilish va ishonch hosil qilishga yordam beradi. Pedagogik texnika – bu
o‘qituvchining o‘quvchilar bilan ishlashdagi usullari, maqsadga erishishda ishlatadigan metodlari,
nutqi va muloqot uslubi. Buning tarkibiga o‘qituvchining to‘g‘ri va aniq nutq so‘zlashi,
o‘quvchilarni jalb qilishdagi usullari, talablarni qo‘yish va motivatsiya berish kabi jihatlar kiradi.
Tashqi ko‘rinish va pedagogik texnika o‘rtasida bevosita bog‘liqlik mavjud, chunki o‘qituvchining
ko‘rinishi uning pedagogik usullarini qanday amalga oshirishiga ta'sir qiladi. Pedagogik texnika -
o'qituvchining nafaqat ta’lim-tarbiya jarayonida, balki butun kasbiy faoliyatida zarur bo'lgan
umumiy pedagogil bilim va malakalari majmuidir. Pedagogik texnikaning muhim jihatlari - bu
awalo, o'qituvchining mahoratini belgilovchi kasbiy ko'nikmalar hisoblanadi, ya’ni uning savodli
va ifodali so'zlay olishi, o'z fikr-mulohazasmi va bilimini tushunarli tilda ta’sirchan bayon qilishi,
his-tuyg'usini jilovlay olishi, o'zining shaxsiy xususiyatlariga xos mimik va pantomimik
qobiliyatlarga ega bo'lishi, aniq imo-ishora, ma’noli qarash rag'batlantiruvchi yoki istehzoli
tabassum, so'zning cheksiz qudrati orqali o'quvchilar ongiga va tafakkuriga ta’sir o'tkazishi,
hozirjavoblik psixologik bilimlarga ega bo'lishi kabilardir.
Pedagogik texnika
o‘qituvchining
o‘quv jarayonini samarali tashkil etish uchun ishlatadigan vositalari va uslublari jamlamasidir.
Pedagogik texnika o‘qituvchining tashqi ko‘rinishiga ham ta’sir etadi, chunki o‘qituvchining
kiyimi, uslubi, nutqi, harakatlari va umumiy tashqi tasvirining o‘quvchi va atrofdagilarga qanday
ta’sir qilishi katta ahamiyatga ega.
Pedagogik texnikaning komponentlari quyidagicha tasniflashimiz mumkin.
Nutqi:
o‘qituvchi qanday so‘zlaydi, so‘zlarining aniqligi va ma'nosi.
Gestikulyatsiya:
o‘qituvchining qo‘l harakatlari va tana tili o‘quvchilarga aniq fikrlarni
yetkazishda yordam beradi.
Emotsional holat:
o‘qituvchining kayfiyati va unga mos keladigan so‘z va harakatlar
o‘quvchilarning xulq-atvoriga ta'sir qiladi.
Qiyofa va kiyim:
o‘qituvchining kiyim uslubi, tartib-intizom va tashqi ko‘rinishi
o‘quvchilarga o‘qituvchiga bo‘lgan e'tibor va ishonchni oshiradi.
O‘qituvchining nutqi pedagogik texnikaning yana bir muhim komponentidir. Nutqning
ravon, aniq va tushunarli bo‘lishi o‘quvchilarga o‘z fikrlarini to‘g‘ri tushunishga yordam beradi.
O‘qituvchining nutqi, uning professional yondashuvini namoyish etib, ta'lim jarayonida muhim
rol o‘ynaydi. Nutqda o‘qituvchi o‘z fikrlarini qisqacha, lekin aniq va qat'iy tarzda ifodalash orqali
o‘quvchilarning e'tiborini qaratadi. Bu esa pedagogik texnikaning samaradorligini oshiradi.
Shuningdek, o‘qituvchining so‘zlash tarzida samimiyat, ishonch va rahbarlik xususiyatlari
ham muhimdir. Bu o‘quvchilarda o‘qituvchiga bo‘lgan ishonchni oshiradi, shuningdek, ular
o‘qituvchining fikrlariga jiddiy munosabatda bo‘lishadi.
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
284
Tana tili va gestikulatsiya o‘qituvchining pedagogik texnikasining ajralmas qismidir.
O‘qituvchining tana tili va harakatlari o‘quvchilarga xabarlar, e'tibor qaratish va fikrlarni
ta'kidlashda yordam beradi. Tana tili orqali o‘qituvchi o‘zining fikrini yanada aniqroq,
o‘quvchilarga yaqinroq yetkazishi mumkin.
Masalan, o‘qituvchining o‘ziga ishonchli va ochiq tana tili o‘quvchilarni o‘ziga jalb qiladi,
ularni qiziqtiradi va o‘quvchilarning faol ishtirokini ta'minlaydi. Agar o‘qituvchi o‘zini ehtiyotkor,
samimiy va ochiq tarzda tutsa, bu o‘quvchilarning o‘qituvchiga bo‘lgan ishonchini oshiradi va
ularga qulaylik yaratadi.
O‘qituvchining harakatlari va muloqot uslubi.
Pedagogik texnikada
o‘qituvchining muloqot uslubi ham katta rol o‘ynaydi. O‘qituvchi o‘zining harakatlari va muloqot
uslubi orqali sinfdagi obro‘ va ta'lim jarayonining samaradorligini shakllantiradi. O‘qituvchi har
bir o‘quvchi bilan individual yondashuvda bo‘lishi, ularning ehtiyojlarini tushunishi va muloqotda
ijobiy munosabatlarni rivojlantirishi zarur.
Muloqotdagi hurmat, sabr-toqat va xushmuomalalik o‘quvchilarning o‘zaro hurmatini va
jamoaviy ishlarini rivojlantiradi. O‘qituvchining harakatlari, o‘quvchilarga qanday yondashishini
va ularga qanday qo‘llab-quvvatlashni ko‘rsatadi.
Pedagogda mimika va pontomimika
ta'lim jarayonida muhim vositalardan hisoblanadi.
O‘qituvchilar o‘zlarining yuz ifodalari (mimika) va tana harakatlari (pontomimika) orqali
o‘quvchilarga ta'lim berish, ular bilan samarali muloqot qilish va ta'lim muhitini yaratishda katta
rol o‘ynaydilar.
Pedagogda mimika – bu o‘qituvchining yuz ifodalari orqali o‘zining his-tuyg‘ularini va
fikrlarini o‘quvchilarga etkazish usulidir. Mimika o‘qituvchining o‘z kayfiyatini, muammoni
qanday hal qilishini, qanday muloqot qilishini va o‘quvchilarga bo‘lgan munosabatini ko‘rsatadi.
Bu ta'lim jarayonida ijobiy va salbiy his-tuyg‘ularni ifodalashda yordam beradi.
Mimikaning pedagogik roli:
Emotsional aloqalar o‘rnatish
: O‘qituvchi o‘zining yuz ifodalari bilan o‘quvchilar bilan
emotsional aloqalar o‘rnatadi. Agar o‘qituvchi tabassum qilsa yoki rahm-shafqatli yuz ifodalarini
ko‘rsatsa, o‘quvchilar o‘zlarini yanada ishonchli va qulay his qilishadi.
Motivatsiya yaratish
: O‘qituvchining yuz ifodalari o‘quvchilarda ishqibozlik yoki
qiziqishni uyg‘otishi mumkin. Tabassum va quvnoq yuz ifodasi o‘quvchilarga ishni davom
ettirishga, qiziqishlarini oshirishga yordam beradi.
Xatoliklarni tuzatish
: O‘qituvchining yuz ifodasi orqali o‘quvchilarga xatolarni
to‘g‘irlash uchun muloyim tarzda signal berilishi mumkin. Misol uchun, yuzning ajablanish yoki
xafa bo‘lish ifodasi o‘quvchiga noto‘g‘ri javobni anglatadi va uni to‘g‘irlashga undaydi.
Sinfdagi atmosferani yaratish
: O‘qituvchining mimikasi sinfda ijobiy yoki salbiy muhitni
yaratishda yordam beradi. Agar o‘qituvchi o‘zini jiddiy va qat'iy tutsa, bu sinfda tartibni saqlashga
yordam beradi. Agar o‘qituvchi mehribon va iliq bo‘lsa, o‘quvchilar o‘zlarini qulay va ishonchli
his qilishadi. Masalan bunga quyidagilarni misol qilishimiz mumkin.
Tabassum
- o‘qituvchi tabassumi o‘quvchilarni quvontirib, ular bilan iliq munosabatlar
o‘rnatadi.
Ajablanish
- yuz ifodalaridagi ajablanish yoki shubha o‘quvchilarni diqqatini jalb qilishi
mumkin.
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
285
G‘azab yoki norozi bo‘lish
-o ‘qituvchining yuz ifodalarida jiddiylik yoki norozi bo‘lish
o‘quvchilarga nojo‘ya xulq-atvorni yoki noto‘g‘ri javobni tuzatish kerakligini bildiradi.
O’qituvchi bunday pedagogik texnikalarni o’zlarida mujassamlashtirishlari kerak.
Pontomimika – bu o‘qituvchining tana va qo‘l harakatlari orqali muloqot qilish usulidir.
O‘qituvchi o‘zining jismoniy harakatlari va gestikulyatsiyalari orqali ma'lum bir fikrni yoki
tuyg‘uni so‘zsiz ifodalashga yordam beradi. Bu, ayniqsa, o‘quvchilar bilan bog‘lanishda va
ularning e'tiborini qaratishda samarali bo‘lishi mumkin.
Pontomimikaning pedagogik roli:
Diqqatni jamlash: O‘qituvchining qo‘l va tana harakatlari o‘quvchilarning e'tiborini jalb
qilishga yordam beradi. Masalan, o‘qituvchi qo‘llarini yuqoriga ko‘tarsa yoki kichik gestuslardan
foydalanib ta'lim berishda samarali bo‘lishi mumkin.
O‘quvchilarni jalb qilish: Jismoniy harakatlar orqali o‘qituvchi o‘quvchilarga faqat nutq
orqali emas, balki qo‘llar yoki tana yordamida ham mulohaza qilishni o‘rgatadi. Bu o‘quvchilarda
ifodalovchanlikni rivojlantiradi.
Ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish: Pontomimika orqali o‘qituvchi o‘quvchilarga o‘z
fikrlarini ifodalashni, jismoniy va ijtimoiy holatlarda to‘g‘ri munosabat bildirishni o‘rgatadi. Bu
nafaqat ta'limda, balki kundalik hayotda ham foydalidir.
Emotsional muvozanatni yaratish: Pontomimika o‘qituvchiga o‘zining emotsional holatini
namoyon qilish imkonini beradi. Masalan, qo‘l bilan biror narsani ko‘rsatish yoki tana orqali
qiyinchilikni tasvirlash o‘quvchilarni to‘g‘ri qabul qilishga undaydi.
Jismoniy ko‘rsatmalar: O‘qituvchi o‘quvchilarga qanday harakat qilishni yoki qanday
bajarilishini ko‘rsatishi mumkin.
Gestikulyatsiya: Qo‘llarni ko‘tarish, harakatlar yoki ma'lum bir holatni ifodalash
o‘quvchilarga nimalarni kutishlarini yoki qanday xulq-atvorni ko‘rsatishni anglatadi.
Tana tili: O‘qituvchining tana harakatlari o‘quvchilarga aniq va ravon muloqot qilishda
yordam beradi. Masalan, xushmuomala yoki jiddiy tana harakatlari o‘quvchilarga muhitni
belgilashga yordam beradi.
Mimika va pontomimikaning pedagogda integratsiyasi
Mimika va pontomimika pedagogik texnikaning bir qismi sifatida o‘qituvchining umumiy
kommunikatsiyasini shakllantiradi. Ular o‘qituvchining o‘quvchilarga bo‘lgan munosabatini,
ta'lim jarayonini boshqarish usulini va sinfdagi muhitni yaratishda muhim vositalardir. Pedagogda
bu ikki komponent bir-birini to‘ldiradi va o‘quvchilarga ta'lim berishda maksimal samaradorlikni
ta'minlaydi.
Mimika + Pontomimika = Effektiv muloqot
: O‘qituvchi o‘zining yuz ifodalari (mimika)
va tana harakatlari (pontomimika) orqali sinfda samarali va faol muloqot qilish imkoniyatiga ega
bo‘ladi. Bu o‘quvchilarga o‘qituvchining fikrlarini va xulq-atvorini yaxshiroq tushunishga yordam
beradi.
O‘qituvchining tashqi ko‘rinishida nutq texnikasi, his-tuyg‘ularini boshqara olish, mimik
va pantomimik malakalar bir qolipda mukammal olib borilganda ko‘zlangan maqsadga albatta
erishiladi. Bunda so‘z, gap ohangi, qarash, imo-ishoralar, kutilmagan pedagogik vaziyatlarda
uddaburonlik, osoyishtalik bilan ziddiyatdan chiqish, voqelikni oldindan ko‘ra olish va adolatli
tahlil qilishga asoslanish maqsadga muvofiqdir. Bu xususiyatlar o‘qituvchining shaxsiy, individual
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
286
psixik, fiziologik fazilatlari asosida tarkib topadi. Pantomimik harakatlarni boshqarishda ham o‘qi-
tuvchining individual pedagogik texnikasi, yoshi, jinsi, mijozi, fe’l-atvori, sihat-salomatligi va
anatomik-fiziologik xususiyatlari muhim ahamiyat ham kasb ega.
Shunday qilib, o‘qituvchi avvalo tarbiyachi sifatida o‘zida yuqoridagi malakalarni
shakllantirishi, ularning mazmunini chuqur o‘zlashtirib, pedagogik texnikani egallashning
imkoniyatlaridan foydalanishi kerak. Shunda u o‘qituvchini pedagogik mahorat sari yetaklaydi.
Shunday qilib, o‘qituvchining tashqi ko‘rinishi ham pedagogik texnikaning muhim
xususiyatlaridan biri bo‘lib - tarbiyalanuvchilarga ko‘rib, eshitib turgan narsalarini erkin fikrlash
orqali, o‘z mulohazalarini mustaqil, cho‘chimasdan o‘qituvchiga etkazish imkoniyatini beradi.
Pedagogda mimika va pontomimika o‘quvchilar bilan samarali aloqalar o‘rnatish, ta'lim
jarayonini boshqarish va sinfda ijobiy muhit yaratish uchun zarur bo‘lgan vositalardir. O‘qituvchi
o‘zining yuz ifodalari va tana harakatlari yordamida o‘quvchilarga nafaqat bilim, balki shaxsiy va
ijtimoiy ko‘nikmalarni ham o‘rgatadi. Shunday qilib, pedagogik texnika sifatida mimika va
pontomimika ta'lim jarayonining samaradorligini oshiradi va o‘quvchilarda ijobiy ta'sir qoldiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim to‘g‘risidagi Qonuni, 23.09.2020 yildagi O‘RQ-637-
son
2. Xoliqov A. Pedagogik mahorat Darslik -T.: Iqtisod-moliya, 2011. -420 b.
3. Erkaboeva N. Pedagogik mahorat / O‘quv qo‘llanma. – Qo‘qon: Qo‘qon DPI nashriyoti,
2020. – 143 bet.
4. B.Raximov., N.N.Narziyeva. Pedagogik mahorat. Darslik.
Guliston: “SamDCHTI” nashriyoti. 154 bet.
5.
Eshmurodova, R. A.
Pedagogik muloqot va uning metodikasi.
Toshkent: “Fan”.2013
6. Qosimov, A. Pedagogik muloqot va uning ahamiyati.
Tashkent: O‘qituvchi.2019
7. Abduqodirov, M. Pedagogik innovatsiyalar: metodologiya va amaliyot. Tashkent:
Science.2020
8. Xolmatov, S. O‘qituvchining ijodiy faoliyati. Tashkent: Nafis.2018
9. ziyonet.uz
10.natlib.uz
