2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
373
SINGAPUR MATEMATIKASI VA UNI MAMLAKATIMIZ TA'LIM TIZIMIGA JORIY
ETISH MUAMMOLARI VA IMKONIYATLARI
Xaydarov Boxodir Kayumovich
A.Avloniy nomidagi Pedagogik mahorat milliy instituti Aniq va tabiiy fanlar metodikasi
professori, f.-m. f. n., dotsent (O‘zbekiston)
https://doi.org/10.5281/zenodo.14855084
Annotatsiya.
Maqolada Singapur matematikasining o‘ziga xos xususiyatlari va uni
O‘zbekistob ta'lim tizimiga joriy etish muammolari va imkoniyatlari bayon etilgan.
Tayanch atamalar:
Singapur matematikasi, o‘qitish metodikasi, zamonaviy ta’lim
texnologiyalari.
Аннотация:
В статье описаны особенности сингапурской математики, а также
проблемы и возможности внедрения ее в систему образования Узбекистана.
Ключевые слова:
сингапурская математика, методика преподавания, современные
образовательные технологии.
Annotation:
The article describes the features of Singapore mathematics, as well as the
problems and opportunities for its implementation in the education system of Uzbekistan.
Key terms:
Singaporean mathematics, teaching methodology, modern educational
technologies.
Matematika olamni bilishning asosi boʻlib, tevarak-atrofda kechayotgan voqea va
hodisalarning oʻziga xos qonuniyatlarini ochib berishda hamda ishlab chiqarish, fan-texnika va
texnologiyalarning taraqqiyotida muhim ahamiyatga ega. Matematika fani inson aqlini charxlaydi,
diqqatini rivojlantiradi, koʻzlangan maqsadga erishish uchun qat’iyat va irodani tarbiyalaydi,
algoritmik tarzda tartib-intizomlilikka oʻrgatadi va eng muhimi mulohaza yuritishga chorlaydi
hamda inson tafakkurini kengaytiradi.
Hozirda matematika fanini nazariylashtirgan holda oʻqitishga, oʻquvchilarga tayyor oʻquv
materiallarini berishga asoslangan yondashishdan ma’lum darajada voz kechib, oʻquvchining
kundalik hayotida matematik bilimlarni tatbiq eta olish salohiyatini shakllantirish va uni
rivojlantirishga erishish, oʻquvchilarning mustaqil fikrlash koʻnikmalarini namoyon qilish va
faollashtirishga e’tiborni kuchaytirishimiz lozim boʻladi.
Mamlakatimizda matematika ta’lim tizimining oxirgi yillardagi holati tahlili quyidagi
dolzarb muammolar bilan aniqlanadi:
matematika fani bo‘yicha DTS talablarining yuqori belgilanganligi;
o‘quv dasturi nazariy yuklamasining oshib ketganligi;
darsliklarda fan mazmunining «quruqligi», hayotdan ajralgan va eskirib
borayotganligi;
fanni o‘rganishga o‘quvchilar qiziqishining sustligi;
aksariyat matematika fani o‘qituvchilari salohiyatining pastligi va malakali
matematika o‘qituvchilarining kamligi;
matematika fanining o‘quv-metodik ta’minoti yetarli darajada puxta ishlab
chiqilmaganligi, o‘qitish metodlarining eskirganligi;
Bu muammolarni hal qilish maqsadida matematika ta’limida quyidagi o‘zgarishlarni
amalga oshirish maqsadga muvofiq bo‘ladi:
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
374
chuqur ilmiy o‘rganishlar asosida matematika fani davlat ta’lim standarti va o‘quv
dasturini qayta ko‘rib chiqish, standart talablarini aniqlashtirish va pasaytirish;
o‘quv dasturi nazariy yuklamasini “ozgina-yu - sozgina” qabilida, ixchamlashtirish
va soddalashtirish, shuningdek, o‘quv dasturida “spiralsimon” - har sinfda bir mavzuga qayta-
qayta qaytish, mavzuni takrorlash va kengaytirish hisobiga o‘quvchilarning mavzini
o‘zlashtirish darajasini ko‘tarish;
darsliklarning zamonaviy va jahon andozalariga mosligini qayta ko‘rib chiqsh,
yangi standart va o‘quv dasturi asosida ularning mazmunini ko‘proq amaliy jihatlarga
yo‘naltirish, o‘quvchilar uchun qiziqarli kontentni yaratish, bu o‘rinda ilg‘or xorijiy va
mahalliy tajribadan unumli foydalanish;
matematika ta’limining o‘quv-metodik ta’minotini yangilash va boyitish, mashq
daftari, o‘qituvchilar uchun uslubiy qo‘llanma, o‘rgatuvchi multimedia ilovalari,
simulyatorlar, o‘quv-o‘yinlariga asoslangan o‘rganish resurslari, turli qog‘oz va elektron
ko‘rinishdagi didaktik materiallarni ishlab chiqish, ko‘rgazmali o‘quv qurollari to‘plamlarini
keng miqyosda ishlab chiqarish va ta’lim tizimiga joriy qilish;
Singapur matematikasining o‘ziga xos xususiyatlari
Singapur ta'lim yondashuvi matematika fanini o‘qitishda dunyodagi eng muvaffaqiyatli
metodikalaridan biri hisoblanadi. Bu yondashuv nafaqat yuqori natijalarga erishish, balki
o‘quvchilarning chuqur tushunish va mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan.
Singapur matematikasi PISA va TIMSS kabi xalqaro baholash dasturlarida yuqori natijalar
ko‘rsatdi, bu esa uning samaradorligini isbotlaydi. Xo‘sh, Singapur matematikasi nimasi bilan
ajralib turadi va uning muvaffaqiyatlari siri nimada?
Singapurning matematika bo‘yicha o‘quv materiallarini varaqlar ekansiz unda juda rang-
barang, juda ko‘p chizmalar, ranglar, grafiklar, sxemalar va diagrammalar borligini ko‘rishingiz
mumkin. Ammo matematikani yaxshi tushunish siri bunda emas, balki o‘quv jarayoniga
yondashuvdadir.
1980-yillargacha singapurlik maktab oʻquvchilari boshqa mamlakatlar darsliklaridan
foydalangan holda taʼlim olganlar. Mutaxassislar 10-15 yil davomida matematika ta’limi bo‘yicha
dunyoda yig‘ilgan ilg‘or tajribalarni o‘rgandilar, fanning so‘nggi tadqiqotlarini o‘rgandilar, turli
mamlakatlardagi turli usullarning samaradorligini solishtirdilar, Yevropa, Kanada, AQSh va
Yaponiya maktablarida darslar qanday o‘tilayotganini kuzatdilar. Tadqiqorlar natijasi o‘laroq,
matematikani o‘qitishning ideal formulasini tuzishdi va u asosida o‘z mahalliy darsliklarini hamda
uni o‘qitish metodikasi - Singapur matematikasini yaratishdi.
Singapur matematikasi dasturi quyidagi besh tarkibiy qism (asos) dan iborat: 1) Mazmun:
2) Ko‘nikmalar; 3) Matematik fikrlash jarayonlari; 4) Fanga munosabat (qadriyatlar):
5) Metaanglash (organish usullari).
Singapur matematikasi, ya’ni matematikani o‘qitish uslubi quyidagi nazariy asoslarga
qurilgan:
Jerom Brunerning uch bosqichli “Moddiy-Raqamli-Timsolli” o‘quv yondashuvi;
Richard Skempning ko‘rsatmali tushunish nazariyasi;
Lev Vygotskiyning ijtimoiy ta'lim nazariyasi;
Zoltan Dienesning matematikani o‘zlashtirish uchun olti bosqichli usuli.
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
375
Jerom Bruner usuli kognitiv jarayonlarni o‘rganishga asoslangan. Brunerning
ta'kidlashicha, o‘rganish uchta darajada sodir bo‘ladi: birinchi navbatda (M) moddiy ob'ektlar
yordamida, keyin bu ob'ektlar (R) rasmlar chizmalar, cxemalar va diagrammalar bilan, shundan
keyingina (T) timsollar, belgilar va raqamlar bilan bog‘lanadi. O‘zbek tilida bu yondashuv
“Moddiy-Raqamli-Timsolli” yoki qisqacha “MRT yondashuvi” deb nomlandi.
Richard Skemp nazariyasiga ko‘ra matematik materialni tushunish – uni tushuntirish
shakliga qarab farq qiladi. Agar o‘qituvchi materialni tushuntirib bersa va sizdan muammolarni
hal qilish uchun taqdim etilgan algoritmlarga rioya qilishingizni so‘rasa, bu matematikani
tushunishning birinchi usuli bo‘ladi. Agar o‘quvchi o‘qituvchining ko‘rsatmalariga asoslanib,
materialni o‘zi o‘rganib tushunib yetsa hamda boshqaga tushuntirishga urinsa, bu tushunishning
ikkinchi usuli hisoblanadi. Ikkala tushunish usuli o‘rtasidagi farqni ko‘rsatish uchun Richard
Skemp yo‘l xaritasi misolini keltiradi. Birinchi usulda siz odamga qayergadir borish haqida
og‘zaki ko‘rsatmalar berib tushuntirasiz. Ikkinchi usulda esa, unga xaritani berib, xaritadan qanday
foydalanishni tushuntirib, qayerga borish kerakligini ko‘rsatasiz. Bu holarda yo‘lovchi fikr yuritib,
o‘zi qulay yo‘lni tanlaydi. Shu bois, singapurlik o‘qituvchilar vaqti-vaqti bilan har bir
o‘quvchining o‘rgangan materialini boshqalarga tushuntirib berishga undaydi, chunki bu
o‘qituvchilarga qaysi bosqichda qiyinchiliklarga duch kelayotganini aniq ko‘rish imkonini beradi.
Singapur matematikasida Lev Vygotskiyning g‘oyalari muhim o‘rin tutadi. Vygotskiy
o‘quvchining rivojlanishidagi ijtimoiy-madaniy muhitni nafaqat omillardan biri, balki shaxsni
shakllantirishning asosiy omili sifatida ko‘rib chiqishni taklif qildi. Unga ko‘ra inson jamiyatda
rivojlanadi va bilim boshqalar bilan muloqot orqali avvalgi bilim va tajriba almashish orqali
shakllantiriladi. O‘quvchilar sinfda juft bo‘lib, kichik guruhlarda ishlashga rag‘batlantiriladi.
Vigotskiy nazariyasining muhim tushunchalaridan biri proksimal rivojlanish zonasi (Zone of
Proximal Development)dir. Bunda o‘quvchi mustaqil bajara oladigan va o‘qituvchi yoki o‘zidan
bilimliroq o‘quvchining yordamisiz bajara olmaydigan mashqlar ajratiladi. O‘quvchi mustaqil
bajara olmaydigan vazifalarni bajarishda o‘qituvchidan yoki sinfdoshidan bino qurishda
qo‘llaniladigan havozalardan foydalanilgandek ulardan ko‘mak olish orqali o‘rganadi.
Tabiiy kamolot - bu bola rivojlanishining bir tomoni, u jamiyatdan deyarli mustaqil
ravishda sodir bo‘ladi, ammo jamiyatsiz fikrlash, idrok etish, xotira va boshqa yuqori aqliy
funktsiyalarni rivojlantirish mumkin emas. Boshqalar bilan hamkorlikda ijtimoiy muloqot va
guruhda birgalikdagi faoliyat natijasida o‘quvchining ichki fikrlash tarzi shakllanadi, uning
madaniy va xulq-atvor me'yorlariga moslashuvi kengayadi, muayyan muammolarni hal qilishning
o‘zgaruvchanligi haqidagi g‘oyalar kengayadi. Shu bois, Singapur matematikasida hamkorlikda
guruhiy ishlashga katta ahamiyat beriladi. Singapurda darsda butun sinf qatnashadi, har bir
o‘quvchi ishlaydi, har kim o‘z jamoasi ishiga hissa qo‘shadi.
Zoltan Dienesning olti bosqichli usuli yosh bolalarda matematikani o‘rganishda aniqlagan
oltita qadam g‘oyasiga asoslanadi. Birinchi bosqichda erkin ijodiy o‘yin tashkil qilinadi. Bolalar
hisoblash materiali bilan shunchaki o‘ynashadi, uni o‘zlari xohlagancha tartibga solishadi. Ushbu
bosqichda o‘qituvchi oddiy boshqotirmalar va oddiy vazifalarni taqdim etadi, lekin ularni hal
qilish qoidalarini tushuntirmaydi - bolalar elementlarning naqshlari va xususiyatlarini mustaqil
ravishda aniqlashga harakat qiladilar. Ikkinchi bosqichda o‘qituvchi ishtirok etadi va o‘yin
qoidalarini tushuntira boshlaydi, masalan, agar bola ularni hali bilmasa, raqamlarni nomlaydi,
ikkita bir xil uchburchakdan to‘rtburchaklar hosil bo‘lishini taklif qiladi va hokazo. Uchinchi
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
376
bosqich - moslashish bosqichi. Bu erda topshiriqlar yanada murakkablashadi. To‘rtinchi bosqichda
mavhum raqam belgisi tushunchasi kiritiladi, bolalar vizualizatsiya qobiliyatlarini rivojlantirish
uchun diagrammalar va o‘yin jadvallari bilan tanishadilar. Beshinchi bosqichda mantiqiy fikrlash
rivojlanadi, bolalar barcha turdagi mantiqiy zanjirlarni o‘rganadilar. Va nihoyat, oltinchi bosqich
- o‘rganilayotgan tushunchalarning mantiqiy aloqalari va xususiyatlariga asoslangan mustaqil
xulosalar chiqarish bosqichi.
Ko‘rib turganingizdek, Singapur matematikasi eng ilg‘or va bir-birini to‘ldiradigan ta'lim
nazariyalariga asoslanadi. Singapur matematikasining nafisligi boshqa mamlakatlardagi
o‘qituvchilarni hayratda qoldirib kelmoqda. Eng hayratlanarlisi, singapurlik o‘quvchilarning 98
foizi matematikani yaxshi tushunadi.
Singapur matematikasining asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
Oddiylik va sifat.
O‘quvchilar asosiy matematik tushunchalarni to‘liq o‘zlashtirmaguncha
o‘rganadilar va yoshiga mos keladigan muammolarni hal qiladilar. O‘qituvchilar o‘tilgan material
miqdoriga emas, balki ta'lim sifatiga e'tibor berishadi. Singapur matematikasi bo‘yicha
darsliklarda bolaga topshiriq shartlarini tushunishga yordam beradigan ko‘plab rang-barang
rasmlar mavjud, ular shuningdek, ularni hal qilishning turli yondashuvlarini tasvirlaydi, bu esa
bolaga ularning har birini sinab ko‘rish va o‘zi uchun eng qulayini tanlash imkoniyatini ochadi; .
O‘rganilgan materialni qayta-qayta takrorlash.
Singapur matematikasiga ko‘ra,
o‘rganilgan mavzularni takrorlashga katta ahamiyat beriladi. Boshlang‘ich maktab o‘quvchilari
qo‘shish tamoyillarini yaxshi tushunish uchun bloklarni qo‘shishga ko‘p vaqt sarflashlari mumkin.
Bundan tashqari, xuddi shu mavzu bo‘yicha ko‘p sonli misollarni yechish orqali o‘quvchi
o‘rganilgan tushunchalarni amalda ishlatishni o‘rganadi.
Hamkorlikda ishlash, guruhiy mashg‘ulotlar.
O‘quvchilar ijtimoiy o‘zaro ta'sir
muhitida o‘rganadilar. Ular masalalar yechimini o‘zaro muhokama qiladilar va o‘z fikr va
g‘oyalarini shakllantirishni o‘rganadilar. Bundan tashqari, bunday hamkorlik sizni boshqalarning
fikrlarini tinglashga va munozarali vaziyatlarni xotirjamlik bilan hal qilishga o‘rgatadi. Ushbu
yondashuv ko‘plab muammolarning bir nechta yechimlari borligini aniq ko‘rsatib beradi, ularning
har biri qiziqarli va ulardan foydalanish oson.
Yodlash emas, balki fikrlash uchun.
Singapur usuliga ko‘ra o‘quvchilar darslikni to‘liq
o‘rganishga harakat qilmaydi. Ular o‘z sa'y-harakatlarini muammo va masalalarni hal qilish
algoritmini tushunishga qaratadilar.
“Moddiy-Raqamli-Timsolli” yondashuv
. Singapur matematikaga ko‘ra boshlang‘ich
maktabning muhim vazifasi o‘quvchilar tomonidan matematika asoslarni o‘rganish aniq moddiy
narsalardan, tasvirlarga so‘ng mavhum timsollarga o‘tish hisoblanadi. O‘rganishning “Moddiy”
bosqichda o‘quvchilar aniq moddiy ob'ektlar orqali matematik tushunchalarni o‘rganishga
kirishadi. Misol uchun, 2 dan 3 gacha qo‘shish uchun o‘quvchi 2 olmani oladi va ularga yana 3 ta
olmani qo‘shadi. Olmalarni sanab, jami 5 ta olma bo‘lganini aniqlaydi. Keyingi “Rasmli”
bosqichda olmalarni darslikdagi rasmlar bilan almashtirishadi. Olmalarning rasmini daftarga
chishib, ularning umumiy sonini aniqlashga harakat qilishadi. "Timsolli” bosqichida esa
o‘quvchilar oldingi bosqichdagi mulohazalarini timsollar, ya’ni raqamlar va amallar hamda tenglik
belgilari yordamida 2 + 3 = 5 tarzida ifodalaydilar. Dastlabki ikkita yondashuv tufayli yakuniy
bosqichda o‘quvchilar qo‘shish amalining mohiyatini tasavvur qila olishadi va yaxshiroq
tushunishadi.
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
377
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Singapur matematikasi - bu oddiy dars
jarayonidagi, matematikani o‘qitish metodikasidagi keskin va tub o‘zgarish hisoblanadi. Unga
o‘qituvchilarni shu yo‘nalishda ishlashga tayyorlash kerak. Maktablarda ishlaydigan ko‘plab
o‘qituvchilar esa bunday o‘zgarishlarga moslashishga qiynalishi mumkin. Uchinchidan, ota-
onalarning ham mamlakatimizdagi o‘quv jarayoniga munosabati biroz boshqacha. Singapurda
o‘qituvchining obro‘si shubhasizdir va ota-onalar o‘z farzandlarini maktab devorlari ichida jiddiy
aqliy mehnatga, matematikani o‘rgtanishga oldindan tayyorlaydilar va rag‘batlantiradilar. Shu
bois, Singapur matematikasini asosiy g‘oyalarni bizning mentalitetimizga moslashtirish, ya’ni
mahalliylashtirish zarurati kelib chiqadi. Buni quyidagi amaldagi va Singapur matematikasining
qiyosiy tahlili jadvali ham tasdiqlab turibdi:
Amaldagi matematika
Singapur matematikasi
Matematika asosan qat’iy tizimga solib
oqitiladi. Oldin o‘tilgan mavzuga (ko‘p
hollarda) qaytilmaydi
Matematikani o‘qitish spiralsimon (qayta-
qayta kengaytirib takrorlash) tarzida oddiydan-
murakkabga qarab boradi
7-11-sinflarda “Algebra” va “Geometriya”
alohida-alohida fan sifatida o‘tiladi
7-11-sinflarda “Algebra” va “Geometriya”
uyg‘unlashgan holda “Matematika” fani
sifatida o‘tiladi
Ta’lim jarayoni katta hajmdagi o‘quv mate-
rialini reproduktiv o‘rganishga qaratilgan
Kiritilayotgan matematik atama va faktlarni
o‘quvchilarning teran tushunishiga qaratilgan.
Ta’lim bilim va ko‘nikmalarni egallashga
qaratilgan
Ta’lim o‘zlashtiirlga bilim va ko‘nikmalarni
hayotiy vaziyatlarga qo‘llashga, ko‘proq
mulohaza yuritishga qaratilgan.
Ta’lim jarayonini asosan nazariy tushuntirish
va masala yechib ko‘rsatishga qaratilgan
Ta’lim jarayonini muayyan amaliy tajribadan
tasvira, so‘ng abstrakt tushunchalarga tomon
boriladi, “Moddiy-Raqamli-Timsolli” o‘quv
Darsda faqat standart masalalar yechiladi
Matematik modellashtirishga, muammolarni
yechishga alohida e’tibor qaratiladi, “Kichik
o‘quv kashfiyotlar” usuli asosida ijodiy izlanish
ko‘nikmalari shakllantiriladi.
O‘qituvchi markazda bo‘lgan an’anaviy dars
o‘tiladi. O ‘quvchilarga o ‘quv materiali
tayyor holda beriladi, tushuntiriladi
Hamkorlikda o‘rganish va o‘zaro muloqotga
k
a
t
t
a
e
’
t
i
b
o
r
b
e
r
Muammolarni hal qilishga doir topshiriqlar
deyarli ko‘rilmaydi
O‘quvchilarni eslab qolishga emas, masala
(muammo)ni yechishga o‘rgatiladi
A
s
o
s
a
n
a
’anaviy o‘qitish usullari qo‘llaniladi
A
’
o
‘
g
‘
ladi.
Matematika
fanini
o‘qitishda
AKT
imkoniyatlaridan deyarli foydalanilmaydi.
Matematika
fanini
o‘qitishda
AKT
imkoniyatlaridan samarali foydalaniladi.
Shundan kelib chiqib, Singapur matematikasini mamlakatimiz ta’lim tizimiga singdirishda
quyidagi tahdidlarga duch kelish mumkin:
2025 -Yil
13-Fevral
RAQAMLI DUNYO: MATEMATIK VA INFORMATIK
YONDASHUVLAR
Respublika ilmiy-uslubiy konferensiyasi
378
hamma o‘qituvchilar ham yangi darslik bo‘yicha dars berishga tayyor
bo‘lmasliklari, eski mazmun va uslub bo‘yicha qotib qolgan stereotiplar xalal berishi, to‘sqinlik
qilishi mumkin;
ba’zi yangi kiritilayotgan atama va tushunchalar (masalan, kuboid, nuqta atrofidagi
burchaklar, to‘g‘ri chiziqdagi burchaklar, ahamiyatli xonagacha yaxlitlash va hokaso) qabul
qilinmasligi mumkin;
sinfxonalar an’anaviy dars berishga mo‘ljallanganligi, kichik guruhlarda ishlashga
va o‘yinlar o‘tkazishga moslashmagani darslarni to‘laqonli o‘tishga xalal berishi mumkin;
ba’zi darslar AKT resurslaridanva maxsus ko‘rgazmali o‘quv qurollaridan
foydalanishni taqozo etadi, ulardan hamma joyda foydalanishning imkoni bo‘lmasligi, shunibdek,
maxsus o‘quv ko‘rgazmali qurollari o‘quvchilar va o‘qituvchilar qo‘l ostida bo‘lmasligi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Mathematics Syllabuses, secondary one to four express course, Ministry of Education of
Singapore, 2020.
2.
Common Core State Standards for Mathematics, USA, 2019.
3.
Global Proficiency Framework for Mathematics, grades 1 to 9, This document was
developed by the UNESCO Institute of Statistics; the U.S. Agency for International
Development; the World Bank Group and others. December 2020.
4.
Australian Curriculum: Mathematics, Consultation curriculum, All elements F–10,
ACARA 2021.
5.
Deng, Zongyi, and S. Gopinathan. “PISA and High-Performing Education Systems:
Explaining Singapore’s Education Success” Comparative Education, vol. 52, no. 4, 2016.
6.
A.Ismailov, B.Xaydarov, N.Karimov, Sh.Ismailov Xalqaro tadqiqotlarda o‘quvchilarning
matematik savodxonligini baholash (metodik qo‘llanma). Ta’lim sifatini baholash
bo‘yicha xalqaro tadqiqotlarni amalga oshirish milliy markazi. – Toshkent, 2019-yil. –
112 bet.
