Fevral, 2025-Yil
83
BUG’DOY URUG’LARINING UNUVCHANLIGIGA GAMMA-NURLARINI TURLI
DOZALARDA TA’SIRI
Nahanova. M.SH
Abdulov. I.A
Mirzo Ulug’bek nomidagi O’zbekiston Milliy universiteti.
Biologiya yo’nalishi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14862892
Annotatsiya. Ushbu tezisda Bugʻdoy urugʻlariga gamma nurlarining taʼsiri haqidagi
maʼlumotlar adabiyotlar va maqolalardan, tajribalardan oʻrganildi.
Kalit soʻzlar: Bugʻdoyga gamma nurlarning taʼsiri, mutatsiya, oʻzgaruvchanlik, mutant
organizm.
ВЛИЯНИЕ ГАММА-ИЗЛУЧЕНИЯ РАЗЛИЧНЫХ ДОЗ НА ВСХОЖЕСТЬ СЕМЯН
ПШЕНИЦЫ
Аннотация. В данном тезисе изучено влияние гамма-излучения на семена пшеницы
на основе данных из литературы, статей и экспериментов.
Ключевые слова: влияние гамма-излучения на пшеницу, мутация, изменчивость,
мутантный организм.
EFFECT OF GAMMA RADIATION AT DIFFERENT DOSES ON WHEAT SEED
GERMINATION
Abstract. This thesis examines the effects of gamma radiation on wheat seeds based on
information from literature, articles, and experimental studies.
Keywords: Effect of gamma radiation on wheat, mutation, variability, mutant organism.
KIRISH
Mutagenez o‘simlik genetikasi va seleksiyasida yangi, istiqbolli navlarni yaratishning
samarali usullaridan biri hisoblanadi. Gamma nurlarining ta’siri natijasida organizmlarning
genetik tuzilishi va fenotipik xususiyatlarida muhim o‘zgarishlar sodir bo‘lishi mumkin. Ushbu
tadqiqotda buğdoy (Triticum spp.) urug‘lariga gamma nurlarining ta’siri natijasida hosil
bo‘ladigan morfo-xo‘jalik belgilarining o‘zgaruvchanligi o‘rganildi.
Seleksiya ishlarining eng muhum vazifalaridan biri bosh materialni xilma-xilligini
kengaytirishdir. Bu jarayonda perspektiv uslublardan biri eksprimental mutagenezdir.
Fevral, 2025-Yil
84
Mutatsiyalarni chaqirishnining samaradorligi turli omillarga asoslangan, masalan olingan
genotipi, mutagenlarning turi-fezik, kimyoviy va ularning dozalariga bog’liq bo’ladi.
Bizning tajribalarda bug’doyning ikki turi va har bir turning ikkita navi eksprementga
olinadi.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR
Material va usullar.
Tadqiqotda mahalliy va xorijiy navlarga mansub buğdoy urug‘lari gamma nurlarining turli
dozalari (5, 10, 15, 20, 25kr) bilan nurlantirildi. Urug‘lar o‘stirilgach, quyidagi belgilar tahlil
qilindi: O‘simliklarning o‘sish sur’ati va rivojlanishi. Poya uzunligi va barg shakllari. Boshoq
uzunligi va don hosildorligi.
Donlarning massasi va sifat ko‘rsatkichlari Tajriba natijalari dastlabki (M1) va keyingi
(M2) avlodlarda kuzatilib, o‘zgaruvchanlik darajasi statistik tahlil asosida baholandi. [1] Natijalar
va muhokama Tadqiqot natijalariga ko‘ra, gamma nurlari ta’sirida buğdoy o‘simliklarining
morfologik va xo‘jalik jihatdan muhim belgilarida sezilarli o‘zgarishlar kuzatildi: [2].
Bugʻdoyda mutatsiyalarning ahamiyati: Mutatsiyalar bugʻdoyning hosildorligi,
kasalliklarga chidamliligi, qurgʻoqchilik va sho‘rlanishga bardoshliligi, oziqaviy sifati, tashqi
morfologik xususiyatlar kabi xususiyatlarini o‘zgartirishda muhim rol o‘ynaydi.[3]
Mutatsiya chaqiruvchi omillar 1. Fizik mutagenlar: Gamma nurlari, rentgen nurlari,
ultrabinafsha
nurlanish.
2.
Kimyoviy
mutagenlar:
Etilmetansulfonat
(EMS),
metilnitrozomochevina (MNM), kaliy permanganat va boshqalar. 3.Biologik mutagenlar: Viruslar
va transpozon elementlar.[4]
NATIJALAR VA MUHOKAMA
5 kr doza ta’sirida o‘simliklarning o‘sish sur’ati va hosildorligi sezilarli darajada
o‘zgarmadi, lekin ayrim morfologik belgilar bo‘yicha biroz tafovutlar paydo bo‘ldi. 15kr doza
ta’sirida o‘simliklarning rivojlanishida o‘zgarishlar kuzatildi, jumladan, boshoq uzunligi va
donlarning massasi oshdi. 25kr doza ta’sirida esa o‘simliklarning o‘sish sur’ati pasaydi, ayrim
namunalarda rivojlanish anomaliyalari kuzatildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, gamma nurlarining
optimal dozalari seleksiya jarayonida foydali mutatsiyalarni yuzaga keltirish imkonini beradi.
Turlar: Qattiq bug’doy Triticum durumL navlari, Makuz-3 va Krupinka. Yumshoq
bug’doy Triticum aestevumL navlari, Aleksiyevich va Vassa.
Mutagen omil gamma nurlarning dozalari 5,10,15,20,25 kr. Nurlantirish quvvati 15r/s da
urug’larni nurlantirdik. Kantrol sifatida nurlanmagan urug’lar olindi. O’zFA yadro-fezika
unversitetutida nurlangan urug’larni labaratoriya sharoitida Petri idishlarida namlangan feltir
Fevral, 2025-Yil
85
qog’ozlarining ustiga undirildi. 22-23℃ da o’stirdik. Urug’larning unib chiqishini ko’zatdik.
Urug’larning unib chiqishi 7 kun o’tgach hisoblandi.
Natejalar: Qattiq bug’doyning Makuz-3 navida 5,10 kr dozada urug’larning unuvchanligi
biroz ko’tarildi, 97-98 foizgacha oshdi. Kontrolda 95 foiz edi. 15,20,25 kr dozada urug’larning
unuvchanligi nisbatan pasaydi. 25 kr dozada 82 foizgacha kamaydi. Qattiq bug’doyning ikkinchi
Krupinka navida unuvchanligi gamma nurlarining dozalari ko’payishi natejasida unib chiqish foizi
93 foizdan 78 foizgacha kamaydi. Yumshoq bug’doy Aleksiyevch navida urug’larning unib
chiqishi dozalarga mos ravishda 94 foizdan 70 foizgacha pasaydi. Ikkinchi navi Vassada 5 kr
eksprementning variantida unuvchanlik biroz 5 foizga ko’tarildi. 10,25 kr da unuvchanligi 80
foizgacha kamaydi.[1 jadval]. Umumman olganda qattiq bug’doyning urug’larini unib chiqiahiga
nisbattan yumshoq bug’doy urug’larining unib chiqishiga nisbattan chidamliligi yuqori ekanligi
ko’zatildi.
XULOSA
Buğdoy urug‘lariga gamma nurlarining ta’siri natijasida morfo-xo‘jalik belgilarining
sezilarli darajada o‘zgarishi kuzatildi. O‘rta darajadagi gamma nurlanish (20kr) seleksiya uchun
istiqbolli o‘zgarishlarni yuzaga keltirishi mumkinligi aniqlandi. Ushbu tadqiqot natijalari o‘simlik
genetikasi va seleksiya sohasida yangi navlar yaratishda foydalanish uchun muhim ahamiyatga
ega. Tavsiyalar Gamma nurlarining ta’siri uzoq muddatli seleksiya jarayonlarida qo‘llanilishi
lozim. Turli agroiqlim sharoitlariga moslashgan yangi navlarni yaratish uchun gamma
nurlanishning optimal dozalarini aniqlash bo‘yicha qo‘shimcha tadqiqotlar o‘tkazish zarur.
Olingan mutatsiyalarni genetik tahlil qilish va sifat ko‘rsatkichlarini baholash tavsiya etiladi.
REFERENCES
1.
Bug‘doy tizimlarini o‘rganish. Agro ilm jurnali. 2020. №4 24-25 b.
2.
Toshkentboyeva, F. (2022). Oziqlantirish meʼyori va usulining kuzgi yumshoq bugʻdoy
navlari urugʻlik va ekinboplik sifatlariga taʼsiri. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi
vazirligi
Qishloq
xoʻjaligida
bilim
va
innovatsiyalar
milliy
markazi.
3.Isabekov, R. (2023). Yangi bugʻdoy navlarining urugʻini laboratoriya sharoitida issiqqa,
qurgʻoqchilikka va shoʻrga chidamliligini aniqlash. Academic Research in Educational
Sciences, 4(6), 347–357.
3.
"Mutatsion seleksiya va uning qishloq xo‘jaligidagi ahamiyati" Muallif: O‘zbekiston
Respublikasi Fanlar akademiyasi Genetika va o‘simliklar eksperimental biologiyasi instituti
olimlari Manba: O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi jurnali, 2023-yil, 2-son, 45-52-betlar
Fevral, 2025-Yil
86
1-jadval
Bug’doy navlari urug’larining gamma nurlari tasirida unib chiqishi.
Ob’ektlar
Qattiq bug’doy-Triticum durumL
Yumshbug’doy-Triticum aestivumL
Navlar
Navlar
Makuz-3
Krupinka
Aleksiyevich
Vassa
ekilgan
ungan
ekilgan
ungan
ekilgan
ungan
ekilgan
ungan
kon
100
95
100
90
100
94
100
87
5kr
100
97
100
93
100
81
100
92
10kr
100
98
100
88
100
83
100
85
15kr
100
90
100
87
100
78
100
86
20kr
100
91
100
85
100
75
100
83
25kr
100
82
100
78
100
72
100
80
