ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
342
ICHKI SEKRETSIYA BEZLARI. QALQONSIMON BEZ. QALQONSIMON BEZ
FAOLIYATINING BUZILISHI VA ZAMONAVIY TIBBIYOTDA DIAGNOSTIKA VA
DAVOLASH USULLARI
Qodirova Dilfuza Murodjon qizi
Namangan Davlat Universiteti Tibbiyot fakulteti Pediatriya ishi yo'nalishi talabasi.
E-mail:
dilfuzaqodirova991@gmail.com
Tel nomer: +998942771917
Xakimboyev Farrux Anapiya o’g’li
Namangan Davlat Universiteti Tibbiyot fakulteti Pediatriya ishi yo’nalishi talabasi.
E-mail:
xakimboyevfarrux@gmail.com
Tel nomer: +998942165600
https://doi.org/10.5281/zenodo.14865291
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ichki sekretsiya bezlari va ularning organizm
faoliyatidagi ahamiyati, xususan, qalqonsimon bez va uning tuzilishi, faoliyatining buzilishi
natijasida yuzaga keladigan kasalliklar hamda ularning diagnostikasi, profilaktikasi va davolash
usullari yoritiladi. Qalqonsimon bezning asosiy kasalliklari, ularning etiologiyasi, patogenezi,
klinik belgilari, zamonaviy diagnostika usullari hamda davolash yondashuvlari haqida batafsil
ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so'zlar:
Ichki sekretsiya,anabolitik va katabolitik gormonlar, distansion ta’sir,
periferik bezlar, trop gormonlar, giperfunksiya, gipofunksiya, miksedema, shilliq shishlar, tiroidit,
qalqonsimon bez saratoni, gipotirioz, giperterioz, gipotirodizm.
ENDOCRINE GLANDS. THYROID GLAND. THYROID DYSFUNCTION AND
METHODS OF DIAGNOSIS AND TREATMENT IN MODERN MEDICINE
Abstract.
This article describes endocrine glands and their importance in the
functioning of the div, in particular, diseases caused by the thyroid gland and its structure and
dysfunction, as well as their diagnosis, prevention and treatment methods. Detailed information
about the main diseases of the thyroid gland, their etiology, pathogenesis, clinical symptoms,
modern diagnostic methods and treatment approaches is given.
Key words:
Internal secretion, anabolic and catabolic hormones, distal effect,
peripheral glands, tropic hormones, hyperfunction, hypofunction, myxedema, mucous tumors,
thyroiditis, thyroid gland cancer, hypothyroidism, hyperthyroidism, hypothyroidism.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
343
ЭНДОКРИННЫЕ ЖЕЛЕЗЫ. ЩИТОВИДНАЯ ЖЕЛЕЗА. НАРУШЕНИЯ ФУНКЦИИ
ЩИТОВИДНОЙ ЖЕЛЕЗЫ И МЕТОДЫ ДИАГНОСТИКИ И ЛЕЧЕНИЯ В
СОВРЕМЕННОЙ МЕДИЦИНЕ
Аннотация.
В данной статье описаны железы внутренней секреции и их
значение в функционировании организма, в частности заболевания, вызванные
щитовидной железой, ее строение и дисфункция, а также методы их диагностики,
профилактики и лечения. Дана подробная информация об основных заболеваниях
щитовидной железы, их этиологии, патогенезе, клинической симптоматике, современных
методах диагностики и подходах к лечению.
Ключевые слова:
внутренняя секреция, анаболические и катаболические
гормоны, дистальный эффект, периферические железы, тропные гормоны, гиперфункция,
гипофункция, микседема, опухоли слизистых, тиреоидит, рак щитовидной железы,
гипотиреоз, гипертиреоз, гипотиреоз.
ENDOKRIN TIZIMI VA ULARNING FAOLIYATI.QALQONSIMON BEZ
Organizm hayot faoliyatining gumoral yo'l bilan idora etilishida eng muhim rolni
gormonlar o'ynaydi. Bu moddalar endokrin bezlar deb ataladigan ichki sekretsiya bezlarida
ishlanib chiqadi. Gormonlar ichki sekretsiya bezlarining hujayralarida hosil bo'lib, to‘g‘ridan-
to'g‘ri bezni ta’minlab turadigan tomirlardagi qonga o'tadi, butun organizmga tarqaladi va turli-
tuman organlarning faoliyatini kuchaytiradi yoki susaytiradi. Ba’zi gormonlar organizmning
rivojlanishi va o'sishiga, sistemalarining shakllanishiga ta'sir ko'rsatadi. Gormonlarning to'qima va
organlarga ko'rsatadigan ta’sir mexanizmi yetarlicha o'rganilgan emas. Gormonlar asosan
hujayralarda, ularning sitoplazmatik tuzilishlarida ro'y berib turadigan jarayonlarga ta’sir qiladi.
Gormonlarning bir xili hujayra membranasining o'tkazuvchanligini o'zgartirsa, boshqalari, aftidan,
hujayraning genetik apparatiga ta’sir ko'rsatib, fermentlar hosil bo'lishini idora etib boradi va shu
bilan muayyan biokimyoviy jarayonlami tezlashtiradi yoki susaytirib qo'yadi.Qanday yo'nalishda
ta’sir ko'rsatishiga qarab turli bezlarning gormonlarini ikki guruhga bo'lish mumkin: anabolik va
katabolik gormonlar.Birinchi guruh gormonlari (gipofizning somatotrop gormoni, qisman insulin)
anabolizmni, ya’ni moddalarning sintezi va depolanishini stimullaydi; ikkinchi guruh gormonlari
(tiroksin, adrenalin, qisman jinsiy gormonlar) katabolizmni kuchaytiradi, ya’ni organizmda
moddalar almashinuvi, energiya hosil qilish va sarflashni kuchaytiradi. Gormonlarning moddalar
almashinuviga turli yo'nalishda ta’sir ko'rsatishi ulaming oqsillar, yog'lar va uglevodlar sintezi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
344
hamda parchalanishini ta ’minlovchi fermentativ faollikka tanlab-tanlab ta’sir qilishiga bog'liqdir.
Gormonlar qon tarkibi (suv, qand, elektrolitlar miqdori) ni doim bir xilda saqlashda ishtirok etadi
va shu bilan gomeostaz regulatorlari xossalarini namoyon qiladi. Gormonlar nihoyat darajada faol
moddalardir, chunki juda kichkina konsentratsiyada moddalar almashinuvi hamda
funksiyalarining sezilarli darajada o‘zgarishiga sabab bo'ladi. Chunonchi, adrenalin ajratib olingan
yurakda 7 -1 x 10-9 g/ml konsentratsiyada ta’sir ko'rsataveradi. Ko'pgina gormonlar hozir toza
holda olingan. Ular bir qadar murakkab tuzilishga ega bo'lgan organik birikmalardir. Molekulasi
nisbatan kichikroq bo'lgan gormonlar, masalan, adrenalin bilan tiroksin, tirozin degan
aminokislota unumlari bo'lib, turga xos xususiyatlari (spetsifikligi) yo'q va sintetik yo'l bilan
olingan. Oqsil tabiatiga ega bo'lgan boshqa gormonlar (insulin, o'sish gormoni, adrenokortikotrop
gormon) kimyoviy tuzilishi va fiziologik faolligi jihatidan har xil turdagi hayvonlarda o'z
xususiyatlariga egadir. Gormonlar to'qimalarda qiyosan tez parchalanib ketadi. Shu munosabat
bilan qonda gormonlarning yetarli miqdorda saqlanib turishi uchun tegishli bezdan ular beto'xtov
chiqib turishi zarur bo'ladi. Ko'pchilik gormonlar ularni ishlab chiqaradigan bezlardan bir qadar
olisdagi organlarga ta’sir ko'rsatadi (distansion ta’sir), bundan tashqari, to'qima gormonlari deb
ataladigan gormonlar ham bor (gistamin, serotonin, kininlar, prostaglandinlar), bular
to'qimalarning o'zida hosil bo'ladi va ulaming o'ziga ta’sir ko'rsatadi.Bosh miyada joylashgan
endokrin bez gipofizda hosil bo'ladigan va trop gormonlar deb ataladigan gormonlar bir qancha
ichki sekretsiya bezlariga idora etuvchi ta’sir ko'rsatadi. Trop gormonlar deb, qanday bo’lmasin
ma’lum bir bez sekretsiyasini kuchaytiradigan gormonlarga aytiladi. Masalan, gipofizda
qalqonsimon bez gormoni hosil bo’lishini kuchaytiradigan tireotrop gormon, buyrak usti bezlari
po'stlog'ining gormonal funksiyasini faollashtiradigan adrenokortikotrop gormon hosil bo'lib,
qonga chiqib turadi va hokazo. Gipofizda bu gormonlar gipotalamusdan gipofizga o‘tib turadigan
va rilizing omillar deb ataladigan alohida sekretlar ta’siri ostida hosil bo’lib turadi. Har bir ana
shunday sekret muayyan trop gormon hosil bo'lishini stimullab boradi. Endokrin bezlarning
funksional holati va gormonlar sekretsiyasi tegishli trop gormonlarning qanchalik ishlanib
chiqishiga va periferik gormonlarning qondagi miqdoriga ko‘p darajada bog’liqdir. Chunonchi,
qonda tiroksin yoki kortizon miqdorining kamayishi tegishlicha tireotrop va adrenokortikotrop
gormonlar ishlanib chiqishiga sabab bo'ladi. Aksincha, qonda periferik bezlar gormonlari
miqdorining kamayishi trop gormonlar ishlanib chiqishi susayishiga olib boradi. Shu tariqa,
gormonlarning ma’lum bir muvozanatda me’yoriy holda hosil bo'lib turishi ta’minlanadi, demak
organizmning bir qancha funksiyalari o'zgarmas holda saqlanib boriladi. Odamda gormonal
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
345
regulatsiyaning buzilishi og’ir kasalliklarga olib keladi. Endokrin kasalliklaming hammasi
pirovard natijada ichki sekretsiya bezlari funksiyasining kuchayishi yoki susayib qolishi
oqibatidir. Gormonlarning ortiqcha hosil bo'lshi u yoki bu endokrin bezlar giperfunksiyasi deb
belgilansa, yetarlicha hosil bo'lib turmasligi o‘sha bezlarning gipofunksiyasi deb yuritiladi. Ana
shunday o'zgarishlar ichki sekretsiya bezlarining patologik jarayonlardan birlamchi zararlanishi
natijasi bo'lishi yoki trop gormonlar, rilizing omillar sekretsiyasining kamchiliklariga, yo bo'lmasa
nerv sistemasining og'ir kasalliklariga aloqador bo'lishi mumkin. Ichki sekretsiya bezlari
yetishmovchiligida davo maqsadida odamga gormonlar berib turish o'rinbosar terapiya deb ataladi
va amaliyotda keng qo'llaniladi. Bezlar giperfunksiyasida ularning bir qismi olib tashlanadi yoki
gormonlar hosil bo'lishini susaytirib qo'yadigan moddalar ishlatiladi. Biroq, gormonoterapiya
endokrin kasalliklarning o'zidagina emas, balki boshqa ko'pgina kasalliklarga ham qo'llaniladi.
Revmatik artritlar, kollagen kasalliklari, bronxial astma, o'pka sili, yarali kolitlar, ba’zi ko'z
kasalliklari va boshqalar singari kasalliklarda yurak usti bezlari po'stlog'ining gormonlari
glukokortikoidlar ayniqsa, ko'p ishlatiladigan bo'lib qoldi. Glukokortikoidlar bilan bir qatorda,
masalan, odam birdan tinka-madori qurib qolgan mahallarda, xronik infeksiyalarda, jarohatlar
yaxshi bitmay turgan va boshqa hollarda qilinadigan kompleks davoda organizmdagi oqsillar
sintezini stimullovchi anabolik steroidlar deb atalmish moddalar ham keng qo'llaniladi. Shunday
qilib, gormonlar endokrin bezlariga aloqasi bo'lmagan ko'pgina kasalliklarga davo qilishda
ishlatiladigan bo'ldi va bundan ham kengroq ishlatiladigan bo'ladi, chunki organizmdagi har
qanday kasallik ichki sekretsiya bezlarining funksional holatiga bir qadar ta’sir
ko'rsatadi.Qalqonsimon bez kekirdakning oldi tomonida joylashgan bo‘lib, kapalak shaklida
bo’lgan endokrin bezidir.U ikkita yon qismlardan va bo'yinchasidan iborat.Qalqonsimon bez
tiroksin (T4),triyodtironin (T3) garmonlarini hamda kalsiy almashinuvini tartibga soluvchi
kalsitonin garmonini ajratadi Bu bez juda ko'plab qon tomirlari va limfatik tomirlar bilan
ta'minlangan.Qalqonsimon bez garmonlarining vazifalari:metabolizmni tartibga soladi,energiya
almashinuvini ta’minlaydi,markaziy asab tizimi va yurak-qon tomir tizimi faoliyatiga ta’sir
ko’rsatadi hamda o’sish va rivojlanishda muhim rol o’ynaydi. Qalqonsimon bez qon tomirlaridan
1 daqiqada ushbu bezning massiga nisbatan 3-5 marta ortiq qon oqib o'tadi. Qalqonsimon bezning
yirik hujayralari kolloid moddalar bilan to'la follikulalar hosil qiladi. Bu moddalar tarkibiga yod
bilan aminokislotalar birikmasi shaklidagi bez tomonidan ishlab chiqilgan gormonlar kiradi.Yangi
tug'ilgan bolalarda bezning massasi 1 g ga yaqin bo'lsa, 5-10 yoshlarda - 10 g, 12-15 yoshlarda
bezning massasi sezilarli darajada ortib voyaga yetgan odamlarnikiga deyarli yetib qoladi - 25-35
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
346
g. Qalqonsimon bezning gormoni-tiroksin 65% gacha yod saqlaydi, Tiroksin -organizmdagi
moddalar almashinuvining juda kuchli stimulatori hisoblanadi: u oqsillar, yog'lar va uglevodlar
almashinuvini tezlashtiradi. mitoxondriyalardagi oksidlanish jarayonlarini faollashtiradi va bu esa
energiya almashinuvining tezlashishiga olib keladi. Ayniqsa, homilaning rivojlanishida
to'qimalarning o'sishi va tabaqalanish jarayonlarida gormonning roli juda muhimdir. Qalqonsimon
bezning gormonlari markaziy asab tizimiga stimullovchi ta’sir ko‘rsatadi. Bu bez gormonlarining
qonga yetarlicha tushmasligi yoki bo'lmasligi aqliy rivojlanishni keskin to'xtashini ko'rsatadi.
Qalqonsimon bezning me'yoridan ortiq funksiyasi (giperfunksiyasi) bilan bog'liq bo'lgan kasallik.
Bu kasalliklar uchun xarakterli belgi bo'lib, qalqonsimon bezning kattalashishi (zob), ko‘zni
tashqari tomonga chiqib ketguday ko‘rinishi (ko'z olmachalari o'z orbitasidan chiqadi), moddalar
almashinuvi ortadi va bu belgi jiddiy darajada oriqlab ketish bilan ko'rinishi hisoblanadi.
Ko'pchilik hollarda pulsning soni 1 daqiqada 180-200 martagacha yetadi. Bemorlar qiziqqon,
bezovta bo'ladi, ular juda tez charchaydigan, uyquning buzilishi kuzatiladi, bolalar yig'loqi bo'lib
qoladi. Bazedov kasalligi hozirgi vaqtda samarali davolash yo'llari va tartibiga ega.Qalqonsimon
bezi gormonlari yetishmaganda (gipofunksiyasida) organizmdagi moddalar almashinuvining
mo'tadil darajasini ta'min etilmasligiga va oqsil to'qimalarining zichlik holatini buzilishiga olib
keladi. To'qimalar juda bo'shashib ketadi, shilimshiqli bo'lib miksedema yoki shilliq shishlar
kasalligi rivojlanadi. Bu vaqtda odam holsizlanadigan bo'lib qoladi, ishtaha yo'qoladi. tana harorati
pasayadi, to'qimalarning g'ovaklashishi, umumiy shish, muskullarning shalvirashi, sochlarni
yomon o'sishi bilan ko'rinuvchi terining shishi unga xarakterli bo'lgan ko'rinishni
beradi.Bolalarning yoshlik davridagi qolqonsimon bez funksiyasining yetarlicha bo'lmasligi
kretinizmga olib keladi. Bu vaqtda bola o'sishdan qoladi va tana proporsiyasi buziladi, jinsiy
yetilish orqaga suriladi, aqliy rivojlanishdan ortda qoladi. Qalqonsimon bez gipofunksiyasida
gipotireoz deb ataladigan kasallik paydo bo'ladi. Qalqonsimon bez yoshlik paytidan
gipofunksiyaga uchrasa yoki hayvonlarda olib tashlanadigan bo'lsa, bu hol organizmning
jismoniy, jinsiy va ruhiy jihatdan rivojlanishi kechikib qolishiga olib keladi. Bolalik davridagi
gipotireozning klinik belgilari shunday xususiyatlarga ega bo‘ladiki, bular kretinizmda hammadan
barala ko'rinadi. O'sish orqada qolib, aqliy qobiliyatlar pasayib ketadi. Tana proporsiyalari o'zgarib
qoladi (qo'l-oyoqlar kalta, bosh katta bo'ldi), jinsiy rivojlanish kechikadi. Ko'pchilik bolalarda
qorin kattalashib ketadi, ular «o'rdakka o'xshab» g'alati yuradi, tishlari kechroq chiqadi, nutqi va
intellekti kechroq rivojlanadi. Miksedemaga xos o'zgarishlar ham bo'ladi. Qalqonsimon bezning
gipofunksiyasini ertaroq aniqlash va unga mos holda davolash jiddiy darajadagi ijobiy samara
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
347
beradi.Qalqonsimon bezning funksiyasini buzilishi genetik o'zgarishlar natijasida yuzaga kelsa,
ayrim hududlarda qalqonsimon bez gormonlarini sintezlanishi uchun zarur bo'lgan yodning
yetishmasligi tufayli yuzaga kelishi mumkin. Bunday holatlar, odatda, baland tog'li hududlarda
hamda suv, tuproq va o‘simliklarda yod yetishmaydigan kulrang tuproqli serdaraxtli joylarda
uchrayli. Bunday joylarda yashovchi odamlarda qalqonsimon bez o'lchami jihatidan kattalashib
ketsada, odatda, uning funksiyasi juda past bo'ladi. Bu esa endemik zob deb yuritiladi. Endemik
kasallik deb, ma'lum joyda va u yerda yashovchi odamlarda doimiy ravishda kuzatiladigan
kasalliklarga aytiladi. Non, choy va tuzlarga yodni qo'shilishi juda yaxshi samara beradi. Har 100
g tuzga 1 g dan kaliy yodidan qo'shish organizmning yodga bo'lgan talabini qondiradi.
QALQONSIMON BEZ KASALLIKLARINI ZAMONAVIY TIBBIYOTDA
DIAGNOSTIKASI VA DAVOLASH USULLARI
Gipotiroidizm
-
qalqonsimon bez garmonlari yetishmovchiligi natijasida yuzaga keladigan
holat bo’lib, autoimmun tiroidit,yod yetishmovchiligi,radiatsiya ta’siri va qalqonsimon bezning
jarrohlik yo’li bilan olib tashlanishi sabab bo’ladi.
Diagnostikasi:
Qon taxlili-TSH(tirotropin),T3 va T4 darajasini aniqlash.Ultratovush
teskshiruvi (UZT)-bezning hajmi va tuzilishini aniqlash.Autoantitellar testi-hashimoto tiroiditi
diagnostikasi.
Davolash:
Garmon yetishmovchiligini kompensatsiya qilish uchun preparatlar buyiriladi.
Giperterioz-
qalqonsimon bezning ortiqcha garmon ishlab chiqarishi natijasida
rivojlanadigan kasallik bo’lib, Graves-Bazedov kasalligi,qalqonsimon bez adenomalari,yod
preparatlarining haddan tashqari iste’mol qilish sabab bo’ladi.
Diagnostikasi:
Qon taxlili-TSH(tirotropin),T3,T4. Radioaktiv yod testi. UZT va biopsiya
tekshiruvi-bezning tuzilishi va hajmini aniqlash.
Davolash:
Dor-darmonlar-Tireostatik preparatlar. Radioaktiv yod bilan davolash.
Jarrohlik-og’ir holatlarda qalqonsimon bezning bir qismi olib tashlanadi.
Endemik buqoq-
qalqonsimon bezning yod defisiti tufayli kattalashishi bo’lib, yod
tanqisligi va noto’g’ri ovqatlanish sabab bo’ladi.
Diagnostikasi:
Qon taxlili-TSH(tirotropin),T3,T4.
UZT-qalqonsimon bez hajmini
aniqlash.
Biopsiya-bezdan namuna (gumonli holatda).
Davolash:
Yod qo’shimchalari.
Zarur holatda jarohlik amaliyoti.
Qalqonsimon bez saratoni
-
hujayralarni nazoratsiz va ortiqcha ko’payishi natijasida hosil
bo’ladigan patologik jarayon hosilasi bo’lib, radiatsiya va genetik moyillik sabab bo’ladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
348
Diagnostika:
UZT-qalqonsimon bez tuzilishi va hajmini aniqlash.
Biopsiya-tugunlarning
tabiatini (yaxshi va yomon) aniqlash.
Kompyuter tomografiy (KT) va MRT-o’smaning tarqalishi
va metastazlarni aniqlash.
Davolash:
Jarrohlik-qalqonsimon bezning to’liq yoki qisman olib tashlanishi
(tiroidektomiya).
Radiaktiv yod terapiya-operatsiyadan keyin qolgan bez to’qimalarini va
metastazlarini yo’q qilish uchun qo’llaniladi.
Tashqi nurlanish terapiyasi-rivojlangan holatlarda
yoki radioaktiv yodga javob bermaydigan o’smalarda qo’llaniladi.
Maqsadli terapiya-saraton
hujayralaridagi o’ziga xos mutatsiyalarga qaratilgan dorilar
XULOSA
Endokrin tizimining organizmda nihoyatda katta ahamiyatga ega. Endokrin bezlar
tomonidan ishlab chiqariladigan garmonlar,ya’ni biologik aktiv moddalar organizmning gumoral
yo’l bilan boshqarilishini taminlaydi,xususan,qalqonsimon bez organizm uchun nihoyatda muhim
bo‘lib, uning gormonlari metabolizm, yurak-qon tomir tizimi va asab tizimi faoliyatida hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. Qalqonsimon bez kasalliklari turli xil sabablarga ko‘ra yuzaga kelishi
mumkin, ularga yod tanqisligi, autoimmun jarayonlar va genetik omillar kiradi. Kasalliklarning
oldini olish uchun yod yetishmovchiligini bartaraf etish, to‘g‘ri ovqatlanish va muntazam tibbiy
tekshiruvdan o‘tish muhim ahamiyatga ega. Qalqonsimon bez faoliyati buzilishi bilan boradigan
turli xil kasaliklar, ularning diagnostikasi va davolash usullari haqida batafsil ma’lumotlar
keltirildi. Erta tashxislash va to‘g‘ri davolash orqali ushbu kasalliklarning asoratlarini kamaytirish
hamda oldini olish mumkin.
REFERENCES
1.
G‘aniyev A.T. To‘xtasinov Q.U. "Odam fiziologiyasi". Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Universiteti nashriyoti, 2019
2.
Karimov N.K., Nazarov R.A. "Endokrin tizim fiziologiyasi". Toshkent: Tibbiyot
nashriyoti, 2021.
3.
Sog‘liqni saqlash vazirligi. "Odam fiziologiyasi va kasalliklar". Toshkent: Tibbiyot
akademiyasi nashriyoti, 2020.
4.
Rashidova Z.I. "Endokrin tizim kasalliklari: Diagnostika va davolash usullari". Toshkent:
Ilm Ziyo nashriyoti, 2021.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
349
5.
Sherwood, L. "Odam fiziologiyasi: Hujayradan tizimlarga" (O‘zbekcha tarjima). Toshkent:
Fan va Texnologiya, 2018.6. Abdukarimov A.A., Rasulov F.A. "Endokrin kasalliklarning
klinik fiziologiyasi". Toshkent: Davolash nashriyoti, 2022.
6.
Guyton A.C., Hall J.E. Textbook of Medical Physiology. 14-nashr. Elsevier, 2021
7.
Ganong W.F. Review of Medical Physiology. McGraw-Hill Education, 2019.
8.
Berne R.M., Levy M.N. Physiology. Mosby, 2000.
9.
Ланг Г.Ф. Физиология человека. М.: Медицина, 2015.
10.
Федосеев П.С. Основы физиологии. М.: ГЭОТАР-Медиа, 2012.
11.
Alyaviya O.T “Fiziologiya” Yangi asr avlodi nashiryoti.2006, Navro’z
nashiyoti.2019,Toshkent.2022
12.
Gabriel Bilich, Yelena “Anatoniya va Fiziologiya” Eksmo nashiryoti.2017
13.
E.S.Bagdasarova, V.B.Rasulova “Fiziologiya odam anatomiyasi asoslari” Toshkent
Tibbiyot akademiyasi.2019
14.
A.E.Eshonqulov, Sh.M.Ahmedov “Odam anatomiyasi va Fiziologiyasi” 2010.
15.
D.A.Mamatqulov “Odam anatomiyasi va Fiziologiyasi”/ 2021.
