ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
384
OLMOSHLI BIRIKMALARNING ILMIY USLUBDA QO‘LLANILISHGA DOIR
AYRIM MULOHAZALAR
Yusupova Orziboni Sunnatovna
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti
filologiya fanlari nomzodi, dotsent
Temirova Mohidil Komilovna
2-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14866124
Annotatsiya.
Ushbu maqolada shu maqsadda, shuning uchun, shu bois, shu sababli,
shuning natijasida, shu tarzda, shu tariqa, shunday qilib, shu ma’noda, shu bilan birga, shu
jumladan, buning uchun, bundan tashqari, bizga ma’lumki kabi olmoshli birikmalarning ilmiy
matnlarda qo‘llanilishi o‘rganilgan. Bu birikmalarning qisqalik va mantiqiy izchillikni
ta’minlash, fikrni boshlash yoki ta’kidlab ko‘rsatish, jumla, abzas va mikromatnlarni bog‘lash
kabi bir qancha vazifalari ilmiy matnga xos misollar asosida tadqiq etilgan.
Kalit so‘zlar:
olmoshli birikmalar, ilmiy uslub, umumlashtiruvchi bo‘lak, ajratilgan bo‘lak,
bog‘lovchi vosita.
SOME CONSIDERATIONS ON THE USE OF PRONOUN COMPOUNDS IN
SCIENTIFIC STYLE
Abstract.
This article studies the use of pronominal combinations such as for this purpose,
therefore, that's why, hence, as a result, in this way, thus, anyway, in this sense, at the same time,
including, for this, in addition, as we know, in scientific texts. Several functions of these
combinations, such as ensuring brevity and logical consistency, initiating or emphasizing a
thought, connecting sentences, paragraphs and microtexts, are studied based on examples specific
to scientific texts.
Keywords:
pronoun combinations, scientific style, generalizing fragment, isolated fragment,
connecting means.
НЕКОТОРЫЕ СООБРАЖЕНИЯ ПО НАУЧНОМУ ИСПОЛЬЗОВАНИЮ
МЕСТОИМЕНИЙ
Аннотация.
В этой статье, с целью, следовательно, поэтому, следовательно, в
результате, таким образом, таким образом, таким образом, в этом смысле, более того,
в том числе, для того, более того, насколько нам известно изучено употребление
местоименных сочетаний в научных текстах. Некоторые функции этих соединений,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
385
такие как обеспечение краткости и логической последовательности, начало или
подчеркивание идеи, соединение предложений, абзацев и микротекстов, были изучены на
основе примеров, характерных для научных текстов.
Ключевые слова:
местоименные соединения, научный метод, обобщающее
предложение, отдельное предложение, соединительный аппарат.
Til birliklarining fan sohasida, ilmiy bayon jarayonida ishlatilishi ilmiy uslubning
shakllanishiga asos bo‘lgan. Tabiat va jamiyatdagi faktlarni, narsa-hodisalarni bayon qilish,
ularning voqe bo‘lish sabablari va o‘zaro munosabatlarini o‘rganish va izohlash bu uslubning
mazmunini tashkil etadi. Monografiya, risola, darslik, o‘quv qo‘llanma, uslubiy qo‘llanma, dastur,
maʼruza matnlari, ilmiy maqolalar, taqriz kabilar ilmiy uslubda yoziladi. Ilmiy matnlar ko‘pgina
adabiyotlarda ikkiga: ilmiy va ilmiy-ommabop matnlarga bo‘lib o‘rganiladi. Keng omma uchun
mo‘ljallanganlik, tushunarli uslubda yozishga intilish ilmiy-ommabop matnlarni muayyan bir fan
sohasi doirasida chegaralangan va faqat shu soha mutaxassislariga daxldor bo‘lgan ilmiy
matnlardan farqlovchi belgilar bo‘lib hisoblanadi [Karimov, 2010: 31]. Azim Hojiyev esa bu uslub
turlarini yanada aniqlashtirib quyidagi turlarga ajratadi: “Ilmiy uslub. Funksional uslubning bu turi
terminologik va mavhum leksikaning, murakkab sintaktik tuzilmalarning qo‘llanishi, so‘zlarning
asosan konkret, to‘g‘ri ma’noda qo‘llanishi, maxsus iboralarga egaligi va sh.k. bilan ajralib turadi.
Ilmiy uslub o‘z ichida quyidagi mayda uslublarga bo‘linadi: ilmiy-texnik uslub, ilmiy-ish uslubi,
ilmiy-ommabop uslub, ilmiy-publitsistik uslub” [Hojiyev, 2002: 54]. Ilmiy uslubda fikr ifodalash
usuli boshqacha bo‘lib, voqelikni, narsa va hodisani mantiqiy fikrlash, mushohada yuritish,
muhokama qilish va isbotlash orqali izchil bayon etiladi. Bu uslubning o‘ziga xos xususiyatlarini
monografik tarzda o‘rgangan olim M.Mukarramov aniqlik, obyektivlik, logik izchillik, neytrallik,
qisqalik va to‘liqlik kabi omillar ilmiy uslubning o‘ziga xos xususiyatlari ekanini taʼkidlaydi
[Mukarramov, 1984: 17]. Ana shu xususiyatlardan ayrimlari, ya’ni qisqalik va mantiqiy izchillikni
ta’minlash uchun olmosh so‘z turkumi, olmosh ishtirokida hosil qilingan birikmalar katta o‘rin
tutadi. Quyidagi ilmiy-ommabop hisoblangan darsliklardan olingan misollarda olmoshli
birikmalar bir gap o‘rnida kelib, qisqalikni ta’minlash vazifasini bajarmoqda:
Mikroskopik
texnikaning taraqqiy etishi 1950-yillarda mitoz va meyoz jarayonida xromosomalarning rolini
o‘rganish imkoniyati yaratdi va shundan keyin molekulyar biologiya faniga asos solindi
.
(Maxmudova Z. “Hujayra biologiyasi”, 15);
Ma‘lumki, qoraqat va zirklarda fellogen va undan
hosil bo‘lgan periderma poya po‘stlog‘ining ancha ichkarisida hosil bo‘ladi. Bunday hollarda
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
386
yasmiqchalar to‘g‘ridan to‘g‘ri fellogen hujayralaridan ajralib chiqadi
(Islomov B., Hasanov M.
“Botanika”, 65).
Quyida, yuqorida, bu o‘rinda, shu o‘rinda kabi so‘z va birikmalar
ilmiy bayonda mantiqiy
izchillikni ta’minlash uchun qo‘llaniladi:
Yuqoridagilardan shunday xulosaga kelish mumkinki,
xromosoma ikki xil funksional holatda, ya’ni ishchi to‘liq dekondensatsiya holatida bo‘ladi
(Maxmudova Z. “Hujayra biologiyasi”, 127).
Olmoshli birikmalardan
shu singari, shu kabi
birikmalar uyushiq bo‘laklarni
umumlashtiruvchi bo‘lak (so‘z) vazifasini bajaradi:
Bu to‘qimalar organlarni shamol, qor va shu
singari boshqa tashqi omil ta‘sirlaridan saqlaydi
(Islomov B., Hasanov M. “Botanika”, 74).
Ilmiy matnlarda
shuning uchun, shu bois, shu sababli, shuning natijasida buning uchun,
shu tarzda, shu tariqa
birikmalari o‘zidan oldingi voqea, hodisa sababini yoritish, izohlash,
umumlashtirish uchun qo‘llaniladi hamda gaplarni bir-biriga bog‘laydi:
Ko‘pchilik hujayralarni
oddiy ko‘z bilan ko‘rib bo‘lmaydi. Shuning uchun ham hujayrani o‘rganish mikroskopning
taraqqiy etishi bilan bog‘liqdir.
(Maxmudova Z. “Hujayra biologiyasi”, 5);
O‘simlik hayot
manbai, shu bois tabiatdagi barcha tirik mavjudotlarni o‘simliklar olamisiz tasavvur etish qiyin
(Islomov B., Hasanov M. “Botanika”, 4).
Buning uchun
birikmasi o‘zidan oldingi gapdagi voqea-
hodisani qay tarzda yuz berishi sababini yoritishda bog‘lovchi bo‘lib keladi:
Bu o‘simliklardan
oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilish botaniklardan ularni har tomonlama mukammal
o‘rganishni talab etadi. Buning uchun o‘simliklarning qanday taksonomik birliklardan tashkil
topganligini, hayoti, rivojlanishi, tashqi va ichki tuzilishi, tarqalishi, o‘sish sharoiti, turli
omillarning ularga ta‘siri hamda o‘tmishini (paleontologiya) chuqur o‘rganish zarur
.
Fikrni tugatish, xuloslash maqsadida
shunday qilib, shunday xulosaga kelish mumkinki
birikmasi ilmiy matnlarda faol qo‘llaniladi:
Shunday qilib,
DNKdagi nukleotid ketma-ketligi nusxa
sifatida RNKga ko‘chiriladi, ya’ni berilgan DNKda joylashgan axborot to‘liq RNKga ko‘chiriladi
(Maxmudova Z. “Hujayra biologiyasi”, 59);
Shunday xulosaga kelish mumkinki
,
hujayra – bu ko‘p
hujayrali organizmlarning yashash birligidir
(Maxmudova Z.V. “Hujayra biologiyasi”, 36).
Shu bilan
birikmasi
shunday qilib
birikmasi kabi fikrni yakunlash, xulosalash uchun
qo‘llaniladi:
Shu bilan yadroning bo‘linishi ham tamom bo‘lib, ikkinchisi, ya‘ni hujayraning
bo‘linishi boshlanadi
(Islomov B., Hasanov M. “Botanika”, 36).
Bundan tashqari
birikmasi berilayotgan ma’lumotga qo‘shimcha ma’lumotni berish uchun
qo‘llaniladi:
Birlamchi po‘st juda yupqa bo‘lib, u, asosan, pektinli moddalardan tuzilgan. Bundan
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
387
tashqari uning tarkibida 10-12% ga yaqin sellyuloza, gemitsellyuloza va suv bo‘ladi
(Islomov B.,
Hasanov M. “Botanika”, 47).
Shu jumladan
birikmasi ilmiy matnlarda ajratilgan bo‘lak tarkibida keladi va asosiy so‘zni
ajratib (murtak xaltasining hamma yadrolari, shu jumladan tuxum hujayra), ta’kidlab ko‘rsatadi:
Keyinchalik ana shunday megasporadan hosil bo‘lgan murtak xaltasining hamma yadrolari, shu
jumladan tuxum hujayra ham diploid xromosomli bo‘ladi
(Islomov B., Hasanov M. “Botanika”,
158).
O‘zlik olmoshi ishtirok etgan
o‘z vazifasi, o‘z kuzatishlari, o‘ziga xos, o‘z navbatida, o‘z
ichiga oladi
kabi birikmalarning ilmiy, ilmiy-ommabop matnlarda faolligi kuzatildi:
Barg
plastinkasidagi mayda o‘tkazuvchi boylamlar parallel joylashgan kattaroq o‘tkazuvchi
boylamlarga birlashadi. Ular esa o‘z navbatida barg bandiga o‘tadi, keyinchalik barg bandidan
poyadagi ksilema va floema qismlarga o‘tib ildizning uchigacha yetib boradi
(Islomov B.,
Hasanov M. “Botanika”, 76).
Ilmiy uslubning taqriz janri asosan ilmiy manbaning yutuq va kamchiliklari nimadan iborat
ekanligini baholaydi. Taqriz M.Mukarramov ta’kidlaganidek [Mukarramov, 1984: 27],
monografiya, ilmiy maqola, dissertatsiyalarga yoziladi (bundan tashqari, darslik, o‘quv
qo‘llanmalarga ham taqriz yozilishi mumkin), u bir kishi yoki bir necha kishilar tomonidan
yozilishi mumkin. Taqriz janrida dastlab taqriz berilayotgan ilmiy manbaning ahamiyati
asoslanadi va
bizga ma’lumki,
shu bois, shu ma’noda, shu sababli, shu maqsadda, shu jihatdan,
shu nuqtayi nazardan, shu o‘rinda, shuni inobatga olgan holda, bundan tashqari
kabi olmoshli
birikmalar qo‘llaniladi. Masalan, “Tilshunoslik nazariyasi” faniga doir fan dasturiga yozilgan
taqriz matnida qo‘llanilgan birikmalar fikrimizni yaqqol tasdiqlaydi:
Bizga ma’lumki,
“Tilshunoslik nazariyasi” fani til haqidagi mustaqil va aniq fan bo‘lib, tilning kelib chiqishi,
tarixiy taraqqiyot jarayonlari, qonuniyatlarini ilmiy asosda o‘rganadi.
Bundan tashqari
bu fan
tilshunoslik fanida qo‘llaniladigan terminlar, tushunchalar tizimi bilan bizni tanishtiradi. Tilning
boshqa hodisalar ichida tutgan o‘rni, tilning tuzilishi, umuman til haqidagi fanning asosiy
tushunchalarini o‘rganadi.
Shu jihatdan
filologiya ta’limida bu fanni yaxshi o‘zlashtirish talab
qilinadi.
Ayrim hollarda bir uslubga xos til birliklari ikkinchi bir uslubda qo‘llanilishi mumkin. Bu
holat olmoshlar va olmosh tarkibli birikmalarning uslublararo qo‘llanilishida ham kuzatiladi.
Xususan, ilmiy uslubda keng qo‘llaniladigan
bizga ma’lumki,
shu bois, shu ma’noda, shu sababli,
shu maqsadda, shu jihatdan, shu nuqtayi nazardan, shu o‘rinda, shuni inobatga olgan holda,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
388
bundan tashqari
kabi birikmalar badiiy uslubda yozuvchining maqsadini ifodalash uchun vosita
bo‘ladi. Masalan, Said Ahmad ushbu birikmalardan “Chekilmasin” hajviyasida unumli
foydalangan va hajviya nomida ham taqriz so‘zi bo‘lib, “sahna asariga taqriz” sifatida shakllangan
bu hikoyada ilmiy uslubga xos til birliklarining badiiy uslubda qo‘llanganini ko‘rish mumkin.
Yozuvchi bu usul orqali o‘z fikrini qoniqarli darajada kitobxonga yetkaza olgan. Said Ahmad
g‘oya jigatdan juda bo‘sh, saviyasiz, tomoshabinga hech qanday ma’naviy ozuqa bermaydigan
sahna asarlarini asar haqida taqriz yozish usuli bilan hajv qiladi, hajv yo‘li bilan tanqid qiladi.
Ma’lumki, taqriz janrida dastlab taqriz berilayotgan ilmiy manbaning ahamiyati asoslanadi va
shu
bois, shu ma’noda, shu sababli, shu nuqtayi nazardan
kabi olmoshli birikmalar faol qo‘llaniladi.
Bu hikoyani ham yozuvchi shunday boshlaydi:
Mazmunning birlamchiligi va hokazolar haqida,
ayniqsa, uning yetakchiligidan qo‘llanish haqida gapirish shu kunda, ayniqsa, ma’qul va
maqbuldir. Mana shu nuqtayi nazardan qaraganda, shu kunlarda teatrimiz sahnasida tomoshabin
olqishiga sazovor bo‘layotgan dramaturg Polvoniyning yangi “Chekilmasin” asari, ayniqsa,
xarakterlidir
(Said Ahmad. Tanlangan asarlar. II jild, 99). Asarning yutuqlari taqrizchi-muallif
tomonidan sanalib (aslida bu ytuqlarni “yutuq” deb bo‘lmaydi), so‘ng uning kamchiliklari aytiladi.
Undan avval kirish gap sifatida yuqoridagi abzas keltirilgan. Ushbu abzasni avvalgi va keyingi
abzasga bog‘lovchi vosita sifatida
shunga qaramay
birikmasi qo‘llanilgan:
Avtorning bu asari,
albatta, bunday iliq-issiq gaplarga shubhasiz sazovordir. Lekin, shunga qaramay, asar ma’lum
darajada juz’iy nuqsonlardan ham xoli emasligini aytmay o‘tolmaymiz
(Said Ahmad. Tanlangan
asarlar. II jild, 99).
Xullas, ko‘rsatish va o‘zlik olmoshi bilan shakllangan birikmalar ilmiy uslubda fikrni
boshlash, ajratib ko‘rsatish yoki asoslashda, jumlalar, abzas va mikromatnlarni bog‘lashda keng
qo‘llaniladi.
REFERENCES
1.
Каримов С. Ўзбек тили функционал стилистикаси. – Самарқанд: СамДУ нашри,
2010.
2.
Maxmudova Z.V. Hujayra biologiyasi. Darslik. – Samarqand: SamDU nashri, 2020.
3.
Islomov B., Hasanov M. Botanika. Darslik. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020.
4.
Мукаррамов М. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг илмий стили. –Тошкент: Фан,
1984. –Б.17.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
389
5.
Said Ahmad. Tanlangan asarlar. II jild. Hajviyalar. Pyesalar. –Toshkent: Sharq, 2000.
www.ziyouz.com
kutubxonasi.
6.
Юсупова О. Ўзбек тилида олмошларнинг функционал-стилистик хусусиятлари.
– Самарқанд: СамДУ нашри, 2017. –140 б.
7.
Юсупова, О. С. (2011). Ўзбек тилида олмошларнинг функционал-стилистик
хусусиятлари: Филол. фанл. номз.... дисс. автореф.
8.
Юсупова, О. С. (2011). Вопросы прономинализации, конкретизации и
актуализации в местоимениях.
Вестник Челябинского государственного
университета
, (13), 154-158.
9.
Ҳожиев А. Тилшунослик терминларининг изоҳли луғати. –Тошкент: ЎзМЭ, 2002.
–Б.54.
