532
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
AHMAD YASSAVIY HAYOTI VA IJODINING O‘RGANILISHI
Raxmatova Gulbahor
Navoiy davlat universiteti O‘zbek tili va adabiyoti mutaxassisligi1-bosqich magistranti.
M.Xudoyorova
Ilmiy rahbar: f.f.f.d, dotsent
https://doi.org/10.5281/zenodo.14864156
Annotatsiya.
Ushbu maqolada nafaqat o‘zbek, balki jahon adabiyotshunos olimlarining
Ahmad Yassaviy hayoti va ijodiga oid tadqiqot natijalari o‘laroq keltirilgan bir qancha xulosalar
bilan qisqacha tanishtirilgan.
Kalit so‘zlar:
hikmat, tasavvuf, oyat, hadis, pir, murshid, hol, ma’naviy tarbiya, fikriy
tarbiya, talmeh.
STUDY OF THE LIFE AND WORK OF AHMAD YASSAVI
Abstract.
This article briefly introduces a number of conclusions drawn as a result of
research on the life and work of Ahmad Yassavi by not only Uzbek but also world literary scholars.
Keywords:
wisdom, mysticism, verse, hadith, pir, murshid, status, spiritual education,
intellectual education, talmeh.
ИССЛЕДОВАНИЕ ЖИЗНИ И ДЕЯТЕЛЬНОСТИ АХМАДА ЯССАВИ
Аннотация.
В данной статье кратко излагается ряд выводов, сделанных на основе
исследований жизни и творчества Ахмада Яссави не только узбекскими, но и
зарубежными литературоведами.
Ключевые слова:
мудрость, суфизм, стих, хадис, пир, муршид, статус, духовное
образование, интеллектуальное образование, талме.
Nafs ila dunyoga dil bergan fosiqlar, siz bu kun,
Yassaviy xok poyidin aylab oling tummorlar.
Abdulla Oripov
Bugungi davr adabiyotshunosligida tasavvufiy adabiyotning o‘rganilish jarayonini kuzatar
ekanmiz, “Devoni hikmat” asari bilan nafaqat turkiy xalqlar, balki yana bir qancha dunyo xalqlari
adabiyotshunoslari qiziqqanlarini aniqlash mumkin. Olib borilgan tadqiqotlarning ko‘pchiligi
mutasavvif ijodkorning hayoti va ijodi bilan aloqador. Masalan, Yassaviyning tug‘ilgan yili haqida
aniq ma’lumotlar mavjud bo‘lmasa-da, uning Sayramda tug‘ilgani va yetti yoshida otasi Shayx
Ibrohimdan yetim qolganligi, qolaversa, ijodkor tug‘ilgan yerini “ul muborak Turkistondin” deya
ta’riflab o‘tgani kabi ma’lumotlarni manbalarda uchratishimiz mumkin. Shoir dastlabki tahsilni
mashhur turk mashoyihi Arslonbob qo‘lida olganligi haqidagi ma’lumotlar hikmatlariga tayanilib,
keltirilgan.
533
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Yetti yoshda Arslon bobom izlab topdi,
Har sir ko‘rib parda birla bukib yopdi.
Bihamdilloh, ko‘rdim dedi, izim o‘pdi,
Ul sababdin oltmish uchda kirdim yerga
Ahmad Yassaviy devoni turkiy adabiyotdagi bebaho manbalardan biri bo‘lib, unda nafaqat
islom dini haqida tushunchalar, tasavvufiy qarashlargina emas, balki o‘sha davrdagi turkiy xalqlar
hayot tarzlari va ijtimoiy tartiblari ham yoritib o‘tilgani alohida ahamiyat kasb etadi. Yassaviy
hikmatlaridagi aniqlik va tushunarlilik turkiy xalqlar orasida islomni anglash va ezguliklarga
ergashishga beqiyos hissa qo‘shgan.
1
Hikmatlar tahliliga kirishishdan avval “hikmat” atamasiga aniqlik kiritish zarurati
tug‘iladi. “Qur’onda yigirma marta, Payg‘ambar hadislarida esa undan ham ziyoda zikr etilgan
“hikmat” kalimasi payg‘ambarlik, hadis, sunnat, ilm-u amal qol-u holdagi aniqlik, adolat, fahm-u
farosat, aql-u idrok, fiqh, nozik ma’rifat, tafakkur, irfon, ilohiy nur, vara’, taqvo, toat, din, ruhiy
halovat, ilohiy ishorat, ladun ilmi va pand-u nasihat kabi ma’nolarni bildiradi”
2
.
Ahmad Yassaviy hikmatlari Islom dini tayangan ikki ustun: Qur’on oyatlari, ikkinchisi
Payg‘ambar a.s. sunnatlari bo‘lgan hadislardan oziqlangan. Shoir o‘z hikmatlarida bu ikki
manbaga asoslanib, imkon qadar oyat-u hadislar mazmunini tushuntirgan. Bu haqida shoirning
o‘zi shunday yozadi.
Mani hikmatlarim koni hadisdur,
Kishi bo‘y eltmasa bilgil xabisdur.
Mani hikmatlarim farmoni Subhon,
O‘qub uqsang hama ma’niyi Qur’on.
Tangri taolo so‘zin, Rasululloh sunnatin,
Inonmag‘an ummatin ummat demas Muhammad.
Ummat bo‘lsang g‘ariblarga tobe bo‘lg‘il,
Oyat, hadis har kim oytsa some bo‘lg‘il.”
Mustaqillik yillarida Ahmad Yassaviy hikmatlari manbalari haqidagi ilmiy tadqiqotlar
anchagina yaratilgan.
1
И.Ҳаққулов. Аҳмад Яссавий ҳикматлари. Тошкент, 6-б
2
Çantay, H.B.,Kur’an-I Hakım ve Meal-I Kerim, Istanbul 1959, I, 76, dipnot 231.
534
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Bular orasida vatandoshlarimiz Ibrohim Haqqulov, Nodirxon Hasan hamda Ibrohim
Shaner, Navzat Oshiq, Mustafo Tahrali, Elxon Genj, Alfina Sibg‘atullina kabi xorij ilm fidoyilari
bir qancha o‘rganishlar olib borganlar. Xususan, doktor Ibrohim Shaner kuzatuvlari natijasi
o‘laroq quyidagilarni aytadi: “Hikmatlarda yigirma sakkizta oyatga talmeh keltirilgan.
Tadqiqotimizda ularning eng asosiylariga diqqatni qaratmoqchimiz:
Yunus, Yusuf va Ya’qub alayhissalomlar
Yunusdek daryo ichra baliq bo‘lsam,
Yusufdek quduq ichra vatan qilsam.
Ya’qubdek Yusuf uchun ko‘p yig‘lasam,
Bu ish birla yo Rab seni topgaymuman.
Yassaviy bu qit’ada quyidagi uch oyatga ishora qiladi:
1. “Keyin ani baliq yutdi va ul malomatg‘a mustaxiq erdi” (Saffot, 37/142).
2. “Dedi bir deguvchi alardin: “O‘ldirmanglar Yusufni va tashlanglar ani bir qorong‘u
quduqg‘a, toki olib ketsun ani qaysi bir yo‘lovchi , agar qilmoqchi bo‘lsangizlar buni” (Yusuf,
12/10).
3. “Va yuz o‘girdi alardin va dedi: “Ey afsus Yusufg‘a!” Va oqardi ikki ko‘zi g‘mdin va ul
g‘mdin to‘lg‘on erdi” (Yusuf, 12/48).
3
Shuningdek yana bir professor Mustafo Tahrali o‘zlarining “Ahmad Yassaviy “Devoni
hikmat”ida diniy-tasavvufiy asoslar” nomli maqolasida mazkur fikrlarni aytib o‘tadilar:
“Hikmatlardagi shariat, tariqat, ma’rifat, haqiqat tushunchalari diniy-tasavvufiy bilimlarga
shomil to‘rt muhim istilohdir. Bu istilohlar ifodalagan ma’nolarni “pir o‘laroq etagidan tutib”,
“murshid” huzurida ma’naviy va fikriy tarbiya – sayrru sulukdan o‘tib, fe’lan “hol”ga erishgan
kishi, nazariy-aqliy ilmlardan farqli bo‘lgan “ilohiy ilm va hikmat” deya talqin etish mumkin:
Po‘sti imon shariatdur mag‘zi tariq,
Tariq kirgan Haqdin ulush oldi, do‘stlar.
Tariqatdir bu yo‘l otin bilsa darvesh,
Ma’rifatni matoidin olsa darvesh.
O‘zga yo‘llar bodi havo sonsa darvesh,
Haqiqatni maydonida er ul bo‘lur.”
4
Xoja Ahmad Yassaviyning hikmatlari tatar adabiyotiga ham sezilarli hissa qo‘shganligini
Alfina Sibg‘atullina maqolalaridan birida keltirib o‘tadilar:
3
И.Ҳаққулов, Н.Ҳасан, А.Бектош. Хожа Аҳмад Яссавий ҳаёти, ижоди ва анъаналари. Тошкент, 2001, 202-203
б
4
И.Ҳаққулов, Н.Ҳасан, А.Бектош. Хожа Аҳмад Яссавий ҳаёти, ижоди ва анъаналари. Тошкент, 2001, 226-б
535
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
“Tatar xalqining ming yillik adabiyot gulshanida yetishgan “so‘filik mevalari” turkiy
tasavvuf deb nomlangan ulkan va hosildor bir daraxtning samarasi bo‘lib, uning bunyodkori esa
avliyo Xoja Ahmad Yassaviy.
Tatar adabiyotining eng go‘zal namunasi bo‘lgan “Qissai Yusuf” asari bitilgan bir paytda
(XIII asr) Ahmad Yassaviy va uning xalifasi Sulaymon Boqirg‘oniy- Hakim Otaning adabiyot
maktabi bu atrofda quvvat topib ulgurgan edi. “Qissai Yusuf”ning muallifi Qul Ali, shubhasiz, bu
mutasavviflarning fikriy g‘oyasi va asarlari bilan tanish bo‘lgan, ulardan ijodiy ta’sirlangandir.”
5
Ahmad Yassaviy devoni tadqiqi davomida bir qancha jihatlarni o‘rganib, tahlilga tortgan
boshqa bir qardosh ilm fidoyisi Elxon Genj o‘zining mulohazalaridan birida quyidagi muhim
ma’lumotni aytganlar:
“Yassaviy turkiy she’riyatga birinchi bo‘lib ishq, vahdat va muhabbat sharobi, mast
bo‘lmoq, vujud shahri, ishq dardi, ishq maqomi, ishq da’vosi, nafs, ishq do‘koni, alast majlisi,
mosivo, o‘lim va dunyoning foniyligi, ishqsizlar, tajalli, samo‘ va raqs fazilati, basirat, g‘ariblik
kabi tasavvufiy atamalarni olib kirdi. U o‘z fikr-qarashlarini ilgari surish bilan bir qatorda o‘sha
davr ijtimoiy muammolarini ham tanqid qiladi.”
6
“O‘z davri farzandi sifatida islom dinini ko‘rsatmalari va islomiy aqidalarga tayangan.”.
Shoir hikmatlaridan birida bunday satrlarni o‘qiymiz:
Xushlamoydurlar olimlar bizni oyg‘on turkini,
Oriflardain eshitsang, ochar ko‘ngil mulkini.
Oyat, hadis, ma’nosi turki bo‘lsa muvofiq,
Ma’nisiga yetganlar, yerga qo‘yar bo‘rkini.
7
Tadqiqotlarni kuzatish asosida quyidagi tasnifni keltirish mumkin:
1.
Vatandoshimiz Ibrohim Haqqulov Yassaviyning nafaqat ijodi balki hayoti bilan ham
qiziqib izlanishlar olib borganlar;
2.
Xorijlik olimlarning tadqiqotlariga to‘xtalar ekanmiz Ibrohim Shanerning “Yassaviy
hikmatlarining manbai o‘laroq oyatlar xususida” nomli maqolasida oyatlardan keltirilgan
iqtiboslar hamda foydalanilgan talmehlarning hikmatlarga bergan o‘zgacha ta’siri va jilosi haqida
to‘xtaladi;
3.
Ilohiyot fanlari nomzodi Navzat Oshiq “Yassaviy hikmatlari manbaini tashkil etuvchi
hadislar va sunnat madaniyatining hikmatlarga ta’siri” mavzusidagi maqolasi orqali “hikmat”
atamasiga alohida to‘xtalib tahlil qilgan;
5
И.Ҳаққулов, Н.Ҳасан, А.Бектош. Хожа Аҳмад Яссавий ҳаёти, ижоди ва анъаналари. Тошкент, 2001, 242-б
6
И.Ҳаққулов, Н.Ҳасан, А.Бектош. Хожа Аҳмад Яссавий ҳаёти, ижоди ва анъаналари. Тошкент, 2001, 239-б
7
И.Ҳаққулов. Аҳмад Яссавий ҳикматлари. Тошкент, 6-б
536
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
4.
Professor Mustafo Tahrali ham o‘z maqolalaridan birida Yassaviy hikmatlarida diniy-
tasavvufiy asoslarni o‘rganar ekan, to‘rt muhim omil sanalmish shariat, tariqat, ma’rifat va haqiqat
tushunchalarini ham nazardan chetda qoldirmagan;
5.
Elxon Genjning olib borgan o‘rganish natijalaridan biri sifatida Yassaviyning turkiy
she’riyatga olib kirgan tasavvufiy tushunchalarini aytish mumkin;
6.
Xoja Ahmad Yassaviy tatar adabiy olamiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatganini va hattoki
alohida o‘rin kasb etishini Alfina Sibg‘atullinaning ilmiy tadqiqlari natijasi o‘laroq ko‘rishimiz
mumkin.
REFERENCES
1.
И.Ҳаққулов. Аҳмад Яссавий ҳикматлари. Тошкент, 1991.
2.
И.Ҳаққулов, Н.Ҳасан, А.Бектош. Хожа Аҳмад Яссавий ҳаёти, ижоди ва анъаналари.
Тошкент, 2001.
3.
Ф.Ашрафхўжаев, М.Хўжаев, З.Жўраев. Хожа Аҳмад Яссавий ва Яссавийлар тарихи.
Тошкент, 2021.
