Fevral, 2025-Yil
208
“NAVODIR UL-NIHOYA” ALISHER NAVOIY G‘AZALIYOTINING NODIR
XAZINASI
Abdulxamidova Moxlaroyim Merojiddin qizi
Qo‘qon davlat pedagogika instituti
O‘zbek va rus filologiyasi, O‘zbek tili va adabiyoti 3-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14880615
Annotatsiya. Ushbu maqola Alisher Navoiyning "Navodir un-nihoya" devonidagi g‘oyaviy
chuqurlik, tasviriy vositalar va badiiy ifoda vositalari inson ruhiyatining nozik qirralarini ochib
beradi. Hazrat Alisher Navoiyning ikkinchi devoni "Navodir un-nihoya"da muhabbat, odob-axloq,
haqiqat, vafo kabi abadiy qadriyatlar kuylanganligi haqida mulohaza yutiladi. Maqolada
"Navodir un-nihoya" g’azallari mazmun-mohiyati ko’rib chiqiladi.
Kalit so’zlar: "Navodir un-nihoya", "Zihi zuhuri jamoling quyosh kibi paydo", "Iloho,
amringga ma’mur yetti torami a’lo", "Olam ichra menga ul huri malaksiymo bas", devon,
g’azallari, Navoiy, mazmun-mohiyat.
Аннотация. В данной статье раскрываются тонкие аспекты человеческой психики
в книге Алишера Навои «Наводир ун-нихоя», ее идейная глубина, изобразительные средства
и художественные средства выразительности. На втором диване хазрата Алишера Навои
«Наводир ун-нихойя» воспеваются такие вечные ценности, как любовь, манеры, правда и
верность. В статье рассматривается сущность газелей «Наводир ун-нихоя».
Ключевые слова: «Наводир ун-нихоя», «Зихи зухури джамалинг подобны появлению
солнца», «Илохо, семь струн твоего повеления превосходны», «Олам ихра менга уль хури
малаксийма бас», диван, газели, Навои, содержание-сущность.
Abstract. This article reveals the subtle aspects of the human psyche in Alisher Navoi's
"Navodir un-nihoya" book, with its ideological depth, pictorial means, and artistic means of
expression. In the second divan of Hazrat Alisher Navoi, "Navodir un-nihoya", the eternal values
such as love, manners, truth and loyalty are sung. The article examines the content of "Navodir
un-nihoya" ghazals.
Key words: "Navodir un-nihoya", "Zihi zuhuri jamaling is like the sun appears", "Iloho,
the seven strings of your command are excellent", "Olam ichra menga ul huri malaksiyma bas",
divan, ghazals, Navoi, content- essence.
Alisher Navoiy (1441–1501) buyuk o‘zbek shoiri, mutafakkiri va davlat arbobi, turkiy
adabiyotning yorqin yulduzi va asoschisi sifatida tanilgan.
Fevral, 2025-Yil
209
Uning ijodi o‘z davrining ijtimoiy, madaniy va adabiy hayotini chuqur aks ettirib, butun
turkiy xalqlar adabiyotiga ulkan ta’sir ko‘rsatgan. Alisher Navoiy Hirotda tavallud topgan.
Yoshligidan bilim olishga intilib, arab va fors tillarini puxta o‘rgangan. U diniy va
dunyoviy fanlarni mukammal o‘zlashtirib, Hirot madaniy hayotining markazida bo‘lgan.
Shoirning ijodiy faoliyati ikki asosiy qismga bo‘linadi: forsiy va turkiy tillardagi asarlar.
Fors tilida “Foniyning devoni” nomi bilan tanilgan to‘plam yaratgan bo‘lsa, turkiy tildagi
asarlari Navoiy ijodining cho‘qqisini tashkil etadi.
Navoiyning g‘azallari va ruboiylari chuqur falsafiy mazmuni, nafosati va o‘ziga xosligi
bilan ajralib turadi. Ularning barchasi “Hazoin ul-maoniy” devoniga to‘plangan. Bu devon to‘rt
qismdan iborat:
1.
"G‘aroyib us-sig‘ar"
2. "Navodir ush-shabob"
3. "Badoyi’ ul-vasat"
4. "Favoyid ul-kibar"
Alisher Navoiy “Xazoyin ul-maoniy” ga qadar “Ilk devon”, “Badoye’ ul-bidoya”,
“Navodir un-nihoya” devonlarini tuzgan. “Xazoyin ul-maoniy” ana shu 3 devonga kirgan hamda
“Navodir ul-nihoya” tuzilgandan keyin yozilgan she’rlar asosida yuzaga kelgan".[2] Hozirga qadar
“Navodir un-nihoya”ning to‘rt qo‘lyozmasi bizga ma’lum. Ulardan uchtasi haqida M.Rashidova
[3] va Tojikistondagi bir nusxa to‘g‘risida B.Maqsudov yozgan. Alisher Navoiy turkiy adabiyotni
yangi bosqichga olib chiqgan. U o‘z asarlarida insoniyat qadri, adolat, axloqiylik va mehr-oqibatni
yuksak darajada tarannum etdi. Uning ijodi nafaqat o‘z davrida, balki bugungi kunda ham
adabiyot, madaniyat va ma’naviyatni boyitishda davom etmoqda.Alisher Navoiy o‘z
zamonasining buyuk siymosi sifatida milliy o‘zlikni anglash va turkiy xalqlar madaniy merosini
shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Shu sababli, uning ijodi har doim o‘rganishga va qadrlashga
arziydi. Alisher Navoiy nafaqat shoir, balki davlat arbobi va ma’rifatparvar sifatida ham o‘z
davrining rivojiga katta hissa qo‘shgan. Uning ijodiy merosi bugungi kunda ham insoniyat
ma’naviy boyligini yanada yuksaltirishga xizmat qilmoqda. Navoiy ijodi o‘zbek xalqi
madaniyatining faxri va dunyo adabiyotining nodir durdonalaridan biridir. Alisher Navoiy
o‘zining betakror ijodi bilan o‘zbek adabiyotining eng yuksak cho‘qqilaridan birini egallagan.
Hazrat Alisher Navoiyning ikkinchi devoni “Navodir un-nihoya” (“Nihoyasiz hodirliklar”) 1485-
1486-yillarda yaratilgan bo'lib 862 ta g'azaldan iborat. Ulardan 5 tasi Navoiyning boshqa
devonlarida uchramasligi bilan ahamiyatli. Devonning yana bir o'ziga xos xususiyati u faqatgina
Fevral, 2025-Yil
210
g'azallardan iboratligidadir.[2]Tadqiqot obyekti va qo’llanilgan metodlar. Alisher Navoiy ijodi,
xususan, “Navodir un-nihoya” devoni – ushbu devonning tuzilishi, o‘ziga xosligi va mazmuni.
Navoiy g‘azallari – ularning poetik mazmuni, ramzlari va ma’naviy-falsafiy ahamiyati.
G‘azalning estetik tahlili – g‘azalning mazmun-mohiyati va ramziy ma’nolari.
Tadqiqot predmeti sifatida “Navodir un-nihoya” devonining tarkibi va o‘ziga xos
xususiyatlari – devonning faqat g‘azallardan iboratligi va boshqa devonlar bilan aloqasi. Navoiy
g‘azallarida sevgi, ishq va ma’shuqaning go‘zalligi tasviri g‘azallarda ishqiy mavzuning poetik
talqini. "Navodir un-nihoya" qo‘lyozmalarining ahamiyati. Tadqiqot maqsadi Alisher Navoiy
"Navodir un-nihoya" devonidagi g‘azallarning poetik va ma’naviy mazmunini tahlil qilish,
ularning estetik, diniy va falsafiy jihatlarini aniqlashdir. Tadqiqotda Navoiyning sevgi, ishq,
ma’shuqaning go‘zalligi va ma’naviy yuksalish kabi mavzularni o‘rganib, uning asarlaridagi
ramzlar, obrazlar va uslublarni tahlil qilish orqali Navoiy ijodining turkiy adabiyotdagi o‘rnini va
uning yuksak ma’naviy ahamiyatini ochib berish maqsad qilinadi. Tadqiqot metodlari sifatida
mavzuga oid manbalarni o’rganish, poetik tahlil, falsafiy tahlil, semantik tahlil – so‘z va
iboralarning ma’nosini tahlil qilish.
Olingan natijalar va ularning tahlili.
"Navodir un-nihoya" devonidan joy olgan "Zihi
zuhuri jamoling quyosh kibi paydo" misrasi bilan boshlanuvchi yetti baytli bu g’azalning mazmun-
mohiyatini quyidagi ko’rinishda ko’ramiz:
Zihi zuhuri jamoling quyosh kibi paydo,
Yuzung quyoshig‘a zarroti kavn o‘lub shaydo.
Yuzung ziyosidin ar subh ayni ichra bayoz,
Soching qarosidin ar shom boshida savdo.
Zuhuri husnung uchun aylabon mazohirni,
Bu ko‘zgularda ani jilvagar qilib amdo.
Chu jilva ayladi ul husn aylabon oshiq,
Saloyn ishqin etib ofarinish ichra salo.
Biri qabul eta olmay oni magarkim, men
Qilib otimni zulumu jahul birla ado.
Demayki men o‘zi ma’shuq o‘lub, o‘zi oshiq,
Ki tig‘i g‘ayrat o‘lub anga naqsh g‘ayri zudo.
Navoiy o‘lmadi tavhid guftugo‘ bila fahm,
Magarki aylagasen tilni qat’u jonni fido. [1. 1-bet]
Fevral, 2025-Yil
211
G'azalda asosiy mavzu sevgi va uning ta'siri, ayniqsa oshiqning ma'shuqqa bo'lgan chuqur
tuyg'ulari haqida. Navoiyning bu she'rida ma'shuqaning go'zalligi va uning ta'siri, oshiqning
ma'shuqqa bo'lgan muhabbati va buning natijasida yuzaga kelgan azoblar, uning yodida qolgan
tasavvurlar va ramzlar o'z aksini topgan.
Birinchi bayt:
“Zihi zuhuri jamoling quyosh kibi paydo,
Yuzung quyoshig‘a zarroti kavn o‘lub shaydo.”
Bu yerda ma'shuqaning go'zalligi quyosh bilan taqqoslanadi. Yuzining nuridan o'zi
koinotga ta'sir qiladi, go'zalligi orqali dunyo porlaydi. Quyoshning yorug'ligi kabi, ma'shuqaning
yuzidagi nur ham olamni yoritadi.
Ikkinchi bayt:
"Yuzung ziyosidin ar subh ayni ichra bayoz,
Soching qarosidin ar shom boshida savdo."
Ma'shuqaning yuzining nuri tong otishida bo'lgani kabi, uning sochlari esa shomda
porlaydi. Bu baytda ma'shuqaning go'zalligi kunning har bir paytida, har bir nuqtada seziladi.
Yuzining nuridan subhning yengil bayoz rangiga, sochlarining chiroyidan esa shomning
keng va qamrab oluvchi qorong'uligiga ta'sir qiladi.
Uchinchi bayt:
"Zuhuri husnung uchun aylabon mazohirni,
Bu ko‘zgularda ani jilvagar qilib amdo."
Ma'shuqaning go'zalligi va husni, uni kuzatish va ta'riflashda yuksak san'atni talab qiladi.
"Ko‘zgularda ani jilvagar" degan ibora orqali, Navoiyning maqsadi ma'shuqaning tasvirini
eng yaxshi tarzda ko'rsatish va uni yuksaltirishdir.
To'rtinchi bayt:
"Chu jilva ayladi ul husn aylabon oshiq,
Saloyn ishqin etib ofarinish ichra salo."
Ma'shuqaning go'zalligi oshiqni o'ziga jalb qilib, uni sevgi va ishqning kuchiga aylantiradi.
Navoiyning ushbu bayti sevgan kishining ichki olamini, oshiqning sevgi va ehtiroslar bilan
yuksalishini tasvirlaydi.
Beshinchi bayt:
"Biri qabul eta olmay oni magarkim, men
Qilib otimni zulumu jahul birla ado."
Oshiq ma'shuqaning sevgisini olishda qiynaladi, unga yetib borish esa juda og'ir bo'ladi.
Fevral, 2025-Yil
212
"Zulumu jahul" bilan o'zini tavsiflash orqali, oshiq ma'shuqqa yetolmaslikning va o'zini
nohaqlikda ko'rsatishning ichki iztirobini ta'riflaydi.
Oltinchi bayt:
"Demayki men o‘zi ma’shuq o‘lub, o‘zi oshiq,
Ki tig‘i g‘ayrat o‘lub anga naqsh g‘ayri zudo."
Oshiqning ichki iztirobi o'zining ham ma'shuq, ham oshiq bo'lishi orqali tasvirlanadi. U
o'zida ikkala ro'lni ham his etadi — sevgan va sevib qolgan, lekin bu iztirobli holat unga g'ayratni
yo'qotadi.
Yettinchi bayt:
"Navoiy o‘lmadi tavhid guftugo‘ bila fahm,
Magarki aylagasen tilni qat’u jonni fido."
G'azalning oxirgi baytida Navoiyning o'zining she'rlarida ma'naviy yuksaklik va
ulug'vorlikni anglash orqali yuksalishi ifodalangan. "Tavhid guftugo‘ bila" deganda, Navoiyning
diniy va ma'naviy prinsiplariga ishora qilinadi, va sevgi, tasavvur va ma'naviyatning o'zaro aloqasi
ta'kidlanadi.
Xulosa:
G'azalning umumiy maqsadi sevgi va uning tasavvuridagi go'zallik, iztirob, hamda
ma'shuqa bo'lgan ehtiroslarni chuqur tasvirlashdir. Navoiyning til va ramzlar yordamida sevgi
haqidagi falsafiy qarashlari, inson ruhining azoblari va baxti o'zaro uyg'unlikda ifodalangan. Yana
bir, "Iloho, amringga ma’mur yetti torami a’lo" misrasi bilan boshlanuvchi yetti g’azalining
mazmun-mohiyatiga bir nazar tashlaymiz.
Iloho, amringga ma’mur yetti torami a’lo,
Ne yetti torami a’lo, to‘quz sipehri muallo.
Jamil zikrlik o‘lg‘on jamoling etti tamanno,
Vusul fikrlik elga visoling, o‘ldi tavallo.
Xayol bikrlarin jilvagarlik etgali har yon
Sen aylading hulli durri nazm birla muhallo.
Ibodatingg‘a yangi oy bo‘lub ham o‘ldi musalli,
Sipehr atlasidin solibon havog‘a musallo.
Chu sandin o‘ldi quyosh panjasi aro oltun,
Socharg‘a dog‘i sen etting anga karam yadi tulo.
Demakka zikring erur, xonaqoh ichinda hayo-xuy,
Saloyi ishqing ila ahl dayr ichra alolo.
Navoiy, ahli junun zumrasig‘a kirdi ilohi,
Fevral, 2025-Yil
213
Chu aylading ani Majnun, o‘zungni qil anga Laylo. [1. 2-bet]
Alisher Navoiy ning ushbu g'azali, ma'shuqaga bo'lgan cheksiz muhabbatni va uning
yuksak go'zalligini tasvirlashga bag'ishlangan. She'rda ma'naviy izlanish, ishqning nozik fazalari,
va sevgi va go'zallikning o'zaro aloqasi ko'rinadi.
Birinchi bayt:
"Iloho, amringga ma’mur yetti torami a’lo,
Ne yetti torami a’lo, to‘quz sipehri muallo."
Bu baytda, Navoiyning maqsadi — ilohiy ishq va go'zallikni tasvirlash. "Yetti torami a'lo"
va "to‘quz sipehri muallo" iboralari orqali, u ilohiy va go'zal jihatlarni ajratib ko'rsatadi.
Sipehr (osmon) va uning go'zalligi bilan taqqoslash ma'shuqaning yuksak maqomini
bildiradi.
Ikkinchi bayt:
"Jamil zikrlik o‘lg‘on jamoling etti tamanno,
Vusul fikrlik elga visoling, o‘ldi tavallo."
"Jamil zikrlik" va "etti tamanno" degan iboralar ma'shuqaning yuksak go'zalligini va uning
ishqdagi roli haqida gapiradi. Ma'shuqaning go'zalligi va ma'naviy ulug'vorligi oshiqning ichki
iztirobi va ehtiroslarini uyg'otadi. Bu yerda, Navoiyning ishlatgan tasvirlari, ma'shuqa va uning
go'zalligini naqshlangani kabi, cheksiz yuksaklikka erishganligini ifodalaydi.
Uchinchi bayt:
"Xayol bikrlarin jilvagarlik etgali har yon
Sen aylading hulli durri nazm birla muhallo."
"Xayol bikr" va "hulli durri" iboralari orqali, Navoiyning maqsadi go'zallik va ishqning
g'oyaviy va muqaddas jihatlarini ko'rsatishdir. Ma'shuqaning jilvasini tasvirlash, oshiqning uni
anglashdagi orzularini aks ettiradi. "Muhallo" so'zi, ma'naviy ehtiros va ma'naviy go'zallikni,
xuddi qimmatbaho toshlar kabi qadrlashni bildiradi.
To'rtinchi bayt:
"Ibodatingg‘a yangi oy bo‘lub ham o‘ldi musalli,
Sipehr atlasidin solibon havog‘a musallo."
Ma'shuqaning ibodatidagi "yangi oy" va "musalli" iboralari uning yuksak ma'naviy
fazilatlarini ifodalaydi. Sipehr atlasidan solingan havog'ni tasvirlash, uning go'zalligi va oshiqni
o'ziga jalb etishini yanada kuchaytiradi.
Beshinchi bayt:
"Chu sandin o‘ldi quyosh panjasi aro oltun,
Fevral, 2025-Yil
214
Socharg‘a dog‘i sen etting anga karam yadi tulo."
Ushbu baytda, ma'shuqaning go'zalligi va uning ta'siri yana bir bor quyosh bilan
taqqoslanadi. "Socharg‘a dog‘i" ma'shuqaning barcha nozik jihatlari, uning go'zalligi, va oshiqka
bo'lgan ta'siri bilan bog'liq.
Oltinchi bayt:
"Demakka zikring erur, xonaqoh ichinda hayo-xuy,
Saloyi ishqing ila ahl dayr ichra alolo."
Navoiyning bu baytida ma'naviyat va ishqning chegarasizligi haqida so'z boradi.
"Xonaqoh" (diniy o'quv yurtlari) va "dayr" (dinning maxfiy joylari) iboralari orqali,
Navoiyning maqsadi ma'naviy yuksalishni va sevgi, taqvo, va samimiylikning o'zaro aloqasini
ko'rsatishdir.
Yettinchi bayt:
"Navoiy, ahli junun zumrasig‘a kirdi ilohi,
Chu aylading ani Majnun, o‘zungni qil unga Laylo."
G'azalning oxirgi baytida, Navoiyning o'zi shaxsiy misol sifatida kiritilgan. "Majnun" va
"Laylo" ramzlari, oshiqning sevgi va ma'naviy izlanishdagi azoblarini va ulug'vorligini ifodalaydi.
Majnunning Layloga bo'lgan muhabbati bilan o'zaro aloqalar, Navoiyning o'z ishqi va
uning ma'naviy sevgisiga bo'lgan chuqur hurmatini ko'rsatadi.
Xulosa:
G'azalning umumiy mazmuni, ma'shuqaning go'zalligi, oshiqning ehtiroslari va
ma'naviy izlanishlari haqida. Navoiyning she'ri tasvirlangan go'zallik va sevgi orqali inson
ruhining eng oliy va ma'naviy jihatlarini o'rganadi. Ma'shuqaning go'zalligi va unga bo'lgan
muhabbat, oshiqni chuqur ma'naviy izlanishga olib boradi.
Yana bir "Navodir un-nihoya" devonida ko’radigan g’azalimiz "Olam ichra menga ul huri
malaksiymo bas" misralari bilan boshlanadi va quyidagicha ifodalanadi.
Olam ichra menga ul huri malaksiymo bas,
Ul qachon bo‘lsa muyassar qadahi sahbo bas.
Gar shabiston ichida hojat esa sham’ ila nuql,
Ham o‘shul mohjabinu labi shakkarxo bas.
Naqdi jon bersamu la’li labidin qut olsam,
Umr bozorida men xastag‘a bu savdo bas.
Kimga bu dast beribdurki senga, bergay dast,
Ayla bu fikri maholotni, ey shaydo, bas.
Gar budur hodisai davr xarobot ichra,
Fevral, 2025-Yil
215
Xirqai choki bila durdi qadah polo bas.
Hashmat ahli xazu xoroda yoshunsunki, menga
Notavon jismi fano gardida nopaydo bas.
Ey Navoiy, yetaring yorg‘a ermas mumkin,
Qilmasang ko‘nglung aro g‘ayri xayolin to bas. [1. 149-bet]
Alisher Navoiy ning ushbu g'azali, insonning ma'naviy izlanishlari, sevgi, ishq, va umrning
o'ziga xos bo'lgan ehtiroslarini tasvirlaydi. Bu g'azalda ma'naviy va ma'rifiy qadriyatlar, sevgi va
ehtiroslar, hamda dunyo va uning o'zgaruvchanligi haqida chuqur tafakkur qilinadi.
Birinchi bayt:
"Olam ichra menga ul huri malaksiymo bas,
Ul qachon bo‘lsa muyassar qadahi sahbo bas."
Bu baytning ma'nosi ma'shuqaning yuksak go'zalligi va uning qo'li bilan hayotdagi baxtni
topish haqida. "Huri malaksiymo" so'zlari ma'shuqaning xuddi jannatdagi go'zallik va
ulug'vorlikda bo'lishi sifatida talqin qilinadi. "Qadahi sahbo" esa, bu go'zallik va sevgi orqali
oshiqning ma'naviy yetuklikka erishishini ifodalaydi.
Ikkinchi bayt:
"Gar shabiston ichida hojat esa sham’ ila nuql,
Ham o‘shul mohjabinu labi shakkarxo bas."
"Shabiston" (tun) va "sham" iboralari, sevgi va ma'naviyatning nozik fazalarini tasvirlaydi.
"Labi shakkarxo" esa, ma'shuqaning go'zalligi, uning shirin so'zlari va lablarining
jozibasini ko'rsatadi. Bu yerda, tunda o'zingni ma'naviy va jismoniy jihatdan to'ldirish,
ma'shuqaning tabiatidagi go'zallik orqali amalga oshiriladi.
Uchinchi bayt:
"Naqdi jon bersamu la’li labidin qut olsam,
Umr bozorida men xastag‘a bu savdo bas."
Oshiq o'zining jonini, o'zi uchun eng qimmatli narsa bo'lgan jonini, ma'shuqaga fido etishga
tayyor. "La’li labidin" — ma'shuqaning labidan chiqarilgan shirin so'zlar, yoki ma'naviy yuksalish,
uning go'zalligi va oshiqning hayotida ahamiyatli o'rin tutadi. Ushbu baytda oshiqning sevgi va
hayotga qarshi kurashdagi yuksak qadriyatlari aks etadi.
To'rtinchi bayt:
"Kimga bu dast beribdurki senga, bergay dast,
Ayla bu fikri maholotni, ey shaydo, bas."
Fevral, 2025-Yil
216
Oshiq ma'shuqasiga bo'lgan muhabbatining ahamiyatini va qadrini ta'kidlaydi. "Dast" so'zi,
ovqat yoki har qanday yordamni anglatadi, bu yerda esa oshiq ma'shuqaga o'zining butun hayotini
va qalbini bag'ishlashga tayyorligini bildiradi. "Fikri maholotni" so'zi esa, oshiqning tasavvuridagi
maqsad va yuksaklikni tasvirlaydi.
Beshinchi bayt:
"Gar budur hodisai davr xarobot ichra,
Xirqai choki bila durdi qadah polo bas."
"Xirqai choki" (albatta, kuchli ichimlik) orqali, oshiq dunyoning xarobligi va vaqtning
o'tishiga qaramay, sevgi va ma'naviyat orqali yangi bir dunyo yaratishni istaydi. Bu baytda
davrning va o'tgan vaqtning ezgulik va yuksaklik bilan muvozanatlashgan tasvirlari ko'rinadi.
Oltinchi bayt:
"Hashmat ahli xazu xoroda yoshunsunki, menga
Notavon jismi fano gardida nopaydo bas."
Bu baytda Navoiyning maqsadi dunyodagi o'tkinchi narsalarga, ya'ni tananing buzilishi va
xazinning cheksizligini ko'rsatishdir. Biroq, oshiqning ma'naviy va sevgi bilan to'lgan dunyosi
hech narsaga bog'liq bo'lmaydi, chunki uning yuragi va ma'naviyati hech narsadan ta'sirlanmaydi.
Yettinchi bayt:
"Ey Navoiy, yetaring yorg‘a ermas mumkin,
Qilmasang ko‘nglung aro g‘ayri xayolin to bas."
Bu baytning ma'nosi Navoiyning o'zini ta'kidlashi va ko'nglini ochish, unga ma'naviy
ravishda erishish va chinakam baxtni topishdir. "G'ayri xayol" so'zi orqali, uning ma'naviy
yuksalish va sevgi orqali o'z hayotini rivojlantirishga bo'lgan harakatlari ifodalanadi.
Xulosa:
G'azalning umumiy mazmuni sevgi va ma'naviyatning cheksiz qadrini tasvirlash,
dunyoning va vaqtning o'zgarishlariga qarshi turish, va ma'naviy izlanishlar orqali haqiqatga
erishishdir. Navoiyning bu g'azali, sevgi, ruhiyat, va ichki borliqni o'rganishning ulkan olamiga
chorlash va insonning yuksak ma'naviy maqsadlariga erishish yo'lidagi sabr va ishonchni
ifodalaydi.
Xulosa qilib aytadigan bo’sak, Alisher Navoiyning "Navodir ul-nihoya" devoniga
kiritilgan g'azallarida sevgi, ma'naviyat va ruhiy yuksalishning ulug'vorligi ta’kidlanadi. Ular
orqali insonning ichki izlanishlari, dunyoning o'tkinchiligiga qarshi ma'naviy mustahkamlik va
haqiqatga erishish yo'lidagi mehnat ko'rsatiladi. G'azallarda sevgi faqat jismoniy ehtiroslardan
emas, balki ruhiy va ma'naviy poklikdan kelib chiqishi ta'kidlanadi.
Fevral, 2025-Yil
217
REFERENCES
1.
kutubxonasi "Navodir ul-nihoya" [1-2-149-b].
2.
oz.sputniknew.uz "Alisher hayoti va ijodi".
3.
Rashidova M. Alisher Navoiy "Navodir un-nihoya" devoning uch qo’lyozma nusxasi va
ularning qiyosiy tahlili// Moziydan sado. [2019, 1- son, 20-21-b].
4.
Jabborova M. HEAVENLY ATTRIBUTES FOUND IN FOLKLORE AND THEIR
IMPORTANCE IN EVERYDAY LIFE //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 10. – С. 159-162.
5.
Valiyevna J. M., Atoyevna O. F. SHODIQUL HAMRONING «HOVLIDAGI DARAXT»
TIMSOLINIG SHAXS SIFATLARIGA EPITET BOLIB KELISHI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 44. – №. 8. – С. 57-60.
6.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC
WORKS. Solution of social problems in management and economy, 3(4), 165-168.
7.
Jabborova,
M.
(2023).
THEORETICAL
INTERPRETATION
OF
STUDENTS'ACADEMIC ACHIEVEMENT. Solution of social problems in management
and economy, 2(12), 36-40.
8.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC
WORKS. Solution of social problems in management and economy, 3(4), 165-168.
9.
Valiyevna, J. M. (2024). The Artistic Perfection of Cosmic Images in the Works of Yusuf
Khos Hajib and Navoi. Journal of Intellectual Property and Human Rights, 3(4), 153-158.
10.
Jabborova, M. (2024). MUMTOZ SHE’RIYATDA UCHRAYDIGAN OY, YULDUZ,
QUYOSH TIMSOLLARINING SHAXS QIYOFASIDA TIMSOLLANISHI. Theoretical
aspects in the formation of pedagogical sciences, 3(1), 48-52.
11.
SHE’RIYATIDA, M. J. Z., & TIMSOLLARMUSHTARAKLIGI, I. I. V. K.
PEDAGOGICAL SCIENCES AND TEACHING METHODS.–2022. Т, 2(18), 209-211.
12.
Sharipova M. ЭПОСА" АЛПОМИШЬ"-ИСТОЧНИК НАРОДНОГО ВОСПИТАНИЯ,
ВЕДУЩИЙ
ПОКОЛЕНИЕ
К
СОВЕРШЕНСТВУ
//ЦЕНТР
НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2022. – Т. 12. – №. 12.
13.
Шарипова, М. Б., & Неъматуллоева, М. (2024, February). ТЕОРИЯ РАЗВИТИЯ
ЛИЧНОСТИ ЭРИКА ЭРИКСОНА СРЕДИ ДРУГИХ ПОДХОДОВ И НАУЧНОЙ
МЕТОДОЛОГИИ. In INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-
CONFERENCE" MODERN TENDENCIES OF DIGITAL EDUCATION AND WAYS OF
Fevral, 2025-Yil
218
IMPLEMENTING THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech (Vol. 1, pp.
6-13).
14.
Шарипова, М. Б., & Неъматуллоева, М. (2024, February). КОМПЛЕКСНАЯ
КОНЦЕПЦИЯ РАЗВИТИЯ ЛИЧНОСТИ И ЕЕ НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ
ОСНОВЫ. In INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL E-CONFERENCE"
MODERN
TENDENCIES
OF
DIGITAL
EDUCATION
AND
WAYS
OF
IMPLEMENTING THEM IN THE EDUCATIONAL PROCESS"–Brno, Czech (Vol. 1, pp.
18-25).
15.
Sharipova,
M.
(2023).
“ALPOMISH”
EPOSINING
QADIMIYLIGI
VA
AN’ANAVIYLIGI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 44(44).
16.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 46(46).
17.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING ARXAIK-
BAIIY XUSUSIYATLARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 44(44).
18.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA ETNIK-MADANIY
TA'LIM TIZIMI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 32(32).
19.
Sharipova, M. (2024). ABDUNAZAR POYONOVNING 70 YILLIK YUBILEYI
DOIRASIDA “ABDUNAZAR POYONOVNING BAXSHICHILIK SAN’ATIDA
TUTGAN O ‘RNI” MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA
(Ilmiy
maqolalar
to’plami):
ABDUNAZAR
POYONOVNING
KUYLAGAN
“ALPOMISH” VARIANTIDA MAROSIMLAR BADIIY IFODASI. Buxoro davlat
pedagogika instituti jurnali, 4(4).
20.
Baxshilloyevna, S. M., & Firuzovna, R. S. (2024). KITOBXONLIK MADANIYATI
ORQALI TALABALAR MA'NAVIYATINI YUKSALTIRISHNING ILMIY-NAZARIY
ASOSLARI.
21.
Sharipova, M., & Jabborova, D. (2024). COMMONALITIES IN THE RELATIONSHIPS
OF FOLKLORE GENRES WITH LITERATURE. Modern Science and Research, 3(9),
170-177.
22.
Sharipova, M., & Rajabova, S. (2024). SCIENTIFIC AND THEORETICAL BASIS OF
IMPROVING THE SPIRITUALITY OF STUDENTS THROUGH LIBRARY
CULTURE. Modern Science and Research, 3(9), 148-155.
23.
Sharipova, M., & Saidova, S. (2024). THE SKILL OF CHARACTER DEVELOPMENT IN
ABDULLA QAHHOR'S STORIES. Modern Science and Research, 3(9), 156-162.
Fevral, 2025-Yil
219
24.
qizi Hamidova, U. F., & Sharipova, M. B. (2024, February). METHODOLOGY OF
DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES OF CHILDREN OF PRESCHOOL AGE.
In INTERNATIONAL
CONFERENCE:
PROBLEMS
AND
SCIENTIFIC
SOLUTIONS. (Vol. 3, No. 1, pp. 73-82).
25.
Azimov, Y., To’xsanov, Q., Adizov, B., Sharipova, M., & Hojiyeva, N. (2024). Statistical
analysis of thrift and ecological education concepts in elementary school students. In E3S
Web of Conferences (Vol. 587, p. 02020). EDP Sciences.
26.
Sharipova,
M.
(2023).
“ALPOMISH”
EPOSINING
QADIMIYLIGI
VA
AN’ANAVIYLIGI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 44(44).
27.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 46(46).
28.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 46(46).
29.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING ARXAIK-
BAIIY XUSUSIYATLARI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 44(44).
30.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONI BADIIY STRUKTURASIDA
MAROSIMLARNING O ‘RNI. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz), 30(30).
31.
Sharipova, M. (2020). Вестник магистратуры. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz), 1(1).
32.
Sharipova, M. B., & Inoyatova, F. I. (2018). USE OF PROBLEM-BASED LEARNING IN
THE CLASSROOM. УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА, (11), 69.
33.
Sharipova, M. B., & qizi Shokirova, N. Z. «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR.
34.
Sharipova, M. B., & qizi Salimova, K. R. “ALPOMISH” DOSTONIDA “KAMPIR O’LDI”
MAROSIMI TASVIRI.
35.
Sharipova, M. B. Ritual and Epic Relations in the Epic" Alpomish". MIDDLE EUROPEAN
SCIENTIFIC BULLETIN.
