Fevral, 2025-Yil
220
OʻLMAS UMARBEKOV HIKOYALARIDA BA’ZI OBRAZLARNING
XARAKTER-XUSUSIYATLARI
Bahodirova Mahzuna Qahramon qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti Tillar fakulteti
“Oʻzbek tili va adabiyoti” yoʻnalishi 3-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14880627
Annotatsiya. Mazkur maqola Oʻlmas Umarbekovning “Shirinsoy oqshomlari”
hikoyasidagi Nazira va “Nomus”dagi Zumrad kabi hikoya syujetiga oʻziga xos xarakterlari va
insonning qalb kechinmalari ayol obrazi tahlili berilgan
Kalit soʻzlar: Oʻlmas Umarbekov, syujet, obraz, xarakter, ayol obrazi, badiiy vosita, inson
psixologiyasi.
Аннотация. В данной статье анализируются уникальные характеры и душевные
переживания женщины в сюжетном сюжете Назиры в повести «Ширинсойские вечера»
Олмаса Умарбекова, подобной Зумрад в «Номусе».
Ключевые слова: Бессмертный Умарбеков, сюжет, образ, персонаж, женский
образ как художественный инструмент, психология человека.
Abstract. This article analyzes the unique characters and the emotional experiences of a
woman in the story plot of Nazira in the story "Shirinsoy evenings»by Olmas Umarbekov, like
Zumrad in "Nomus".
Key words: Olmas Umarbekov, plot, image, character, female image as an artistic tool,
human psychology.
Haqiqiy oʻzbek yozuvchisi Oʻlmas Umarbekov oʻz kasbini jurnalistlikdan boshlagan
boʻlishiga qaramay, oʻzbek nasriga oʻtgan asrning 60-yillarida hikoya janriga salmoqli ijod
namunalarini yaratiboʻz zamondoshlari va ustozlari e'tirofiga tushib ulgurgan. "Sharq yulduzi"
jurnalining 1984-yilning 1-sinida Sobir Mirvaliyevning "Istedodning kamoli» maqolasida Oʻlmas
Umarbekovning 50yoshga toʻlishimunosabati bn yozuvchining u haqda aytgan gaplari va fikrlari
bilan boʻlishganining guvohi boʻlishimiz mumkin.»Hikoyalari haqida shunday yozadi.Abdulla
Qahhor soʻzlarini keltirib oʻtgan Oʻlmas Umarbekovning dastlabki hikoyalaridan biri
"Beshyong'oq"ni yoshlar ijodidagi jiddiy yutuq sifatidabaholadi va yozuvchining kelajagiga katta
ishonch bildirganini takidlagan" ¹degsn fikrlarni aytib oʻtganini guvohi boʻlishimiz mumkin.
Fevral, 2025-Yil
221
Yozuvchining "Shirinsoy oqshomlari»hikoyasidagi Nazira"Nomus "dagi Zumrad kabi
obrazlari hikoya syujetida oʻziga xos xarakter va insonning qalb kechinmalari, tuyg'ularini
kitobxon oʻquvchi yoshlarga tushunishga imkon yaratadi.
Oʻlmas Umarbekovning hikoyachilikda da balki boshqa adabiy janrlarda ham samarali ijod
qilganini ma'lum. Adib hikoyachilikda juda samarali va barakali ijod qilgan. Hikoyalarida
ayollarga nisbatab bir goʻzal tuyğuni bera olgani va ayollorni yaxshi tasvirlaganini koʻrishimiz
mumkin. Balki, hikoya janrida romanlarda ham qissalarda ham õzbek ayollarini maromiga
yetkazib tasvirlaydi bu obrazlarga boshqacha dunyo bilan yondashadi. Xarakterlarga tiplarga ham
mayda detallariga ham etibor bilan tasvirlaydi.
Oʻlmas Umarbekov hikoyachilikda balki boshqa adabiy janrlarda ham samarali ijod qildi.
Hikoyalarda Oʻlmas Umarbekov ayollar xarakterini va tiplarini mahorat bilan tasvirlaydi.
Oʻlmas Umarbekov ayol obrazini mohirona tasvirlab ayol obrazi ruhiyatiga singdirib
yuborgan yozuvchining ruhiyati, ichki kechinmalarini, hissiyotlarini badiiy talqinda tasvirlaydi.
Oʻlmas Umarbekov ayol obrazini mohirona tasvirlab ayol obrazi ruhiyatiga singdirib
yuborgan yozuvchining ruhiyati, ichki kechinmalarini, hissiyotlarini badiiy talqinda tasvirlaydi.
Shirinsoy oqshomlari"hikoyasida ham qahramoni Naziraning javobsiz sevgisiz sevgi
iztirobidagi ichki kechinmalari syujetni qamrab olgan. Hikoyada institutda birga oʻqishgan Nazira
va Qosimjon oʻrtasidagi doʻstona munosabatlar boʻlsa-da, Nazira bu tuyğuni Qosimjon ham his
qilmoqda deya oʻylaydi. Bu tuyg'u Naziraning qalbiga qizlar unga laparlar, qoʻshiqlar
ayttirishayotgan paytlarida paydo boʻldi.
Nazira qishloqqa tushib kelgan kunning ertasigayoq, qizlar uni oʻrtaga olib, qoʻshiq
ayttirishgan edi. Yoʻq deganiga qoʻyishmadi. Shunda u qandaydir laparni tutila-tutila aytib,
zoʻrgʻa qutulgan edi...
Hozir u ikki qoʻlini iyagiga tirab, deraza yonida oʻtirarkan, daladan qaytayotgan qizlarning
yallalarini eshitib, negadir shu voqeani esladi. Oʻshanda bir chekkada daraxtga suyanib turgan
Qosimjon ham: «Yoʻq, demang, ayta qoling. Baribir qutulmaysiz»— degan edi. Qosimjon
shunday demaganda, Nazira qizlarga quloq solmasdi. Bilmayman, deyardi-qoʻyardi. Lekin nega
Qosimjonning soʻzini qaytara olmadi? Yaxshi koʻrinmoqchimidi unga? Shundan soʻng Nazira
instituni bitirganidan song Shirinsoyga Qosimjonni yurtiga ish borasida kolxozga boradi.
Shu vaqtda Oʻlmas Umarbekov qalb tuğyonlarini shunday tasvirlab oʻtadi: Mana,
Qosimjon aka, — Oʻyladi Nazira, — qishlo-gʻingizdaman. Sevinchim ichimga sigʻmayapti. Siz-
chi? Siz xursand boʻlarmikinsiz?». Ammo Qosimjonning qalbi Gulchehrada edi. Bir kun ularning
suhbatini Nazira koʻrgandan soʻng kolxozdan ketishga qaror qiladi. Lekin rais uni yana olib keladi
Fevral, 2025-Yil
222
kolxozga, Nazira qalbidagi his-tuyg'ulariga butunlay barham beradi. Hikoyada bosh obraz Nazira
boʻlsada Naziraning ichki kechinmalari dunyosini ochib bermoqlik uchun Qosimjon va Gulchehra
obrazlaridan samarali foydalangan va asosiy vosita sifatida koʻrsatgan yozuvchi. Naziraning
holatini tasvirlangan oʻrinlarida yozuvchi obrazning xarakteridan tashqari, oʻy kechinmalarini
birma bir koʻrsatib beradi shu oʻrinda koʻrish mumkin boʻladi hikoyada: Nazira derazani berkitdi,
siqilib ketdi shekilli, yana ochdi. Chuqur bir uh tortdi, boshini kichkina qoʻllari ustiga qoʻydi. ....
Va’dasi yoʻq yigitni yor demasman»... Va’da... Va’da berganmidi? Shunchaki, keling,
birga ishlaymiz, degan edi, xolos. Birgina shu gapi bilan kelaverdimi? Yozuvchi bu holatda botiniy
holatda tasvirlaydi, qaror qabul qilishda koʻngil g'alayonlarini tasvirlab oʻqiguvchini teran
fikrlashga va mushohada qilishga undaydi.
“Nomus” hikoyasi qahramoni Zumrad orqali obrazlarning serqirra jilolarini koʻrishimiz
mumkin. Tanqidchi adabiyotshunos, olim Umarali Normatov ham ushbu "Nomus"hikoyasi haqida
shunday yozadi: "Nomus"da hikoya qilinishicha Komil degan yigit Zumra ismli qiz bilan
uchrashadi -yu, orada samimiy sevgi muloqotlari bishlanadi. Biroq bu sevgining oqibati yoʻq
boʻlib chiqadi: yigit ona rayiga koʻra boshqa qizga uylanadi, lekin ilk sevgidan koʻngil uzolmaydi:
Zumrad bilan yana uchrashadi, lekin buuchrashuv qimmatga tushadi, Komil xuddi oʻgan
uchrashuv toʻy bergan tasodifda nohaq ayblanib qamoqqa tushadi, yigit avval asl haqiqatni sir
tutadi, soʻng advokatga yuragini ochadi advokat esa qiz huzuriga borib vaziyatning mushkulligini
aytadi. "Uni faqat siz qutqarishingiz mumkin", -deydi. Qiz kop ikkilanishdan keyin oʻzini nomusga
qoʻyib boʻlsada, oʻziga bevafolik qilgsn kimsaga yaxshilik qiladi, sudda haqiqatni aytib nohaq
jazodan qutqarib qoladi..."¹ Insoniy tuyg'ularning aksi Zumraddamujassamlashganini oʻqigan
inson darrov payqay oladi va yozuvchi Zumradning oʻylamasdan qilgsn ishiga sofdil, sevgisiga
sadoqatli tuyg'larini samimiy koʻrsata olgan realistik obrsz sifatida kashf etadi.
Xulosa qilib aytganda Oʻlmas Umarbekov hikoyalarida ayol obrazining turli xil xarakter
va tiplarini koʻrishimiz mumkin boladi. Hayot haqiqatini ayol obrazi ruhiyatiga singdirib yuborgan
yozuvchi niyati badiiy ijtimoiy, siyosiy obrazlar tafakkurini yuzaga keltiradi. Tahlil qilingan
hikoyalarda umumiylik shundaki har ikki hikoyada ham bir biriga pinhon oshkor yetisha
olinmagan sevgi kechinmalari yotadi. Tasvirlangan obrazlarda ruhiy holatning oʻziga xosligini
koʻrsatadi. Shu oʻrinda alohida takiddlash kerak boʻladi, jamiyat omili kishilar ruhiyatiga oʻz
tasirini oʻtkazibgina qolmay uning xarakterini ochishda ham muhim badiiy vosita sanaladi
REFERENCES
1.
U. Normatovning. Yetuklik maqolalar.www.ziyouz. com kutubxonasidan
Fevral, 2025-Yil
223
2.
Oʻlmas Umarbekov. Tanlangan asarlari. Hikoyalar. 1jild Toshkent:2002
3.
Jabborova M. HEAVENLY ATTRIBUTES FOUND IN FOLKLORE AND THEIR
IMPORTANCE IN EVERYDAY LIFE //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 10. – С. 159-162.
4.
Valiyevna J. M., Atoyevna O. F. SHODIQUL HAMRONING «HOVLIDAGI DARAXT»
TIMSOLINIG SHAXS SIFATLARIGA EPITET BOLIB KELISHI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 44. – №. 8. – С. 57-60.
5.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC
WORKS. Solution of social problems in management and economy, 3(4), 165-168.
6.
Jabborova,
M.
(2023).
THEORETICAL
INTERPRETATION
OF
STUDENTS'ACADEMIC ACHIEVEMENT. Solution of social problems in management
and economy, 2(12), 36-40.
7.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC
WORKS. Solution of social problems in management and economy, 3(4), 165-168.
8.
Valiyevna, J. M. (2024). The Artistic Perfection of Cosmic Images in the Works of Yusuf
Khos Hajib and Navoi. Journal of Intellectual Property and Human Rights, 3(4), 153-158.
9.
Jabborova, M. (2024). MUMTOZ SHE’RIYATDA UCHRAYDIGAN OY, YULDUZ,
QUYOSH TIMSOLLARINING SHAXS QIYOFASIDA TIMSOLLANISHI. Theoretical
aspects in the formation of pedagogical sciences, 3(1), 48-52.
10.
SHE’RIYATIDA, M. J. Z., & TIMSOLLARMUSHTARAKLIGI, I. I. V. K.
PEDAGOGICAL SCIENCES AND TEACHING METHODS.–2022. Т, 2(18), 209-211.
11.
Sharipova, M. (2024). ABDUNAZAR POYONOVNING 70 YILLIK YUBILEYI
DOIRASIDA “ABDUNAZAR POYONOVNING BAXSHICHILIK SAN’ATIDA
TUTGAN O ‘RNI” MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA
(Ilmiy
maqolalar
to’plami):
ABDUNAZAR
POYONOVNING
KUYLAGAN
“ALPOMISH” VARIANTIDA MAROSIMLAR BADIIY IFODASI.
Buxoro davlat
pedagogika instituti jurnali
,
4
(4).
12.
Baxshilloyevna, S. M., & Firuzovna, R. S. (2024). KITOBXONLIK MADANIYATI
ORQALI TALABALAR MA'NAVIYATINI YUKSALTIRISHNING ILMIY-NAZARIY
ASOSLARI.
13.
Sharipova, M., & Jabborova, D. (2024). COMMONALITIES IN THE RELATIONSHIPS
OF FOLKLORE GENRES WITH LITERATURE.
Modern Science and Research
,
3
(9),
170-177.
Fevral, 2025-Yil
224
14.
1Sharipova, M., & Rajabova, S. (2024). SCIENTIFIC AND THEORETICAL BASIS OF
IMPROVING THE SPIRITUALITY OF STUDENTS THROUGH LIBRARY
CULTURE.
Modern Science and Research
,
3
(9), 148-155.
15.
Sharipova, M., & Saidova, S. (2024). THE SKILL OF CHARACTER DEVELOPMENT IN
ABDULLA QAHHOR'S STORIES.
Modern Science and Research
,
3
(9), 156-162.
16.
qizi Hamidova, U. F., & Sharipova, M. B. (2024, February). METHODOLOGY OF
DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES OF CHILDREN OF PRESCHOOL AGE.
In
INTERNATIONAL CONFERENCE: PROBLEMS AND SCIENTIFIC SOLUTIONS.
(Vol.
3, No. 1, pp. 73-82).
17.
Azimov, Y., To’xsanov, Q., Adizov, B., Sharipova, M., & Hojiyeva, N. (2024). Statistical
analysis of thrift and ecological education concepts in elementary school students. In
E3S
Web of Conferences
(Vol. 587, p. 02020). EDP Sciences.
18.
Sharipova,
M.
(2023).
“ALPOMISH”
EPOSINING
QADIMIYLIGI
VA
AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
19.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
20.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
21.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING ARXAIK-
BAIIY XUSUSIYATLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
22.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONI BADIIY STRUKTURASIDA
MAROSIMLARNING O ‘RNI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
30
(30).
23.
Sharipova, M. (2020). Вестник магистратуры.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
24.
Sharipova, M. B., & Inoyatova, F. I. (2018). USE OF PROBLEM-BASED LEARNING IN
THE CLASSROOM.
УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА
, (11), 69.
25.
Sharipova, M. B., & qizi Shokirova, N. Z. «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR.
26.
Sharipova, M. B., & qizi Salimova, K. R. “ALPOMISH” DOSTONIDA “KAMPIR O’LDI”
MAROSIMI TASVIRI.
27.
Sharipova, M. B. Ritual and Epic Relations in the Epic" Alpomish".
MIDDLE EUROPEAN
SCIENTIFIC BULLETIN
.
Fevral, 2025-Yil
225
28.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
29.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING ARXAIK-
BAIIY XUSUSIYATLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
30.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA ETNIK-MADANIY
TA'LIM TIZIMI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
32
(32).
