Fevral, 2025-Yil
278
O'LMAS UMARBEKOV HIKOYALARIDA XOTIRALAR AKSI
Tursunqulova Oyshabibi Odiljon qizi
Buxoro Davlat Pedagogika instituti
Tillar fakulteti, O‘zbek tili va adabiyoti 3-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14882567
Annotatsiya. O'lmas Umarbekovning "Charos" hikoyasi kichik hajmga ega bo'lsa ham
lekin mazmunan juda ko'p ma'no anglatadi. Hikoyada insonlar o'rtasidagi iliq munosabat, mehr -
muhabbat va xotirada qolgan shirin voqealar insonni jumbushga keltiradi. Bu hayotda shunday
bir naql bor "Yaxshidan bog' qolar", shunday ekan yaxshilikka intilib yashaylik.
Kalit so'zlar: Charos, Boboyong'oq, Miraziz A'zam.
O'lmas Umarbekov 1934-yil 25-yanvarda Toshkentda tavallud topgan. O'zbekiston xalq
yozuvchisi, Ozbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi unvonlari sohibi. Uning bizgacha bir
qancha asarlari yetib kelgan. Har bir qissasida janriy rangbaranglik, qahramonlar ruhiy olamining
teranligi, badiiy tasviriy usullarining takrorlanmasligi bilan diqqatga sazovordir. Hikoyalari qisqa
bo'lishiga qaramay insonni o'ziga jalb qilish xususiyatiga ega. Inson bu hikoyalarni o'qir ekan
beixtiyor ko'zining oldiga o'z yoshligi kelishi tabiiydir.
O'lmas Umarbekovning bizgacha “Hikoyalar” (1958), “Xatingni kutaman”, “Yurak
soʻzlari” (1960), “Boboyongʻoq” (1961), “Yulduzlar”, “Menga ishonmaysanmi?” (1962), “Hayot
abadiy” (1964), “Charos” (1966), “Koʻprik” (1968), "Bolgar qoʻshiqlari", "Oltin yaproqlar"
(1972), "Qiyomat qarz" kabi hikoyalarida kishilarning maʼnaviyaxloqiy goʻzalligini tasvirlashga,
insonning jamiyat va tabiat oldidagi burchini, masʼuliyatini koʻrsatishga alohida eʼtibor bergan.
"Bolgar qoʻshiqlari"(1972) turkum hikoyalari ham ixchamligi, dramatizmga boyligi, sheʼriy ritmik
xususiyatlari bilan ajralib turadi. Uning "Sevgilim — sevgilim" (1963), " Kimning tashvishi yoʻq"
(1965),
"Urush farzandi" (1972), " Yoz yomgʻiri" (1973), " Oq qaldirgʻoch " qissalari bizgacha
yetib kelgan. 70-yillarda oʻz isteʼdodini teatr sanʼati sohasida sinab,"Oqar suvlar" (1971), "Sud",
"Yoshlik dengizi" (1972), " Komissiya " (1974) singari pyesalarni yozgan. O'lmas Umarbekov 80
yillarda "Oʻz arizasiga koʻra", "Kuzning birinchi kuni", "Qiyomat qarz", "Assalom, quyosh"
singari yetuk sahna asarlarini yaratgan. O'lmas Umarbekovning "Charos" hikoyasida oddiy bir
qishloq hayoti aks ettirilgan. Adib bu hikoyani yozar ekan o'zining shirin xotiralari namoyon
qilgan. Bir qishloqning oddiy insonlari tasvirlangan. Bolakayning uzum ulashish holati, uzumni
yeyish holati mahorat bilan tasvirlangan.
Fevral, 2025-Yil
279
Uzumzor egasidan hammaning qo'rqishi lekin insonning qandayligini faqat yoniga
borganda bilish mumkinligi, insonning xotirasida qolgan yaxshi voqealar yillar o'tsa ham
unutilmasligi hikoyada bayon qilingan. Bog'bon - oddiy, sodda, insonlarga yaxshilik qilishdan
to'xtamaydigan, o'zidan keyin ham insonlar uchun nafi tegadigan ish qilgani, farzandini ham o'ziga
o'xshab mehnatga o'rgatgani hikoyada namoyon bo'lgan. Yillar o'tib yoshlik voqealarini eslab,
yoshlikda sinfdosh bolalar bilan uzumzorga o'g'irlikka kirgani va bog'bon ularni ko'rib qolgach
hayajondan joyida qotib qolgani, qolganlarning qochgani, balki shunday bo'lmaganda bog'bonning
qanday samimiy insonligini bilmagan bo'lardik. Bog'bon bolaga yomon gapirsa ham bo'lardi, lekin
u yaxshi yo'l bilan hammasini o'zgartiradi.
Yozuvchi haqida Miraziz A'zam shunday deydi:
80-yillarda Umarbekov O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasiga boshliq etib saylandi. Bu
paytlarda O‘zbekistonda hali-hanuz CHo‘lpon, Fitrat kabi ulug‘ yozuvchilarning asarlari nashr
qilinishiga ruxsat yo‘q edi. 50-yillarda shaxsga sig‘inishning oqibatlarini tugatish masalasi o‘rtaga
qo‘yilgan va 37-yil qatag‘oniga uchragan ziyolilar oqlangani e’lon qilingandi. Ozarbayjonda
Husayn Jovid, Mikoil Mushfiq, Qozog‘istonda Saken Sayfullin, Beyimbet Maylin, Qirg‘izistonda
To‘qtog‘ul Satilg‘anov, Tataristonda Olimjon Ibrohimov va boshqalarning asarlari o‘z ona
tillarida va yana ruscha tarjimalari ham qayta-qayta jild-jild nashr etilib turgan bir paytida,
O‘zbekistonda CHo‘lpon, Fitrat asarlari chiqarilmas, hatto, CHo‘lponning 5-10 ta she’ri “Tirik
satrlar” nomli umumiy to‘plamda chiqarilgani uchun bir guruh ijodkorlar e’tiroz bildirishgandi.
Agar uning o‘rnida oldingilarga o‘xshagan boshqa yozuvchi boshliq bo‘lganida, o‘sha
e’tirozchilarning sho‘rini quritgan bo‘lardi. Ammo Umarbekov bunday qilmadi.
Uni ayrimlar, ayniqsa, kinochilar “mister” ham deb atashardi. Chindan-da unda kiyinish
madaniyati inglizlarga xos sarishtali edi. Chexov aytadi-ku: “Insonda hamma narsa go‘zal bo‘lishi
kerak: soch-soqol ham, bosh kiyimdan tortib oyoq kiyimgacha engil-bosh ham… Hammasi,
hammasi…” U tashqi ko‘rinishi sarishta bo‘lishiga katta e’tibor berardi. Mister desa degunday.
Buning ustiga uning o‘zi ham ko‘rkam inson edi.[1].
O'zbek nasri hamda dramaturgiyasi taraqqiyotida yozuvchi O'lmas Umarbe-kovning
xizmatlari beqiyos. Adib asarlari ifoda yo'sinining betakrorligi, badiiy tasvir uslubining o'ziga
xosligi bilan ajralib turadi. Qolaversa, adib asarlari milliy ruhning kuchliligi jihatidan ham alohida
e'tiborni tortadi. Buni adib haqida bildirilgan iliq fikrlardan ham bilib olishimiz mumkin: "Abdulla
Qahhor O'lmas Umarbekovning dastlabki hikoyalaridan biri "Boboyong'oq"ni yoshlar ijodidagi
jiddiy yutuq sifatida baholadi va yozuvchining kelajagiga katta ishonch bildirganinini ta'kidladi"
Fevral, 2025-Yil
280
[2.2]. Ko'rinib turibdiki, adib dastlabki hikoyalaridanoq milliy ruh ifodasiga alohida e'tibor
qaratgan. Ya'ni hikoyaning nomlanishidanoq unda milliylik ifodasini sezish mumkin.
Bu borada tadqiqotchi G.Sattorovaning "90-yillar o'zbek hikoyachiligida milliy xarakter
muammosi" nomli nomzodlik dissertatsiyasida o'z ifodasini topgan: "O'lmas Umarbekovning ayni
sho'ro davrida yaratilgan ko'plab hikoyalarida har qanday tuzumda ham milliy tabiatni
yo'qotmagan badiiy obrazlar talaygina" [3.156], degan fikrlari e'tiborga molik. Jumladan, yozuvchi
qalamiga mansub "Mehr", "Du-tor", "Mehmondorchilik", "Isiriq", "Oqsoqol", "Hotamtoy"
hikoyalari sarlavhasida ham milliylik masalasiga alohida e'tibor berilgan. Ya'ni o'zbek xalqi uchun
nihoyat-da katta ahamiyatga ega bo'lgan "mehr", o'zbeklar yurtida qadrlanadigan "oqsoqol",
millatning eng namunali fazilatlaridan biri sifatida e'tirof etiladigan "mehmon-do'stlik",
kishilarning ishonch-e'tiqodi, qadriyatlarida alohida ahamiyatga ega bo'lgan "isiriq",
"hotamtoylik" kabi tushunchalar haqida so'z borganligi hikoyalar sarlavhasidanoq anglashilib
turadi.
Xulosa. O'lmas Umarbekov yorqin va salmoqli ijod qilgan ijodkor, o'z kitobxonlariga ega
adib hisoblanadi. Uning har bir asari insonlarni qamrab oladi. Yaxshilik, shirin xotiralar, mehr -
muhabbat aks ettirilgan bu hikoya, qissa, asarlar barchaga birdek manzur keladi. Oddiy va kichik
hajmdagi "Charos" hikoyasi ham insonga butun o'tmishning shirin xotiralarini eslata oladi,
yoshlarning to'g'ri yo'lda yurishga ham undaydi.
REFERENCES
1.
Jabborova M. HEAVENLY ATTRIBUTES FOUND IN FOLKLORE AND THEIR
IMPORTANCE IN EVERYDAY LIFE //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. –
№. 10. – С. 159-162.
2.
Valiyevna J. M., Atoyevna O. F. SHODIQUL HAMRONING «HOVLIDAGI DARAXT»
TIMSOLINIG SHAXS SIFATLARIGA EPITET BOLIB KELISHI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 44. – №. 8. – С. 57-60.
3.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC
WORKS.
Solution of social problems in management and economy
,
3
(4), 165-168.
4.
Jabborova,
M.
(2023).
THEORETICAL
INTERPRETATION
OF
STUDENTS'ACADEMIC ACHIEVEMENT.
Solution of social problems in management
and economy
,
2
(12), 36-40.
5.
Jabborova, M., & Safoyeva, S. (2024). THE IMAGE OF THE SUN IN EPIC
WORKS.
Solution of social problems in management and economy
,
3
(4), 165-168.
Fevral, 2025-Yil
281
6.
Valiyevna, J. M. (2024). The Artistic Perfection of Cosmic Images in the Works of Yusuf
Khos Hajib and Navoi.
Journal of Intellectual Property and Human Rights
,
3
(4), 153-158.
7.
Jabborova, M. (2024). MUMTOZ SHE’RIYATDA UCHRAYDIGAN OY, YULDUZ,
QUYOSH TIMSOLLARINING SHAXS QIYOFASIDA TIMSOLLANISHI.
Theoretical
aspects in the formation of pedagogical sciences
,
3
(1), 48-52.
8.
SHE’RIYATIDA, M. J. Z., & TIMSOLLARMUSHTARAKLIGI, I. I. V. K.
PEDAGOGICAL SCIENCES AND TEACHING METHODS. – 2022.
Т
,
2
(18), 209-211.
9.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
10.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING ARXAIK-
BAIIY XUSUSIYATLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
11.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA ETNIK-MADANIY
TA'LIM TIZIMI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
32
(32).
12.
Sharipova, M. (2024). ABDUNAZAR POYONOVNING 70 YILLIK YUBILEYI
DOIRASIDA “ABDUNAZAR POYONOVNING BAXSHICHILIK SAN’ATIDA
TUTGAN O ‘RNI” MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA
(Ilmiy
maqolalar
to’plami):
ABDUNAZAR
POYONOVNING
KUYLAGAN
“ALPOMISH” VARIANTIDA MAROSIMLAR BADIIY IFODASI.
Buxoro davlat
pedagogika instituti jurnali
,
4
(4).
13.
Baxshilloyevna, S. M., & Firuzovna, R. S. (2024). KITOBXONLIK MADANIYATI
ORQALI TALABALAR MA'NAVIYATINI YUKSALTIRISHNING ILMIY-NAZARIY
ASOSLARI.
14.
Sharipova, M., & Jabborova, D. (2024). COMMONALITIES IN THE RELATIONSHIPS
OF FOLKLORE GENRES WITH LITERATURE.
Modern Science and Research
,
3
(9),
170-177.
15.
Sharipova, M., & Rajabova, S. (2024). SCIENTIFIC AND THEORETICAL BASIS OF
IMPROVING THE SPIRITUALITY OF STUDENTS THROUGH LIBRARY
CULTURE.
Modern Science and Research
,
3
(9), 148-155.
16.
Sharipova, M., & Saidova, S. (2024). THE SKILL OF CHARACTER DEVELOPMENT IN
ABDULLA QAHHOR'S STORIES.
Modern Science and Research
,
3
(9), 156-162.
17.
qizi Hamidova, U. F., & Sharipova, M. B. (2024, February). METHODOLOGY OF
DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES OF CHILDREN OF PRESCHOOL AGE.
Fevral, 2025-Yil
282
In
INTERNATIONAL CONFERENCE: PROBLEMS AND SCIENTIFIC SOLUTIONS.
(Vol.
3, No. 1, pp. 73-82).
18.
Azimov, Y., To’xsanov, Q., Adizov, B., Sharipova, M., & Hojiyeva, N. (2024). Statistical
analysis of thrift and ecological education concepts in elementary school students. In
E3S
Web of Conferences
(Vol. 587, p. 02020). EDP Sciences.
19.
Sharipova,
M.
(2023).
“ALPOMISH”
EPOSINING
QADIMIYLIGI
VA
AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
20.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
21.
Sharipova, M. (2024). EPOS HAMDA MAROSIM MUNOSABATINING QADIMIYLIGI
VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
46
(46).
22.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING ARXAIK-
BAIIY XUSUSIYATLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
23.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONI BADIIY STRUKTURASIDA
MAROSIMLARNING O ‘RNI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
30
(30).
24.
Sharipova, M. (2020). Вестник магистратуры.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
1
(1).
25.
Sharipova, M. B., & Inoyatova, F. I. (2018). USE OF PROBLEM-BASED LEARNING IN
THE CLASSROOM.
УЧЕНЫЙ XXI ВЕКА
, (11), 69.
26.
Sharipova, M. B., & qizi Shokirova, N. Z. «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR.
27.
Sharipova, M. B., & qizi Salimova, K. R. “ALPOMISH” DOSTONIDA “KAMPIR O’LDI”
MAROSIMI TASVIRI.
28.
Sharipova, M. B. Ritual and Epic Relations in the Epic" Alpomish".
MIDDLE EUROPEAN
SCIENTIFIC BULLETIN
.
