ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
639
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING TOVUSH, BO'G'IN, SO'Z VA GAP
TERMINLARI BILAN TANISHTIRISH USULLARI
Olimova Farangiz Yoqubjon qizi
Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi Buxoro viloyati hududiy boshqarmasining Qorako’l
pedagogika texnikumi maxsus fan o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14888241
Annotatsiya.
Maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarni tovush, bo'g'in, so'z va gap
tushunchalari bilan tanishtirish usullari tahlil qilinadi. O'zbekiston maktabgacha ta'lim tizimida
bolalar nutqini rivojlantirish va ona tilining asoslarini o'rgatish dolzarb ahamiyatga ega. Tovush,
bo'g'in, so'z va gaplarni tushuntirishda o'yinlar va interaktiv metodlar samarali qo'llaniladi.
Axborot texnologiyalari, jumladan ovozli texnologiyalar, ta'lim jarayonini boyitadi va bolalarning
til ko'nikmalarini rivojlantiradi.
Kalit so'zlar:
Maktabgacha ta'lim, tovush, bo'g'in, so'z, gap, fonologik ong, o'yin, ovozli
texnologiyalar, nutq rivoji, O'zbekiston.
METHODS OF INTRODUCING PRESCHOOL CHILDREN WITH THE TERMS OF
SOUND, SYLLABLE, WORD AND SPEECH
Annotation.
The article analyzes the methods of introducing preschool children to the
concepts of sound, syllable, word and sentence. The development of children's speech and teaching
the basics of the native language are of urgent importance in the preschool education system of
Uzbekistan. Games and interactive methods are effectively used to explain sounds, syllables,
words and sentences. Information technologies, including sound technologies, enrich the
educational process and develop children's language skills.
Keywords:
Preschool education, sound, syllable, word, speech, phonological awareness,
game, sound technologies, speech development, Uzbekistan.
МЕТОДЫ ЗНАКОМСТВА ДЕТЕЙ ДОШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА С ЗВУКОВЫМИ,
СЛОГОВЫМИ, СЛОВЕСНЫМИ И РЕЧЕВЫМИ ТЕРМИНАМИ
Аннотация.
В статье анализируются методы знакомства детей дошкольного
возраста с понятиями звук, слог, слово, предложение. Развитие речи детей и обучение их
основам родного языка имеют первостепенное значение в системе дошкольного
образования Узбекистана. Для объяснения звуков, слогов, слов и предложений эффективно
используются игры и интерактивные методы. Информационные технологии, в том числе
голосовые, обогащают образовательный процесс и развивают языковые навыки детей.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
640
Ключевые слова:
Дошкольное образование, звук, слог, слово, речь, фонологическое
восприятие, игра, звуковые технологии, развитие речи, Узбекистан.
Oʻzbekiston Respublikasida maktabgacha ta'lim tizimini takomillashtirishga katta e’tibor
qaratilmoqda. Soʻnggi yillarda maktabgacha ta’lim qamrovi va sifati oshib, bolalarning maktabga
tayyorgarligini kuchaytirish choralari ko‘rilmoqda. Shu jarayonda, bolalarning nutqini
rivojlantirish va ularga ona tilining asoslarini oʻrgatish dolzarb masalaga aylangan. Maktabgacha
yoshda til o‘rgatish bolaning keyingi bosqichlardagi o‘qish va yozuv muvaffaqiyatiga zamin
yaratadi. Tadqiqotlar ko‘rsatishicha, fonologik ong – ya’ni og‘zaki nutqni tovush, bo‘g‘in va so‘z
qismlarga ajrata olish qobiliyati – kelgusidagi o‘qish malakalarining muhim bashoratchisi
hisoblanadi. Shu bois O‘zbekistonda qabul qilingan davlat standarti talablari ham maktabgacha
ta’lim yoshidagi bolalarda nutqning asosiy birliklari haqidagi tushunchalarni shakllantirishga katta
e’tibor qaratgan. Xususan, 6–7 yoshli bolalar
soʻz
,
tovush
,
boʻgʻin
va
gap
tushunchalarini bilishi,
soʻzlarni bo‘g‘inlarga ajrata olishi, nutqda sodda va murakkab gaplarni qo‘llay olishi kutiladi.
Davlat maktabgacha ta'lim standarti va “Ilk qadam” dasturida nutqni o‘stirish bo‘yicha aniq
natijalar kutiladi. Masalan, katta guruh (maktabga tayyorlov) bolasi
soʻzdagi birinchi tovushni
aniqlashi
,
tovushlarni farqlay olishi
,
soʻzlarni bo‘g‘inlarga bo‘lishi
,
so‘zlarga qofiya topa
olishi
, hamda og‘zaki nutqda sodda va murakkab gaplarni qo‘llay bilishi lozimligi belgilangan.
Bunday ko‘nikmalar bolaning fonematik idroki va savodga o‘rgatish jarayoniga tayyorgarligini
ko‘rsatadi. Ilmiy tadqiqotlar ham shuni tasdiqlaydiki, maktabgacha davrdayoq fonologik
ko‘nikmalarni (tovush va bo‘g‘in tuzilishini) shakllantirish keyinchalik o‘qish va imlo
muvaffaqiyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Demak, O‘zbekistonda maktabgacha ta’limda til
o‘rgatish nafaqat pedagogik balki ijtimoiy jihatdan ham dolzarb bo‘lib, bu boradagi islohotlar va
ilmiy izlanishlar bolalarning kelajakdagi ta’limida muhim ahamiyat kasb etadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun oʻyin – asosiy ta’lim shaklidir. Mashhur pedagog
A.S. Makarenkoning ta’kidlashicha, “o‘yin bola uchun bilish manbaidir”. Bolalar o‘yinda kattalar
tomonidan egallash qiyin bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarni osonlik bilan o‘zlashtiradi. Shu sababli,
til o‘rgatish jarayonida o‘yinli ta’lim materiallari va didaktik o‘yinlardan foydalanish juda samarali
hisoblanadi. Bolalarni tovush, bo‘g‘in, so‘z va gap tushunchalari bilan tanishtirishda ilk bor
ko‘rgazmali va amaliy usullar o‘yin bilan uyg‘unlashtiriladi. Misol uchun, tarbiyachi dastlab
gapning so‘zlardan iboratligini tushuntirish uchun qiziqarli usul qo‘llashi mumkin: oddiy she’r
yoki tanga bir gapni aytib, har bir so‘z aytilganda bolalar chapak chaladi. Bunday so‘zlarga ajratish
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
641
o‘yini orqali bolalar gap ichida nechta so‘z borligini sezadi. Shuningdek, tovush (fonema)
tushunchasini shakllantirishda nutq o‘yinlari qo‘l keladi. Boshlang‘ich bosqichda bolalar so‘zning
birinchi tovushini ajratib eshitishga o‘rgatiladi (masalan, tarbiyachi “alma” deyilganda qaysi
tovush bilan boshlanishini so‘raydi). Bu tovush tushunchasi va fonemalarni ajratish ko‘nikmasini
rivojlantiradi. Shu tariqa, bosqichma-bosqich: avval gapni so‘zlarga, so‘zni bo‘g‘inlarga ajratish,
so‘ngra so‘z tarkibidagi ayrim tovushlarni ajratish kabi mashqlar o‘yinga aylantirilgan holda tatbiq
etiladi. Didaktik o‘yinlardan foydalanib, bolalarning nutqiy tajribasi boyitiladi hamda ular til
birliklarini bevosita amaliy faoliyat jarayonida anglashga intiladi. Masalan, “Bo‘g‘inlardan so‘z
tuz” kabi stol o‘yini bolalarga bo‘g‘in yozilgan kartochkalarni birlashtirib yangi so‘z yasashni
o‘rgatadi. “Qofiya top” o‘yini esa bolalarda fonologik eshituvni va ijodiy tafakkurni rivojlantirib,
berilgan so‘zga qofiyadosh so‘z o‘ylab topishni talab etadi (masalan, tarbiyachi “sarpoq” desa,
bola “arvoq” kabi qofiyadosh so‘z topadi).
Zamonaviy ta'lim jarayonida
axborot texnologiyalari
, xususan ovozli (tovushli)
texnologiyalarni qo‘llash maktabgacha ta’limda ham keng yoyilmoqda. Tovushli texnologiyalar
deganda, avvalo, audio vositalar va multimedia dasturlari orqali bolalarga til o‘rgatishni tushunish
mumkin. Bunga misol tariqasida audio ertaklar, ovoz yozish va eshittirish qurilmalari, interaktiv
o‘yinli mobil ilovalar va kompyuter dasturlari, shuningdek, elektron o‘yinchoqlar kiradi. Mazkur
vositalar bolalarga tovushlarni eshitish, takrorlash va taqqoslash imkonini beradi.
O‘zbek tilini o‘rgatish metodikasida olib borilgan tadqiqotlar ko‘rsatmoqdaki, audio va
video materiallarni integratsiyalash orqali dars jarayonini boyitish mumkin – bu o‘quvchilarning
turli ehtiyoj va qiziqishlarini hisobga olish, ularni faol ishtirok etishga undash imkonini beradi.
Maktabgacha ta’limda tovushli texnologiyalarni qo‘llashga oid bir qancha innovatsion loyihalar
ham amalga oshirilmoqda. Umuman olganda,
tovushli texnologiyalar
til o‘rgatish jarayonini
boyitadi va individual yondashuvni ta’minlaydi. Eshitish, ko‘rish va harakat faoliyatlarini
birlashtirgan texnologik yechimlar kichik yoshdagi bolalarning tilni qabul qilishini
yengillashtiradi. O‘zbekiston maktabgacha ta’lim muassasalarida olib borilayotgan innovatsion
tajribalar shuni ko‘rsatadiki,
o‘yinga asoslangan va texnologik qo‘llab-quvvatlangan
yondashuvlar
bolalarning tilga oid bilim va ko‘nikmalarini sezilarli darajada rivojlantiradi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarning tovush, bo‘g‘in, so‘z va gap haqidagi
tushunchalarini shakllantirish uchun quyidagi metodik tavsiyalarni qo‘llash maqsadga
muvofiq:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
642
1. O‘yinlarga tayangan holda o‘qitish
: Bolalar uchun eng tabiiy o‘qish jarayoni – bu
o‘yin. Shuning uchun har bir dars yoki mashg‘ulotga imkon qadar didaktik o‘yin shaklini kiriting.
Masalan, yangi tovushni o‘rgatishda “Topib ko‘r” o‘yinini qo‘llash (atrofdagi buyumlardan
ma’lum tovush bilan boshlanadiganlarini topish), bo‘g‘inlarni o‘rgatishda “Klaster” o‘yini (rasm
ostiga bo‘g‘inlarni to‘g‘ri joylashtirib so‘z tuzish) va hokazolar.
2. Bosqichma-bosqich va izchil yondashuv
: Nutq birliklarini o‘rgatishda asta-sekinlik
prinsipiga amal qiling. Avvalo, bolaga
so‘z
va
gap
farqini oddiy usulda tushuntiring (masalan, 2-
3 so‘zli gaplar tuzib ko‘rsatish, gapdagi so‘zlarni sanash). So‘ngra
bo‘g‘in
tushunchasini
mustahkamlashga o‘ting (so‘zlarni bo‘g‘inlarga bo‘lish o‘yinlari).
3. Ko‘rgazmalilik va moddiy manbalar
: Har bir yangi tushunchani ko‘rgazmali qurollar
yordamida mustahkamlash lozim. Masalan,
harf kartochkalari, bo‘g‘inli kartochkalar
, magnitli
harf va bo‘g‘inlardan foydalanib so‘z tuzish mashqlari bolalarga abstrakt tushunchani aniq shaklda
tasavvur qilishga yordam beradi.
4. Tovushli texnologiyalar integratsiyasi
: Dars va mashg‘ulotlarda audio vositalarni
me’yorida qo‘llang. Masalan, bolalarga qisqa audio ertak yoki she’r eshittirish va so‘ng u bilan
bog‘liq savollar berish bolalarning eshitish qobiliyatini charxlaydi. Bolalarning o‘z ovozini yozib
eshitishiga imkon yarating (masalan, she’r aytayotganda yozib, so‘ng tinglab, muhokama qilish)
– bu usul ularning talaffuziga o‘z-o‘zini baho berish ko‘nikmasini hosil qiladi.
5. Nutqiy faollik va muloqot
: Bolalarni ko‘proq suhbatga, muloqotga jalb qiling. Nutq
o‘rgatishdan ko‘zlangan maqsad – bola erkin fikrini ifodalay olishi, eshitganini tushunishi va
to‘g‘ri javob qaytara olishi. Shu bois tarbiyachi har bir mashg‘ulotda bolalarga savollar berishi,
ularni javob berishga rag‘batlantirishi kerak. Dialogik nutqni rivojlantirishga doir topshiriqlar (juft
bo‘lib suhbatlashish,
“Savol-topishmoq”
o‘yini va hokazo) orqali bolalar nafaqat so‘zlarni
talaffuz etish, balki ularni muloqotda qo‘llashni o‘rganadilar.
6. Oilaviy mustahkamlash
: Maktabgacha ta’lim muassasasi va oilaning hamkorligi
muhim ahamiyatga ega. Bolaning uyda ota-ona bilan muloqoti, ertak kitoblarni birgalikda o‘qishi
yoki audio-ertaklarni tinglashi bog‘chada o‘rganganlarini mustahkamlaydi.
Yuqoridagi tavsiyalarga amal qilish bolalarning nutq taraqqiyotini jadallashtiradi va
maktab ta’limiga yanada puxta tayyorlaydi. Eng muhimi, maktabgacha yoshdagi bola bilan
ishlashda qat’iy qoidalarga emas, balki uning qiziqishlari va ehtiyojlariga mos ijodiy yondashuvga
tayanish zarur. O‘yin, ijod va muloqot muhitida o‘sgan bolada tilga nisbatan muhabbat va ishonch
shakllanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
643
Maktabgacha yoshdagi bolalarning tovush, bo'g'in, so'z va gap kabi til birliklari haqidagi
tushunchalarini shakllantirish – murakkab, ammo juda zarur jarayon. O‘zbekistonda olib
borilayotgan ta’lim islohotlari va ilmiy izlanishlar maktabgacha ta’limda til o‘rgatish masalalarini
yangi bosqichga ko‘tardi.
Tovushli texnologiyalar
dan foydalanish esa zamonaviy ta’limning
talabidir – audio va video materiallar, interaktiv ilovalar orqali bolalarda to‘g‘ri talaffuz va eshitish
ko‘nikmalarini shakllantirish mumkin. Xulosa oʻrnida aytish mumkinki,
maktabgacha yoshda
nutqni rivojlantirish va til birliklarini o‘rgatish
bugungi kundagi muhim pedagogik
vazifalardan biridir. Bolalarning tovush, bo‘g‘in, so‘z va gapni anglab olishi uchun o‘yin,
texnologiya va metodik izchillikka tayangan holda ishlash lozim. Shu tariqa tarbiyachilar
kichkintoylarda ona tiliga nisbatan qiziqish va mustahkam poydevor yaratadilar. Kelgusida bu
poydevor ustida bolaning savodxonligi, nutq madaniyati va ijodiy tafakkuri muvaffaqiyatli
rivojlanadi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. (2020).
Maktabgacha ta'lim va
tarbiyaning davlat standarti
(802-son qaror, 22.12.2020) – Maktabgacha yoshdagi
bolalarda so‘z, tovush, bo‘g‘in va gap tushunchalarini shakllantirish bo‘yicha talablar,
muhaz.org.
2.
Lane, H. B., & Pullen, P. C. (2004).
Phonological Awareness: Instructional and
Assessment Guidelines.
Reading Rockets – Fonologik ong va o‘qishga tayyorgarlikning
ahamiyati hamda uni rivojlantirish usullari tahlili,
3.
isakjanova, R. B.
Tovushlarning to‘g‘ri talaffuzi yuzasidan olib boriladigan ishlar
mazmuni.
(Maqola, 2022) – Maktabgacha yoshdagi bolalarga tovush talaffuzini o‘rgatish
bosqichlari va vazifalari yoritilgan,
4.
Global Partnership for Education & World Bank. (2021).
Uzbekistan: A brighter future
starts with early learning.
– O‘zbekistonda maktabgacha ta’limni rivojlantirish loyihasi
natijalari haqida hisobot: qishloq bog‘chalarini kitob va o‘yin resurslari bilan ta’minlash
hamda pedagoglarni o‘qitish ishlari,
5.
Turakulova, O. A. (2024).
The methodology of teaching the Uzbek language on the base of
audio and video materials.
Galaxy Int. Interdisciplinary Research Journal, 12(5) – O‘zbek
tilini audio-video materiallar orqali o‘qitish metodikasi: audio-vizual materiallarning o‘quv
jarayonidagi afzalliklari tahlili,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
644
6.
Reading Rockets – Activities. (n.d.).
Phonological Awareness Activities.
– Maktabgacha
yosh bolalar bilan fonologik o‘yin mashqlari (so‘z va bo‘g‘inlarga ajratish, tovushlarni
almashtirish va h.k.) bo‘yicha tavsiyalar,
7.
Wikibooks: Modern Educational Technologies in Uzbekistan. (n.d.). – Chet tillarni
o‘qitishda multimedia texnologiyalarining afzalliklari, xususan kompyuter orqali talaffuzni
takomillashtirish haqida,
