ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
645
MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTIDA BOLALARNI TARBIYALASHDA
ERTAK VA HIKOYALARNING O‘RNI
Sayfullayeva Shaxinabonu Obidjon qizi
Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi Buxoro viloyati hududiy boshqarmasining Qorako’l
pedagogika texnikumi maxsus fan o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14888330
Annotatsiya.
Maqola maktabgacha ta'limda bolalarning tarbiyasida ertak va
hikoyalarning o‘rnini tahlil qiladi. Ertaklar bolalarga axloqiy me'yorlarni o‘rgatish, ezgulik va
yovuzlikni ajratishda yordam beradi. O‘zbek xalq ertaklari, masalan, "Zumrad va Qimmat," "Boy
ila gado," va "Bo‘ri va tulki" ertaklarining tarbiyaviy ahamiyati ko‘rsatilgan. Maqolada,
shuningdek, maktabgacha ta'limda ertaklarni samarali joriy etish uchun pedagogik usullar,
qo‘g‘irchoq teatri va sahnalashtirishning roli tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Maktabgacha ta'lim, ertak, hikoya, tarbiya, xalq ertaklari, pedagogik
usullar, qo‘g‘irchoq teatri, sahnalashtirish.
THE ROLE OF FAIRY TALES AND STORIES IN THE EDUCATION OF CHILDREN
IN PRESCHOOL EDUCATION
Abstract.
The article analyzes the role of fairy tales and stories in the education of children
in preschool education. Fairy tales help children learn moral values, distinguish good from evil.
The educational value of Uzbek folk tales, such as "Zumrad and Qimmat," "Boy ila gado," and
"Bo‘ri and tuliki," is shown. The article also analyzes the role of pedagogical methods, puppet
theater, and staging for the effective introduction of fairy tales in preschool education.
Keywords:
Preschool education, fairy tale, story, education, folk tales, pedagogical
methods, puppet theater, staging.
РОЛЬ СКАЗОК И РАССКАЗОВ В ВОСПИТАНИИ ДЕТЕЙ В ДОШКОЛЬНЫХ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ОРГАНИЗАЦИЯХ
Аннотация.
В статье анализируется роль сказок и рассказов в воспитании детей
в дошкольном образовании. Сказки помогают детям усвоить моральные ценности и
научиться различать добро и зло. Показано воспитательное значение узбекских народных
сказок, таких как «Зумрад и Киммат», «Бай ила гадо», «Бор и Лисица». В статье также
анализируются педагогические методы, кукольный театр и роль инсценировки в
эффективном внедрении сказки в дошкольное образование.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
646
Ключевые слова:
Дошкольное образование, сказка, рассказ, воспитание, народные
сказки, педагогические методы, кукольный театр, постановка.
Maktabgacha yosh davri bola shaxsining shakllanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega
bo‘lib, bu davrda berilgan ta’lim-tarbiya butun umrga asos bo‘ladi. Shu bois bugungi kunda
maktabgacha ta’lim muassasalariga bolalarni xalqning boy milliy, madaniy-tarixiy merosi va
ma’naviy-axloqiy qadriyatlari ruhida tarbiyalash muhim vazifa etib qo‘yilgan. Xalq og‘zaki ijodi
namunalaridan bo‘lgan ertak va hikoyalar ana shu vazifani amalga oshirishga xizmat qiluvchi
asosiy vositalardan biridir. Ertaklar bolani ezgulik va yovuzlik o‘rtasidagi kurash bilan tanishtirib,
axloqiy tushunchalarni oson va samimiy shaklda yetkazadi. O‘zbek xalq ertaklari asrlar davomida
avlodlar ongiga ezgulik urug‘ini sepib kelgan. Ertaklar bola ruhiyatiga chuqur ta’sir ko‘rsatadi –
ular bolaga o‘z his-tuyg‘ularini tushunishga, qo‘rquv va tashvishlarini yengishga ko‘maklashadi.
Masalan, ertak qahramonlari boshdan kechiradigan sinov va sarguzashtlar bolaga real hayotdagi
qiyinchiliklarni ramziy ravishda ko‘rsatib beradi. Ertaklarda odatda yaxshilik yomonlikni yengadi
va
har doim yaxshilik g‘olib bo‘lishi
bolaga ruhiy tasalli beradi. Bunday ijobiy yakunlar bola
ruhiyatida optimizm, ertangi kunga ishonch uyg‘otadi. Ertaklar axloqiy tarbiyada alohida
ahamiyatga ega. Ular orqali bolalar yaxshilik va yomonlik me’yorlarini farqlashni o‘rganadilar.
Xalq ertaklarida ijobiy va salbiy qahramonlar o‘rtasidagi qarama-qarshilik orqali ezgulik va
yovuzlikning oqibatlari namoyon qilinadi. Bola ertakni tinglar ekan, qahramonlarning ijobiy va
salbiy tomonlarini solishtirib, o‘z xulq-atvorining to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanini anglashga intiladi
. Masalan, yaxshi qahramon mehr-oqibat ko‘rsatsa, yomon qahramon jazoga uchraydi – shu tarzda
bola ma’naviy saboq oladi.
O‘zbek xalq ertaklari orasida
"Zumrad va Qimmat"
ertagi tarbiyaviy jihatdan ayniqsa
e’tiborlidir. Ertakda ikki qizning – biri mehnatkash, kamtar va xushfe’l (Zumrad), ikkinchisi esa
dangasa, injiq va dimog‘dor (Qimmat) – taqdiri tasvirlanadi. Mehribon va odobli Zumrad tabiatga,
qushlarga, hayvonlarga mehribonligi tufayli mo‘jizaviy ravishda mukofotlanadi; aksincha,
ishyoqmas Qimmat o‘zining injiqligi va yovuzligi uchun jazolanadi. Ushbu ertak bolalarga
mehnatsevarlik, halollik, saxiylik, tabiat va insonga mehr
kabi fazilatlar qadrli ekanini
o‘rgatadi. Bu ertak orqali yaxshi xulq-atvorning ahamiyati ongga singadi.
"Boy ila gado"
ertaklari
mavzusi xalq og‘zaki ijodida ko‘p uchraydi. Bunday ertaklarda boy odamning ochko‘zligi va kibr-
havozi qoralanadi, kambag‘al (gado)ning esa odatda dono va halol ekani ko‘rsatiladi. Odatda
voqealar rivoji boyning maqtanchoqligi yoki ziqnaligi sabab kulgili yoki achinarli yakun topishi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
647
bilan tugaydi.
Ma’naviy boylik
moddiiy boylikdan ustunligi g‘oya sifatida ilgari suriladi – ertak
oxirida boy o‘z xatosini tushunib yomon oqibatga qoladi, kambag‘alning esa ko‘ngil tozaligi yutuq
keltiradi. Xalq “Yaxshilikka yaxshilik – har kimning ishidir, yomonlikka yaxshilik – faqat
mardning ishidir” degan maqol bilan ifodalaganidek,
"Boy ila gado"
ertagi ham yaxshilik va
saxiylik baribir zafar quchishini ko‘rsatadi. Bolalar eng ko‘p sevib tinglaydigan ertaklardan yana
biri – hayvonlar haqidagi
"Bo‘ri va tulki"
ertaklaridir. Bu ertaklar kulgili shaklda
bo‘ri
va
tulki
obrazlari orqali muayyan xulqiy xususiyatlarni tasvirlaydi. O‘zbek xalq ertaklarida bo‘ri odatda
qonxo‘r, nodon va sodda mahluq sifatida gavdalanadi, tulki esa ayyor va hiylagar obrazdir.
Masalan,
"Bo‘ri bilan tulki"
ertagida tulki o‘zining makkorligi bilan och bo‘rini laqillatib, undan
qutuladi – voqea bolalarga aldamchi va ochko‘z bo‘lmaslik sabog‘ini beradi.
Maktabgacha yoshdagi bola ko‘pincha ertak qahramonlariga taqlid qiladi, ularga
o‘xshashga intiladi. Ertaklar bolaning xarakter tarbiyasida muhim o‘rin tutadi – kichkintoy o‘zini
sevimli qahramoni o‘rniga qo‘yib ko‘rib, uning ijobiy fazilatlarini o‘zlashtirishga harakat qiladi.
"Bola ertakni tinglar ekan, o‘zini ertakdagi ijobiy qahramon sifatida tasavvur etadi"
, bu esa unda
o‘sha qahramonga xos xislatlarni shakllantirishga yordam beradi. Masalan, ertak qahramoni mard
va oliyjanob bo‘lsa, bola ham jasoratli bo‘lishni orzu qiladi; qahramon mehnatkash bo‘lsa, bola
ham unga ergashadi. Shu tariqa ertaklar orqali
jasorat, mehnatsevarlik, rostgo‘ylik,
mehribonlik, sadoqat
kabi fazilatlar bolalarning qalbiga singadi. Ertaklardagi ijobiy va salbiy
obrazlar bola xulq-atvorini shakllantirishda ko‘zgu vazifasini o‘taydi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ertak va hikoyalarni ta’lim-tarbiya jarayoniga samarali
joriy etish uchun turli pedagogik usullardan foydalaniladi.
Ertak aytib berish
– bolalarni
tarbiyalashning eng qadimiy, shu bilan birga eng ta’sirchan usullaridan biri. Tarbiyachi yoki ota-
ona ertakni ifodali, qiziqarli tarzda so‘zlab berishi juda muhimdir. Bolaga ertak o‘qish yoki aytib
berish uchun uning xotirjam va kayfiyati yaxshi bo‘lgan vaqtini tanlash, hamda ertakni jonli
intonatsiya bilan ifodali o‘qish lozim – shunda ertak bolaga kuchliroq ta’sir qilib, ko‘proq ijobiy
his-tuyg‘ular baxsh etadi. Ertak matnidagi takroriy satrlar, qiziqarli dialoglar jarayonida bolalarni
ham jalb etish – masalan, ba’zi jumlalarni birgalikda takrorlash – ularning ishtiyoqini yanada
oshiradi. Shuningdek, ertak davomida bolalarga qisqa savollar bilan murojaat qilib, ularning
diqqat-e’tiborini oshirish mumkin. Bu usullar bolalarda
tinglash
va
idrok etish
ko‘nikmasini
rivojlantiradi, tasavvurida ertak manzaralarini jonlantiradi. Maktabgacha ta’lim muassasalarida
qo‘g‘irchoq teatri
va
ertaklarni sahnalashtirish
faoliyati ham keng qo‘llaniladi. Bolalar ertakni
faqat tinglabgina qolmay, sahnada ko‘rib ifodalashsa, tarbiyaviy ta’siri yanada ortadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
648
Tadqiqotlarga ko‘ra, sahnalashtirilgan ertaklar orqali
bola ko‘rgani eshitganidan kuchliroq
ta’sir ko‘rsatadi va xotirasida uzoq saqlanadi
. Masalan, tarbiyachilar ertak syujetini sodda
sahna ko‘rinishi sifatida namoyish etishadi: qo‘g‘irchoqlar yoki rollarni bajarayotgan bolalar
orqali ertak voqealari jonlantiriladi. Bunday teatrlashtirilgan mashg‘ulotlar bolalarga katta
quvonch va zavq bag‘ishlaydi.
Bolalar ham jarayonda ishtirok etishi
– masalan, oddiy rollarni
ijro etishi – ularning qiziqishini oshiradi va o‘ziga ishonchini mustahkamlaydi. Ertak
tomoshasidan so‘ng tarbiyachi bolalar bilan birgalikda qahramonlarning xatti-harakatini, odobini
muhokama qiladi. Shu tariqa bolalar spektakldan olgan tassurotlari asosida ezgulik va yovuzlik
haqida xulosa chiqaradilar,
yaxshilik qilishga intilish tuyg‘usi
shakllanadi. Bundan tashqari,
maktabgacha ta’limda
ertak orqali ijodiy faoliyatni rivojlantirish
usullari ham qo‘llaniladi.
Masalan, ertak tinglagach, bolalarga “ertak davomida nima bo‘lishi mumkin edi?” kabi savollar
berish orqali ularning ijodiy tafakkurini rag‘batlantirish mumkin. Ba’zi bog‘chalarda bolalar
ertakni sahnalashtirish
dan tashqari,
rasm chizish
yoki
ertakni davom ettirish
kabi faoliyatlar
orqali o‘z tasavvurlarini ifodalaydilar. Bu usul bolalarning nutqini, tasavvurini va kichik motorika
qobiliyatlarini rivojlantiradi.
Ertak terapiyasi
amaliyotida esa tarbiyachilar muayyan bola yoki
guruhda kuzatilgan muammoga mos ertak tanlab, uni aytib berishadi – bola ertak qahramonining
misolida o‘z muammosini yechimini topishga undaladi. Masalan, janjalkash bola haqida ertak
eshitgan bolada mulohaza paydo bo‘lib, u o‘z xulqini tahlil qila boshlaydi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ertaklardan unumli foydalanish bolalarda ibratli
xislatlarni kamol toptirish, ularning ma’naviy olamini boyitish va tafakkurini o‘stirish uchun juda
foydali.
Ertak olamini tarbiya jarayonida to‘liq ishga solish kerak
– zero ertak bilan o‘sib
ulg‘aygan farzandning ma’naviy dunyosi boy, qalbi ezgulik sari moyil bo‘lib voyaga yetadi. Shu
sababli, tarbiyachilar va ota-onalarga tavsiya etiladiki, bolalarga imkon qadar ko‘proq badiiy ertak
va hikoyalar o‘qib bersinlar, ularni birgalikda tahlil qilsinlar. Eng yaxshi milliy ertaklar bilan birga
jahon xalqlari ertaklaridan ham namunalar hikoya qilib berish bolaning dunyoqarashini
kengaytiradi.
Xulosa qilib aytganda, ertak va hikoyalar orqali berilgan tarbiya bolaning ongi va qalbida chuqur
iz qoldiradi. Bunday tarbiya usuli bolaga zo‘raki nasihatdan ko‘ra ancha ta’sirchan bo‘lib, u ongli
ravishda yaxshi xulqni tanlashga intiladi. Milliy ertaklarimizning har birida mujassam bo‘lgan
ezgulik, mardlik, halollik kabi fazilatlar bolalarimizning xarakteriga singib borsa, kelajakda
ma’naviy barkamol, ongli va mehribon avlod voyaga yetishiga zamin hozirlanadi. Ertaklar – bu
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
649
bolaga beriladigan eng bebaho ma’naviy tuhfalardan bo‘lib, ularning tarbiyaviy salohiyatini to‘la
safarbar etish bugungi kunning dolzarb vazifasidir.
REFERENCES
1.
Choriyeva N.
“O‘zbek xalq ertaklarining bola tarbiyasidagi o‘rni”
. – Obshestvo i
innovatsii ilmiy jurnali, 2023 yil, 4(2/S) son, 52-55 bet,
2.
Jumaboyev M.
“Bolalar adabiyoti”
. – Toshkent: (darslik), yil noma’lum,
3.
"Ertak" maqolasi
–
Oʻzbek tilidagi Vikipediya
ensiklopediyasi,
4.
Xo‘jayev F., Mamatqulov B.
“Maktabgacha ta'lim muassasalarida ertaklarni
sahnalashtirishning ahamiyati”
. – Inter Education & Global Study ilmiy-metodik jurnali,
2023,
5.
Maxmutazimova Yu.R., Xamrayeva D.R.
“Maktabgacha yoshdagi bolalarni ta’lim-
tarbiyasida ertaklardan foydalanishning zaruriyati”
. – Inter Education & Global Study
jurnali, 2024,
