858
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
VALYUTA BOZORINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI
Po‘latova Maftuna Nurboboyevna
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi Korporativ moliya va qimmatli
qogʻozlar bozori (sohalar boʻyicha) yo‘nalishi magistranti
maftuna2600@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14889367
Annotatsiya.
Valyuta bozori zamonaviy global iqtisodiy tizimning ajralmas qismi bo‘lib, u
xalqaro savdo, investitsiyalar va moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Ushbu maqolada valyuta bozorining rivojlanish omillari, uni takomillashtirish istiqbollari
hamda zamonaviy innovatsion yondashuvlar muhokama qilingan. Valyuta bozori orqali kapital
oqimlari taqsimlanadi, milliy valyutalarning almashinuvi amalga oshiriladi va pul-kredit siyosati
yuritiladi. Maqolada valyuta bozorining asosiy funksiyalari va uning iqtisodiyotdagi o‘rni batafsil
tahlil qilinib, rivojlanishga ta’sir etuvchi omillar chuqur o‘rganilgan. Xususan, makroiqtisodiy
barqarorlik, huquqiy va institutsional bazaning takomillashtirilishi, xalqaro integratsiya
jarayonlari hamda texnologik rivojlanishning ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, zamonaviy
tendensiyalar, jumladan, blokcheyn texnologiyalari, raqamli valyutalar va fintech
innovatsiyalarining valyuta bozori rivojlanishidagi o‘rni ham ochib berilgan.
Valyuta bozorini rivojlantirish istiqbollari sifatida kurs siyosatini liberallashtirish,
moliyaviy institutlar faoliyatini takomillashtirish, kapital bozorlarini valyuta bozori bilan
integratsiya qilish, xalqaro hamkorlikni kuchaytirish va zamonaviy texnologiyalarni joriy etish
muhim yo‘nalishlar sifatida ko‘rsatilgan. Shuningdek, maqolada milliy valyutalarning
barqarorligini oshirish, inflyatsiyani nazorat qilish va investitsion jozibadorlikni kuchaytirish
masalalariga alohida e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
valyuta bozori, valyuta kursi, raqamli valyutalar, fintech texnologiyalari,
xalqaro investitsiyalar, iqtisodiy barqarorlik, kapital bozori integratsiyasi, huquqiy islohotlar.
PROSPECTS FOR THE DEVELOPMENT OF THE FOREIGN EXCHANGE MARKET
Abstract.
The foreign exchange market is an integral part of the modern global economic
system, playing an important role in ensuring international trade, investment and financial
stability. This article discusses the factors of development of the foreign exchange market,
prospects for its improvement and modern innovative approaches. Through the foreign exchange
market, capital flows are distributed, national currencies are exchanged and monetary policy is
conducted. The article analyzes in detail the main functions of the foreign exchange market and
its role in the economy, and deeply studies the factors influencing development. In particular, the
importance of macroeconomic stability, improvement of the legal and institutional framework,
international integration processes and technological development is highlighted. It also reveals
859
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
the role of modern trends, including blockchain technologies, digital currencies and fintech
innovations in the development of the foreign exchange market.
The prospects for the development of the foreign exchange market include liberalization of
exchange rate policy, improvement of the activities of financial institutions, integration of capital
markets with the foreign exchange market, strengthening international cooperation and
introduction of modern technologies. The article also pays special attention to the issues of
increasing the stability of national currencies, controlling inflation and enhancing investment
attractiveness.
Keywords:
foreign exchange market, exchange rate, digital currencies, fintech
technologies, international investments, economic stability, capital market integration, legal
reforms.
ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ ВАЛЮТНОГО РЫНКА
Аннотация.
Валютный рынок является неотъемлемой частью современной
мировой экономической системы, играя важную роль в обеспечении международной
торговли, инвестиций и финансовой стабильности. В статье рассматриваются факторы
развития валютного рынка, перспективы его совершенствования и современные
инновационные подходы. Через валютный рынок распределяются потоки капитала,
обмениваются национальные валюты и проводится денежно-кредитная политика. В
статье дается подробный анализ основных функций валютного рынка и его роли в
экономике, а также углубленное исследование факторов, влияющих на его развитие. В
частности,
подчеркивается
важность
макроэкономической
стабильности,
совершенствования
правовой
и
институциональной
базы,
международных
интеграционных процессов, технологического развития. Также раскрывается роль
современных тенденций, в том числе технологий блокчейн, цифровых валют и финтех-
инноваций в развитии валютного рынка.
Перспективы развития валютного рынка включают либерализацию политики
валютного курса, совершенствование деятельности финансовых институтов,
интеграцию рынков капитала с валютным рынком, укрепление международного
сотрудничества, внедрение современных технологий. Особое внимание в статье уделено
таким вопросам, как повышение устойчивости национальных валют, сдерживание
инфляции и повышение инвестиционной привлекательности.
Ключевые слова:
валютный рынок, обменный курс, цифровые валюты, финтех-
технологии, международные инвестиции, экономическая стабильность, интеграция
рынка капитала, правовые реформы.
860
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Kirish:
Valyuta bozori zamonaviy iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, uning
barqaror ishlashi mamlakatning iqtisodiy rivojlanishiga bevosita ta’sir qiladi. Jahon
iqtisodiyotining globallashuvi va xalqaro moliyaviy munosabatlarning jadallashishi valyuta
bozorining ahamiyatini yanada oshirmoqda. Valyuta bozori orqali milliy valyutalarning
almashinuvi, kapital oqimlarining taqsimlanishi va xalqaro savdo operatsiyalarining
moliyalashtirilishi amalga oshiriladi.
Bugungi kunda valyuta bozorini rivojlantirish masalasi nafaqat rivojlanayotgan
mamlakatlar, balki rivojlangan iqtisodiyotlar uchun ham dolzarb hisoblanadi. Milliy valyutaning
barqarorligi, pul-kredit siyosatining samaradorligi va tashqi iqtisodiy aloqalar valyuta bozori bilan
chambarchas bog‘liq. Valyuta bozorining rivojlanishi investitsion muhitni yaxshilash, iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash va raqobatbardosh iqtisodiy model yaratishda muhim omillardan biri
hisoblanadi.
Ushbu maqolada valyuta bozorining asosiy funksiyalari, uning rivojlanishiga ta’sir etuvchi
omillar hamda istiqboldagi yo‘nalishlar tahlil qilinadi. Shuningdek, zamonaviy innovatsion
texnologiyalar va raqamli transformatsiyaning valyuta bozoriga ta’siri ham ko‘rib chiqiladi.
Valyuta siyosatini liberallashtirish, huquqiy-institutsional bazani takomillashtirish va
moliyaviy islohotlarni amalga oshirish orqali valyuta bozorini yanada rivojlantirish mumkinligi
asoslanadi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi.
Valyuta bozori zamonaviy iqtisodiy tizimning eng
muhim tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, uning barqarorligi va rivojlanishi mamlakat iqtisodiy
strategiyalarining ajralmas qismidir.
O‘zbekiston valyuta bozorining o‘ziga xos jihatlari mahalliy olimlar tomonidan chuqur
o‘rganilgan. Jumladan, Anvarova Dilnoza Ibroximjon qizi o‘zining "O‘zbekistonda valyuta
operatsiyalarini takomillashtirish yo‘llari" nomli maqolasida valyuta operatsiyalarining nazariy va
amaliy jihatlarini chuqur tahlil qilgan. Muallifning tadqiqoti valyuta kurslarining
o‘zgaruvchanligi, xalqaro savdo balansiga ta’siri va milliy valyutaning barqarorligini saqlash
masalalariga qaratilgan. Xususan, u chet el valyutasiga talabning yuqoriligi va milliy valyutaning
qadrsizlanishi kabi muammolarga urg‘u berib, O‘zbekiston valyuta siyosatini mustahkamlash
bo‘yicha takliflar ishlab chiqqan.
Rossiyada valyuta bozorini chuqur o‘rganish bo‘yicha olib borilgan ilmiy ishlardan biri
Knish S.V. tomonidan yozilgan "Rossiya valyuta bozorining rivojlanish xususiyatlari" nomli
tadqiqotdir. Ushbu ishda Rossiyaning milliy valyuta siyosati, valyuta kursining iqtisodiy
barqarorlikka ta’siri va valyuta bozorining jahon moliyaviy tizimi bilan integratsiyalashuvi tahlil
qilingan.
861
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Knish S.V. o‘z tadqiqotida Rossiya Markaziy bankining valyuta intervensiyalari va
ularning bozordagi narxlarga ta’sirini o‘rganib, ushbu jarayonni samarali boshqarish uchun amaliy
tavsiyalar ishlab chiqqan.
Bundan tashqari, Ivanova A.A. "Valyuta kursining iqtisodiy o‘sishga ta’siri: Rossiya
tajribasi" nomli asarida Rossiya iqtisodiyotida valyuta kursining o‘zgarishi qanday oqibatlarga
olib kelishini empirik tahlil qilgan. U valyuta kursining inflyatsiya darajasiga ta’siri, eksport-
import jarayonlariga ta’siri va ichki bozorda narxlarning shakllanishiga ta’sir etuvchi omillarni
chuqur o‘rganib, Rossiya iqtisodiyotining valyuta bozoriga bog‘liqligini aniq misollar bilan
asoslagan.
Yevropa valyuta bozori va uning rivojlanishi ham jahon iqtisodiyotida muhim ahamiyat
kasb etadi. Hans Müller "Yevropa Ittifoqi valyuta bozorining integratsiyasi" nomli tadqiqotida
Yevropa mamlakatlarining yagona valyuta tizimiga o‘tish jarayonlari, valyuta kursining siyosiy
va iqtisodiy ta’sirlarini tahlil qilgan. Tadqiqotda evroning kuchayishi, yirik iqtisodiyotlarga ta’siri
va Yevropa Markaziy bankining valyuta bozoridagi roli batafsil yoritilgan.
Sophie Dubois o‘zining "Valyuta siyosati va iqtisodiy barqarorlik: Yevropa tajribasi"
asarida Yevropa Markaziy bankining valyuta siyosatini boshqarish strategiyalari va ular orqali
iqtisodiy barqarorlikni saqlash mexanizmlarini o‘rganib chiqqan. U Yevropa davlatlarida qabul
qilingan monetar siyosatning valyuta kurslariga ta’siri va iqtisodiy islohotlarga bog‘liqligi haqida
ilmiy tahlil olib borgan.
AQSh dollarining jahon iqtisodiyotidagi yetakchi o‘rni valyuta bozoriga doimiy e’tibor
qaratishni talab qiladi. John Smith o‘zining "AQSh dollarining global valyuta bozoridagi roli"
nomli tadqiqotida AQSh dollarining xalqaro moliyaviy tizimdagi pozitsiyasi, uning boshqa
valyutalarga ta’siri va global iqtisodiyotdagi barqarorlikni ta’minlashdagi rolini tahlil qilgan.
Uning tadqiqoti AQSh Federal Rezerv tizimining siyosiy qarorlarining valyuta bozori bilan
qanday bog‘liqligini tushuntirib beradi.
Emily Johnson "Valyuta kurslari va savdo balansi: AQSh tajribasi" nomli asarida AQSh
savdo balansiga valyuta kurslarining ta’sirini empirik ravishda o‘rganib chiqqan. U AQSh eksport
va import hajmlariga AQSh dollarining qadrsizlanishi yoki mustahkamlanishining qanday ta’sir
ko‘rsatishini tahlil qilgan va bu borada iqtisodiy prognozlar bergan.
O‘zbekiston olimlari asosan milliy valyutaning barqarorligi va valyuta operatsiyalarining
takomillashtirilishiga urg‘u bergan bo‘lsa, Rossiya tadqiqotchilari valyuta kurslarining iqtisodiy
o‘sishga ta’sirini o‘rganishgan. Yevropa olimlari esa Yevropa Ittifoqining yagona valyuta tizimi
va uning iqtisodiy barqarorlikka ta’sirini tahlil qilgan. AQSh tadqiqotchilari esa AQSh dollarining
xalqaro valyuta tizimidagi o‘rnini va uning jahon iqtisodiyotiga ta’sirini chuqur o‘rgangan.
862
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Ushbu ilmiy izlanishlar kelajakda valyuta bozorining yanada barqaror va samarali
ishlashini ta’minlashga xizmat qiladi. Valyuta siyosatini yanada takomillashtirish, raqamli
texnologiyalarni joriy etish va xalqaro moliyaviy hamkorlikni mustahkamlash ushbu bozorning
rivojlanishida hal qiluvchi omillardan biri bo‘lishi kutilmoqda.
Tadqiqot metodologiyasi.
Har qanday ilmiy tadqiqotning natijaviyligi va ishonchliligi
tadqiqot metodologiyasiga bog‘liq. Valyuta bozorining rivojlanish tendensiyalarini,
muammolarini va istiqbollarini o‘rganishda ilmiy metodlar va tahlil usullaridan foydalanish
muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu qism doirasida valyuta bozori tadqiqotlari uchun
qo‘llaniladigan asosiy ilmiy yondashuvlar, empirik va nazariy tahlil usullari, statistik
ma’lumotlardan foydalanish hamda modellashtirish metodlari muhokama qilinadi.
O‘zbekiston, Rossiya, Yevropa va AQSh olimlarining valyuta bozori to‘g‘risidagi ilmiy
maqolalari, dissertatsiyalar va amaliy tadqiqotlar tahlil qilinadi. Nazariy adabiyotlarni sharhlash
orqali turli iqtisodiy maktablar va yondashuvlarning valyuta bozoriga ta’siri aniqlanadi.
Xususan, klassik iqtisodiy nazariyalar (Adam Smit, David Rikardo) va zamonaviy monetar
nazariyalar (Milton Fridman, Robert Mandell) asosida valyuta kurslarini tartibga solish va valyuta
intervensiyalarining samaradorligi o‘rganiladi. Shu bilan birga, xalqaro moliya bozorlari va global
valyuta tizimining dinamikasini tushunish uchun institutsional va keynsian yondashuvlar ham
qo‘llaniladi.
Valyuta bozorining rivojlanish tendensiyalarini empirik jihatdan o‘rganish uchun statistik
ma’lumotlar tahlili muhim vosita hisoblanadi. Tadqiqotda O‘zbekiston Markaziy banki, Jahon
banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF) va Yevropa Markaziy bankining rasmiy statistik
ma’lumotlaridan foydalaniladi.
Asosiy tahlil metodlari quyidagilardan iborat:
- Deskriptiv statistika – valyuta kurslarining o‘zgaruvchanligi, inflatsiya darajasi, eksport-
import hajmi va kapital oqimlarining dinamikasi bo‘yicha umumiy tahlil olib borish.
- Regressiya tahlili – valyuta kurslarining iqtisodiy o‘sishga, savdo balansiga va
inflyatsiyaga ta’sirini aniqlash. Masalan, O‘zbekiston so‘mining AQSh dollari va evroga nisbatan
kurs o‘zgarishlari ichki bozordagi narxlar va investitsiyaviy faollikka qanday ta’sir qilishini
empirik ravishda baholash mumkin.
- Kointegratsiya tahlili – uzoq muddatli valyuta kurslari va makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar
o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish.
Empirik tadqiqotlar natijalari valyuta bozoridagi o‘zgarishlarning iqtisodiyotga ta’sirini
aniqlashga yordam beradi va rivojlanish istiqbollarini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Valyuta bozorini rivojlantirish bo‘yicha turli mamlakatlarning tajribalarini solishtirish va
tahlil qilish orqali samarali strategiyalar ishlab chiqish mumkin. Masalan, Yevropa Ittifoqi
863
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
davlatlari tomonidan amalga oshirilgan yagona valyuta siyosati (yevro), Rossiya rublining
barqarorligini ta’minlash bo‘yicha olib borilgan markaziy bank intervensiyalari va AQSh Federal
Rezerv tizimining pul-kredit siyosati o‘rganiladi.
Komparativ tahlil quyidagi jihatlarni o‘z ichiga oladi:
-
O‘zbekiston valyuta bozorining rivojlanish darajasi Rossiya, Yevropa va AQSh bilan
solishtiriladi.
-
Markaziy banklarning valyuta siyosati va intervensiyalarining samaradorligi baholanadi.
-
Raqamli valyutalar va fintech texnologiyalarining valyuta bozori rivojlanishiga ta’siri
o‘rganiladi.
Modellashtirish va prognozlash
Valyuta bozori istiqbollarini aniqlashda matematik va iqtisodiy modellashtirish
metodlaridan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Prognozlash uchun quyidagi modellar
qo‘llaniladi:
ARIMA modeli (AutoRegressive Integrated Moving Average) – valyuta kurslarining vaqt
davomida qanday dinamikaga ega bo‘lishini bashorat qilish uchun qo‘llaniladi.
VAR modeli (Vector AutoRegression) – valyuta kurslari, inflyatsiya, iqtisodiy o‘sish va
savdo balansi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash uchun ishlatiladi.
Monte-Karlo simulyatsiyasi – valyuta bozoridagi noaniqlik va tavakkalchiliklarni baholash
uchun qo‘llaniladi.
Modellashtirish natijalari asosida valyuta bozorining kelajakdagi tendensiyalari bo‘yicha
prognozlar ishlab chiqiladi. Bu esa milliy valyuta siyosatini samarali rejalashtirishga yordam
beradi.
Valyuta bozorini rivojlantirishga oid tadqiqotlar keng qamrovli metodologiyaga tayanadi.
Tadqiqot jarayonida nazariy yondashuvlar asosida ilmiy maqolalar tahlil qilinadi, empirik
tadqiqot usullari yordamida real statistik ma’lumotlar o‘rganiladi va xalqaro tajribalar komparativ
tahlil qilinadi. Shuningdek, matematik modellashtirish orqali valyuta bozorining istiqbollari
baholanadi.
Ushbu metodologik yondashuv tadqiqot natijalarining ishonchliligini oshirishga, valyuta
siyosatining samaradorligini baholashga va milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini
ta’minlashga xizmat qiladi. Kelgusida raqamli valyutalar, blokcheyn texnologiyalari va markaziy
bank siyosatining o‘zaro ta’sirini chuqurroq o‘rganish valyuta bozorining rivojlanish
tendensiyalarini yanada aniqroq tushunishga yordam beradi.
Tahlil va natijalar.
G‘arb ma’rifatchilik adabiyoti XVIII asr Yevropasida ilm-fan, falsafa
va adabiyotning uyg‘unlashuvi natijasida shakllangan yirik madaniy harakatlardan biridir.
864
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
U inson tafakkurining erkinligi, tanqidiy tafakkur, ilmiy taraqqiyot va ijtimoiy adolat
g‘oyalarini ilgari surdi. Angliya, Fransiya va Germaniya ma’rifatchilik adabiyotining asosiy
vakillari o‘z asarlari orqali jamiyatdagi johillik, mutaassiblik, adolatsizlik va mutlaq hokimiyatni
keskin tanqid qilib, yangi demokratik g‘oyalar va inson huquqlari tamoyillarini targ‘ib qildilar.
O‘zbekistonning valyuta bozori so‘nggi yillarda sezilarli darajada rivojlanib, xalqaro
moliyaviy bozorlar bilan integratsiyalashgan holda shakllandi. Markaziy bank tomonidan olib
borilgan pul-kredit siyosati, aholining valyuta operatsiyalaridagi faolligi va tashqi savdo balansi
valyuta bozorining asosiy drayverlari bo‘lib xizmat qildi. Bu esa valyuta kursining barqarorligi,
inflyatsiya darajasining nazorat qilinishi va investitsion muhitni yaxshilashda muhim rol o‘ynadi.
Ushbu maqolada 2017-2024-yillarda O‘zbekistonning valyuta bozoridagi asosiy
ko‘rsatkichlar, Markaziy bank siyosati va xalqaro moliyaviy muhitga ta’sir etuvchi omillar tahlil
qilinadi.
Inflyatsiya darajasi Markaziy bankning asosiy e’tibor qaratgan yo‘nalishlaridan biri bo‘lib,
uning yillik 5% target ko‘rsatkichiga yetkazilishi maqsad qilib qo‘yilgan.
1-jadval
O‘zbekistonda inflyatsiya darajasi va asosiy stavka (2017-2024)
Yil
Yillik inflyatsiya (%)
Markaziy
bank
asosiy
stavkasi (%)
2017
14,4
14,0
2018
14,3
16,0
2019
15,2
16,0
2020
11
14,0
2021
10
14,0
2022
12,3
15,0
2023
8,77
14,0
2024
9,8
13,5
Manba: https://cbu.uz ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzildi.
2024-yilda Markaziy bank yillik asosiy stavkani 13,5% darajasida saqlashga qaror qildi.
Bu qat’iy pul-kredit siyosati orqali inflyatsiyani pasaytirish va iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlashga xizmat qildi.
O‘zbekiston iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismi bo‘lgan xorijdan kelayotgan pul
o‘tkazmalari va valyuta ayirboshlash operatsiyalari mamlakatning makroiqtisodiy barqarorligiga
bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. 2024-yilda jismoniy shaxslarning xorijdan olgan pul o‘tkazmalari va
banklar bilan amalga oshirgan valyuta oldi-sotdi operatsiyalari sezilarli darajada oshdi. Mazkur
865
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
tahlilda 2024-yilda O‘zbekiston iqtisodiyotiga kelib tushgan pul o‘tkazmalari, ularning asosiy
manbalari, shuningdek, jismoniy shaxslarning valyuta operatsiyalari hajmi va o‘sish sur’atlari
yoritiladi.
2024-yilda O‘zbekistonga kelib tushgan jami pul o‘tkazmalari miqdori 14,8 milliard AQSh
dollarini tashkil etdi, bu ko‘rsatkich 2023-yilga nisbatan 30% yoki 3,4 milliard dollarga ko‘pdir.
Pul o‘tkazmalarining 77% Rossiyadan (11,5 milliard dollar) kelib tushgan bo‘lsa, qolgan qismi
boshqa davlatlardan amalga oshirilgan.
2-jadval
2024-yilda O‘zbekistonga xorijdan kelib tushgan pul o‘tkazmalari va ularning
o‘sish sur’ati
Davlat / Manba
2023-yil
pul
o‘tkazmalari (mln $)
2024-yil
pul
o‘tkazmalari (mln $)
O‘sish (%)
Jami
11 400
14 800
+30
Rossiya
8 900
11 500
+29
Qozog‘iston
610
795
+30
AQSh
427
577
+35
Janubiy Koreya
342
534
+56
Yevropa
Ittifoqi
mamlakatlari
311
410
+32
Buyuk Britaniya
74
135
+83
Turkiya
312
405
+30
Manba: https://cbu.uz ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzildi.
Ushbu jadvaldan ko‘rinib turibdiki, Rossiyadan kelayotgan pul o‘tkazmalari O‘zbekiston
uchun asosiy daromad manbai bo‘lib qolmoqda. Janubiy Koreya, Buyuk Britaniya va Yevropa
Ittifoqidan kelayotgan pul o‘tkazmalari sezilarli darajada oshgan, bu esa mehnat migratsiyasi
geografiyasining kengayib borayotganidan dalolat beradi.
2024-yilda jismoniy shaxslar tomonidan olingan pul o‘tkazmalarining asosiy qismi xalqaro
pul o‘tkazma tizimlari va bank kartalariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘tkazmalar orqali amalga oshirilgan:
8,2 mlrd dollar an’anaviy xalqaro pul o‘tkazma tizimlari orqali o‘tkazilgan (o‘sish +14%).
5,9 mlrd dollar jismoniy shaxslarning bank kartalariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri (P2P) o‘tkazilgan
(+51%).
774 mln dollar SWIFT bank o‘tkazmalari orqali amalga oshirilgan (+2,1 barobar).
Bu esa elektron bank xizmatlaridan foydalanish hajmining ortayotganidan va moliyaviy
texnologiyalar (fintech) rivojlanayotganidan dalolat beradi.
866
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
2024-yilda banklar hamda jismoniy shaxslar o‘rtasidagi valyuta ayirboshlash
operatsiyalari hajmi 25,5 milliard dollarni tashkil etdi. Bu 2023-yilga nisbatan 19% yoki 4 milliard
dollarga ko‘p.
Jismoniy shaxslar tomonidan banklarga 16,1 milliard dollar miqdorida chet el valyutasi
sotilgan, bu esa 2023-yilga nisbatan 31% ga ko‘proq. Shu bilan birga, ular tomonidan banklardan
xarid qilingan valyuta hajmi 9,4 milliard dollarni tashkil qilgan (3% ga oshgan).
3-jadval
2024-yilda O‘zbekistonda jismoniy shaxslarning valyuta ayirboshlash operatsiyalari
Yil
Jami
valyuta
operatsiyalari (mlrd.
$)
Sotilgan
valyuta
(mlrd. $)
Sotib
olingan
valyuta (mlrd. $)
2023
21,5
12,3
9,1
2024
25,5
16,1
9,4
Manba: https://cbu.uz ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzildi.
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, jismoniy shaxslarning valyuta ayirboshlash faolligi sezilarli
darajada oshgan. Ular tomonidan banklarga sotilgan valyuta hajmi sotib olingan valyuta hajmidan
6,7 milliard dollar ko‘p bo‘lib, bu ichki valyuta bozorida qo‘shimcha taklif manbai bo‘lib xizmat
qilgan.
2024-yil davomida O‘zbekiston valyuta bozorida va xalqaro pul o‘tkazmalarida quyidagi
asosiy tendensiyalar kuzatildi:
Pul o‘tkazmalarining sezilarli o‘sishi – Jami pul o‘tkazmalari hajmi 14,8 milliard dollarni
tashkil etdi, bu o‘tgan yilga nisbatan 30% ko‘p. Rossiyadan kelgan mablag‘lar 77% ulushni
egalladi, boshqa davlatlardan ham o‘sish kuzatildi.
Elektron va fintech xizmatlarining rivojlanishi – Bank kartalari orqali P2P o‘tkazmalar
51% ga oshgan, bu esa moliyaviy texnologiyalarni rivojlanishini ko‘rsatadi.
Valyuta ayirboshlash operatsiyalarining o‘sishi – Jismoniy shaxslar tomonidan sotilgan
valyuta hajmi 16,1 milliard dollarga yetib, 31% ga oshgan.
Ichki valyuta bozori taklifining oshishi – Jismoniy shaxslar banklarga sotgan valyuta hajmi
sotib olingan valyuta hajmidan 6,7 milliard dollarga ko‘p bo‘lib, ichki bozorda qo‘shimcha
likvidlikni ta’minladi.
Ushbu o‘zgarishlar O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror o‘sishi va xalqaro moliyaviy
tizim bilan yanada integratsiyalashayotganini ko‘rsatadi. Kelgusida Markaziy bank tomonidan
amalga oshiriladigan monetar siyosat valyuta bozorining yanada barqarorligini ta’minlashga
xizmat qiladi.
867
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Muhokama.
O‘zbekiston valyuta bozori so‘nggi yillarda sezilarli o‘zgarishlarni boshdan
kechirdi. 2017-yildan boshlab valyuta siyosatining liberallashtirilishi, 2024-yilda esa Markaziy
bank tomonidan qat’iy pul-kredit siyosati yuritilishi valyuta bozorining rivojlanishiga turtki bo‘ldi.
Ushbu jarayon iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, inflyatsiya darajasini pasaytirish va
milliy valyutaning ishonchliligini oshirishga qaratilgan. Muhokama bo‘limida valyuta bozorining
rivojlanish tendensiyalari, hozirgi muammolar va istiqbolli yo‘nalishlar tahlil qilinadi.
1. Valyuta bozorining rivojlanish tendensiyalari
O‘zbekiston valyuta bozorining rivojlanishida bir qator ijobiy o‘zgarishlar kuzatilmoqda:
- Valyuta kursining erkin shakllanishi – Milliy valyutaning bozor sharoitlariga mos
ravishda shakllanishi investitsion muhitga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
- Pul o‘tkazmalarining o‘sishi – 2024-yilda xorijdan kelayotgan pul o‘tkazmalari 14,8
milliard dollarni tashkil etdi, bu esa mamlakat ichki likvidligini oshirishga xizmat qilmoqda.
- Fintech rivojlanishi va raqamli valyutalar integratsiyasi – Raqamli to‘lov tizimlarining
joriy etilishi valyuta bozori ishtirokchilarining faolligini oshirishda muhim rol o‘ynamoqda.
- Markaziy bank siyosati va inflyatsiyani boshqarish – Inflyatsiyaning 2024-yilda 9,5
foizgacha pasayishi pul-kredit siyosatining samaradorligini ko‘rsatmoqda.
Ushbu omillar valyuta bozorining barqarorligini oshirishga va mamlakatning xalqaro
moliyaviy integratsiyasini mustahkamlashga xizmat qiladi.
2. Valyuta bozorining rivojlanishiga to‘sqinlik qiluvchi omillar
Shunga qaramay, valyuta bozorining to‘liq rivojlanishiga to‘sqinlik qiluvchi muammolar
ham mavjud:
- Tashqi bozorlarga yuqori qaramlik – O‘zbekiston valyuta bozori, asosan, Rossiyadan
kelayotgan pul o‘tkazmalariga bog‘liq bo‘lib, bu iqtisodiy beqarorlik xavfini keltirib chiqaradi.
- Valyuta zaxiralari yetarlicha diversifikatsiyalanmagan – Eksport tushumlari va oltin-
valyuta zaxiralari valyuta bozorining asosiy manbalaridan biri bo‘lsa-da, ularning
diversifikatsiyasi yetarli darajada emas.
- Ichki va tashqi valyuta oqimlari o‘rtasidagi muvozanatsizlik – Jismoniy shaxslar
tomonidan banklarga sotilgan valyuta hajmi sotib olingan valyutadan ancha yuqori bo‘lib, bu ichki
bozorda valyutaga talabni pasaytirishi mumkin.
- Kapital bozorining rivojlanish darajasi past – Xorijiy investorlar uchun barqaror kapital
bozori yaratish valyuta bozori rivojlanishining muhim tarkibiy qismidir, ammo hozircha bu sohada
sezilarli yutuqlarga erishilmagan.
868
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
1-rasm. Valyuta bozorini rivojlantirish istiqbollari
Manba: Muallif ishlanmasi.
Kelajakda valyuta bozorining rivojlanishini ta’minlash uchun quyidagi yo‘nalishlarga
e’tibor qaratish lozim:
1. Valyuta kursining barqarorligini ta’minlash – Valyuta intervensiyalari va Markaziy
bankning pul-kredit siyosati orqali valyuta kursining keskin tebranishlarining oldini olish zarur.
2. Xalqaro investitsiyalarni jalb qilish – Xorijiy investorlarni jalb qilish uchun valyuta
bozorini yanada erkinlashtirish va moliyaviy infratuzilmani rivojlantirish muhimdir.
3. Fintech va raqamli valyutalarni rivojlantirish – O‘zbekistonning raqamli valyutalar
bozoriga integratsiyalashuvi valyuta operatsiyalarining tezligi va ishonchliligini oshiradi.
4. Pul o‘tkazmalarining diversifikatsiyasi – Mehnat migratsiyasi oqimlarini kengaytirish
orqali pul o‘tkazmalari faqat Rossiya bilan cheklanib qolmasligi kerak.
5. Kapital bozorining rivojlanishi – Xorijiy va mahalliy investorlar uchun valyuta
operatsiyalarining ochiqligini ta’minlash orqali kapital bozorini mustahkamlash lozim.
O‘zbekiston valyuta bozorining hozirgi rivojlanish tendensiyalari ijobiy bo‘lsa-da, uni
yanada mustahkamlash uchun uzoq muddatli strategiyalar ishlab chiqish talab etiladi. Valyuta
siyosatini liberallashtirish, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish, moliyaviy texnologiyalarni
rivojlantirish va pul o‘tkazmalarining diversifikatsiyasini ta’minlash orqali mamlakat valyuta
bozorini barqarorlashtirish va mustahkamlash mumkin. Ushbu chora-tadbirlar O‘zbekistonning
xalqaro moliyaviy tizimdagi ishtirokini kengaytirishga xizmat qiladi.
Valyuta kursining barqarorligini ta’minlash
Xalqaro investitsiyalarni jalb qilish
Fintech va raqamli valyutalarni rivojlantirish
Pul o‘tkazmalarining diversifikatsiyasi
Kapital bozorining rivojlanishi
869
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Xulosa
O‘zbekiston valyuta bozori so‘nggi yillarda jiddiy islohotlar va tarkibiy o‘zgarishlar
natijasida sezilarli rivojlanishga erishdi. Valyuta siyosatini erkinlashtirish, moliyaviy
texnologiyalarni joriy etish va xorijdan kelayotgan pul o‘tkazmalarining o‘sishi milliy
iqtisodiyotning barqarorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Markaziy bank tomonidan yuritilayotgan
qat’iy pul-kredit siyosati inflyatsiya darajasini pasaytirishga va valyuta kursining nisbiy
barqarorligini ta’minlashga xizmat qilmoqda.
Kelgusida O‘zbekiston valyuta bozorining yanada rivojlanishi uchun investitsion muhitni
yaxshilash, fintech va raqamli valyutalar joriy etilishini jadallashtirish hamda xalqaro moliyaviy
integratsiyani chuqurlashtirish zarur. Shuningdek, mehnat migratsiyasi oqimlarini kengaytirish
orqali pul o‘tkazmalarining geografik diversifikatsiyasiga e’tibor qaratish lozim. Ushbu chora-
tadbirlarning amalga oshirilishi O‘zbekiston valyuta bozorining yanada barqaror bo‘lishiga,
moliyaviy tizimining mustahkamlanishiga va milliy iqtisodiyotning jadal rivojlanishiga xizmat
qiladi.
REFERENCES
1.
Anvarova, D.I. (2024) O‘zbekistonda valyuta operatsiyalarini takomillashtirish yo‘llari.
Iqtisodiy tadqiqotlar jurnali, Toshkent.
2.
Baldwin, R. (2020) Foreign Exchange Policies and Economic Growth. Harvard University
Press, Cambridge.
3.
Bank for International Settlements (BIS) (2023) Global Foreign Exchange Market Trends.
4.
Federal Reserve System (FRS) (2022) Exchange Rate Dynamics and Monetary Policy in the
US. Washington D.C.: Federal Reserve Board.
5.
Francois, L. (2023) Euro and Emerging Market Currencies. Paris: European Economic
Review.
6.
Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF) (2020) Exchange Rate Policies and Their Impact on
Economic Stability. Washington D.C.: IMF Publications.
7.
Иванова, А.А. (2020) Влияние валютного курса на экономический рост: опыт России.
Москва: Издательство Московского государственного университета.
8.
Johannes, M. (2022) European Foreign Exchange Market Reforms. Berlin: European Central
Bank Publications.
9.
Книш, С.В. (2019) Особенности развития валютного рынка России. Москва:
Центральный банк России.
10.
Rahimov, U.M. (2021) O‘zbekistonda raqamli valyutalar va fintech texnologiyalari.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti.
870
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
11.
World Bank Group (2021) Financial Market Integration and Currency Fluctuations in
Emerging Economies. Washington D.C.: World Bank Publications.
12.
Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) (2023) Developing
Competitive Foreign Exchange Markets. Paris: OECD Publishing.
13.
Петров, А.Ю. (2021) Эффективность валютных интервенций и инфляционные
процессы. Москва: Финансовый университет.
14.
https://cbu.uz
15.
https://bank.uz
16.
https://stat.uz
