Fevral, 2025-Yil
338
CHET TILINI O’QITISHDA TINGLAB TUSHUNISH (HÖREN)
KO’NIKMASINI RIVOJLANTIRISH USULLARI
Mirzayeva Muhayyo Ro‘ziyevna
Osiyo Xalqaro Universiteti o’qituvchisi
Shamsiddinova Shahribonu Bahodirovna
Osiyo Xalqaro Universiteti 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14894676
Annotatsiya.
Mazkur maqola o‘qish va eshitib tushunish malakalari ayrim- ayrim olingan
til ishoralarida emas, balki bog‘langan yozma va og‘zaki nutq namunalarida – yozma yoki ovoz
yozilgan mavzularda shakllanishi mumkinligi va chet tillarini o‘rganish jarayoni yanada
takomillashgan ayni bir paytda chet tilini o‘qitishning mazmuni talabalarning og‘zaki nutq,
o‘qish, yozish va tinglab tushunish malaka va ko‘nikmalarini rivojlantirish hodisalari tahlil
qilingan.
Kalit so‘zlar:
tushunish, til signallari, gapirish, o‘qish, yozish, tinglash, ko‘nikmalar,
qobiliyatlar, murakkablik, so‘z boyligini sintez qilish ,hodisa, aloqa tahlili, jarayonlar,
tinglash(hören), ko’nikmalarni rivojlantirish, chet tilini o’qitish, samarali metodlar, audiovizual
materiallar, interaktive usullar, tilni o’zlashtirish, hozirgi davrda metodologiya, eshitish va
tushunish qobiliyati, praktik mashg’ulotlar.
Hozirgi chet tillarini o‘rganish jarayoni yanada takomillashgan ayni bir paytda chet tilini
o‘qitishning mazmuni talabalarning og‘zaki nutq, o‘qish, yozish va tinglab tushunish malaka va
ko‘nikmalarini o‘stirishdan iboratdir. Og‘zaki nutq va o‘qish shakllanadigan tematikani hisobga
olmay, til materiali xususiyatini aniqlash, shuningdek, malaka va ko‘nikmalarni oshirish murakkab
hodisalardan hisoblanadi. Bu maqsadni amalga oshirish uchun alaoqa jarayonlarining tahliliga
murojaat etamiz. Til ishoralari ishtirokida amalga oshiriladigan har qanday tildagi aloqa muayyyan
axborot, ma’lumot olish va berish maqsadini ko‘zlaydi, shuning uchun ko‘pgina modellar va
so‘zlarni ularning mazmuniga qarab, fikr yuritilayotgan mavzuga muvofiqlashtirib muayyan
guruhlarga ajratish mumkin [1]. O‘z ona tilisida barcha mavzularga doir axborot berib, axborot
olish hamma uchun ham oson emas, albatta. Kishi aloqa olib bora oladigan mavzularning miqdori
uning hayotiy tajribasi, ma’lumoti, ilmiy darajasi, unvoni kabilarga bog‘liq.
Dunyoda rivojlangan tillarni chet tili sifatida o‘qitishga doir ilmiy-metodik adabiyotlarda
chet tili ta’limi, asosan, tinglab tushunish va munosabat bildiris
Fevral, 2025-Yil
339
uchun tayyorlashga yo‘naltiriladi. Har bir mashg‘ulotda taqdim qilingan ma’lumotning
o‘quvchi uchun kundalik hayotdagi foydalilik darajasiga alohida e’tibor beriladi va ta’lim
jarayonida savol, topshiriq va mashqlardan unumli foydalaniladi. Xalqaro til ta’limi tajribasida
o‘quv topshiriqlari o‘zaro muloqotning samarali bo‘lishiga qaratiladi. O‘quv topshiriqlari
belgilangan muayyan mezonlar asosida shakllantiriladi, shuningdek, bugungi globallashuv
sharoitida chet tili boshqa fanlar bilan integratsiya qilingan holda yangi pedagogik texnologiyalar
asosida o‘qitilmoqda. Fanlararointegratsiyani, albatta, savol va topshiriqlar ta’minlab beradi, shu
nuqtai nazardan o‘qitish metodikasining asosiy muammosi sifatida pragmatik o‘quv topshiriqlari
tizimini ishlab chiqish qayd qilinishi lozim.
Tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantiruvchi o‘quv topshiriqlari orqali nutqiy malaka
va fikrlash ko‘nikmasini rivojlantirishning mazmun, usul va vositalarini ishlab chiqishni
takomillashtirish; o‘quvchilarda tinglab tushunish (anglash) ko‘nikmalarini rivojlantiruvchi o‘quv
topshiriqlari tizimini ishlab chiqish; til ta’limini modernizatsiya qilishda tinglab tushunish
ko‘nikmasini rivojlantiruvchi savol, mashq va topshiriq tushunchalari hamda ularning vazifalarini
tasniflash, ularni tubdan yangilash, topshiriq namunalarini ishlab chiqish; ishlab chiqilgan taklif
va tavsiyalarni tajriba orqali darsliklar mazmuni, chet tili darslarida sinab ko‘rish va olingan
xulosalarni umumlashtirish.
Tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantiruvchi o‘quv topshiriqlarining didaktik asosi
ilmiy-nazariy jihatini takomillashtirish ularning o‘zaro farqi, qo‘llanilish o‘rinlari, chet tili
ta’limida tutgan o‘rni va vazifalari aniqlanadi; tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirishda
mashqlardan, asosan, ko‘nikma va malaka hosil qilishda, savol va topshiriqlardan biror amalni
bajarishga yo‘naltirish, fikrlashga undash hamda o‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va malakani
baholash maqsadlarida foydalanish chet tili ta’limida nutqiy kompetensiyaning tizimli hosil
bo‘lishi va rivojlanishiga erishish mumkinligi isbotlanadi; tinglab tushunish ko‘nikmasini
rivojlantiruvchi matn bilan ishlash uchun savol va topshiriqlar tuzish
Chet tillarini o‘qitish mazmuni leksik, grammatik va fonetik materiallarni bir butun
uyg‘unlikda; og‘zaki nutq (sprechen), o‘qish (lesen), yozuv (schreiben) va tinglab tushunish
(hören) malaka va ko‘nikmalanni; bu to‘rt ko‘nikmaga oid mavzularni, shuningdek, ona tilida
bo‘lmagan hamda har bir chet tilida bo‘lgan o‘ziga xos til tushunchalarni ichiga oladi. O‘qitish
mazmunining turli tarkibiy qismlarini tanlash bir xil darajada bo‘lishiga erishish lozim. Leksik
materialni hamda matnlarni tanlash, malaka va ko‘nikmalar, shuningdek, mudllarni yanada
takomillashtirish masalalarini yanada mukammallashtirish lozimligini davr taqozo etmoqda.
O‘qitishning mazmunini belgilaganda, qo‘yilgan maqsadlarni amalga oshirish uchun ham
Fevral, 2025-Yil
340
tanlangan o‘qitish maqsadining yetarliligini, muayyan aniq shart-sharoitda uni o‘quvchilarning
bilib olishlarini, imkoniyatlarini nazarda tutish lozim.
Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, 30% so'zlash, 16% o'qish va 9% yozish bilan taqqoslaganda
o'rtacha 45% tinglashga sarflanadi. Ya'ni har qanday standartga ko'ra, tinglash uchun juda ko'p
vaqt sarflanadi. Shu sababli samarali tinglashingizni ta'minlash uchun biroz ko'proq vaqt sarflash
maqsadga muvofiqdir.
Manbalarda keltirilishicha, eshitish bilan tinglash bir xil emas. Eshitish sizning
qulog'ingizga kiradigan tovushlarni anglatadi. Bu sizning jismoniy eshitishingiz, agar eshitish
muammolari bo'lmasa, avtomatik ravishda amalga oshiriladi. Ammo tinglash uchun bundan
ko'proq narsa talab etiladi: ruhiy va ba'zan jismoniy ham diqqat va jamlangan harakat talab etiladi.
Tinglash deganda nafaqat hikoyaga, balki uning qanday bayon etilishiga, til va ovozdan
foydalanishga va boshqa odam o'z tanasini qanday ishlatishiga e'tibor berish kerak. Boshqacha
qilib aytganda, bu og'zaki va og'zaki bo'lmagan xabarlardan xabardor bo'lishni anglatadi. Sizning
samarali tinglash qobiliyatingiz ushbu xabarlarni qabul qilish va tushunishingiz darajasiga bog'liq.
Shu sababli tiglash passiv jarayon emas.
Tinglovchilar va tinglovchilarning tinglash jarayonlari haqidagi ongini oshirish orqali
metakognitiv bilimlarni rivojlantirish uchun auditoriya materiallari bilan auditoriya tadqiqotchilari
va sinf amaliyotchilari qiziqishlari o'rtasidagi farqni qayd etadi. Talabalarga qanday tinglashini
o'rgatish juda muhimdir. Bu tinglash amaliyotiga e'tiborni mahsulotdan jarayonga yo'naltiradi va
o'qituvchidan talabaga o'rganish mas'uliyatini o'zgartiradi va shu bilan talabalarning o'zini o'zi
boshqaradigan o'quvchi bo'lishiga yordam beradi
Shuni ta'kidlash joizki, tinglovchi hech bo'lmaganda ma'ruzachi singari shu jarayonda
ishtirok etishi, suhbatni tinglashi va uni idrok etshi kerak. To'liq ishtirok etishning ushbu jarayonini
tavsiflash uchun "faol tinglash" iborasi ishlatiladi.
Tinglab tushunish uch bosqichli faoliyat bo'lib, umumiy eshituv idroki (akustik
appersepsiya), so'zlarning tovush tomonini (fonematik) farqlash va mohiyatni anglash orqasida
nutqdagi mazmun idrok etiladi, bilib olinadi va tushuniladi.
Tinglash qobiliyatlarini o'rgatishning samarali, zamonaviy usullari bilan bir qatorda
interaktiv mashqlar hamda multimedia manbalari mavjud. Tinglash qobiliyatlari yakuniy
mahsulotga emas, balki ko'proq o'quv jarayoniga yo'naltirilgan oddiy, qiziqarli mashg'ulotlar
orqali samarali o'rganiladi.
Chet Tili O'qitishda Tinglab Tushunish (Hören) Ko'nikmasini Rivojlantirish
Fevral, 2025-Yil
341
Usullari
Tinglab tushunish (Hören) – bu chet tili o'qitishning muhim va samarali ko'nikmalaridan
biridir. Bu ko'nikma tilni to'g'ri va samarali o'zlashtirishga yordam beradi, shuningdek,
kommunikatsiya jarayonida so'zlashuvning aniq va to'liq tushunilishiga yordam beradi. Chet tili
o'qitishda tinglashni rivojlantirish, o'quvchilarni real hayotdagi suhbatlarga tayyorlash va ularning
nutq qobiliyatlarini
oshirishda
asosiy rol
o'ynaydi.
TINGLAB TUSHUNISH
KO'NIKMASI NIMA?
Tinglab tushunish chet tili o'qitishida muhim o'rin tutadi, chunki o'quvchilar nafaqat tilni
o'qish va yozishni, balki uni eshitib, tushunishni ham o'rganishlari kerak. Bu jarayon, aslida, tilni
to'liq o'zlashtirishning ajralmas qismi hisoblanadi. Eshitish va tushunish, o'quvchiga tez-tez
uchraydigan tilni real muloqotda to'g'ri tushunishga yordam beradi.
Tinglab
Tushunish
Ko'nikmasini Rivojlantirish Usullari
1.
Audiovizual Materiallar Audiovizual materiallar tinglash ko'nikmalarini
rivojlantirishda samarali vosita hisoblanadi. Audio kitoblar, filmlar, musiqalar, podkastlar, va
interaktiv videolar yordamida o'quvchilar turli xil aksentlarni, talaffuzlarni va real hayotdagi
muloqotni eshitib o'rganishlari mumkin. Bu, o'z navbatida, ularning eshitish qobiliyatlarini
yaxshilaydi.
2.
Praktik Mashg'ulotlar. Muntazam tinglash mashg'ulotlari o'quvchilarni muntazam
ravishda ko'nikmalarini oshirishga undaydi. Darslarda, o'quvchilarga turli mavzularni tinglash,
so'ngra aniq savollarga javob berish yoki xulosalar chiqarish topshiriqlari berilishi mumkin. Bu
metod tinglashni faol ravishda rivojlantiradi va
o'quvchini
faollashtiradi.
3.
Interaktiv Usullar. Interaktiv metodlar yordamida tinglashni rivojlantirishda
o'quvchilar guruh bo'lib ishlashlari yoki juft-juft mashg'ulotlar bajarishlari mumkin. Masalan,
eshitilgan materialga asoslanib, guruhlar suhbatlashish yoki muhokama qilishlari mumkin. Bu usul
o'quvchining tinglab tushunishdagi ishtirokini oshiradi.
4.
Eshtirish va Javob Berish. O'quvchilarga eshitganlarini yozib olish va so'ngra ular
bo'yicha fikr bildirish topshiriqlari berilishi mumkin. Bu usul o'quvchilarga nafaqat tinglashni,
balki eshitganlariga asoslanib fikr yuritishni o'rganishga yordam beradi. O'quvchilar, shuningdek,
tinglagan materiallarni tahlil qilishni va ulardan
ma'lumot
olishni ham
o'rganadilar.
5.
Progressiv
Yondashuv.
Tinglash
mashg'ulotlarini
bosqichma-bosqich
murakkablashtirish
metodikasidan
foydalanish
o'quvchilarni
o'zlashtirish
jarayonida
qiyinchiliklarni yengish imkonini beradi. Dastlab, oddiy va aniq materiallar bilan boshlanib,
keyinchalik murakkab va tezkor suhbatlarga o'tish mumkin.
Fevral, 2025-Yil
342
6.
Boshqa Tillarni O'rgatish. Boshqa tillarda tinglab tushunish ko'nikmalarini
rivojlantirishda o'quvchilar o'zgacha til strukturalarini va fonetik tizimlarni o'rganishadi. Bu
ko'nikmalarni oshirish orqali ular chet tilidagi talaffuz, grammatikani va leksikani ham yaxshi
tushunishlari mumkin.
7.
Eshitish Materiallarini Moslashtirish. Eshitish materiallarini o'quvchilarning yoshi
va bilim darajasiga mos ravishda tanlash kerak. Boshlang'ich darajadagi o'quvchilar uchun
soddalashtirilgan materiallar, yuqori darajadagi o'quvchilar uchun esa yanada murakkab suhbatlar
va mavzularni taqdim etish maqsadga muvofiq bo'ladi.
Chet tili o'qitishda tinglab tushunish ko'nikmalarini rivojlantirish o'qituvchilar va
o'quvchilar uchun katta ahamiyatga ega. Yuqorida keltirilgan usullar va metodlarni qo'llash orqali
o'quvchilar tilni to'liq o'zlashtirib, real hayotdagi muloqotda muvaffaqiyatli bo'lishlari mumkin.
Shuningdek, o'qituvchilar har doim yangi metod va materiallardan foydalanishga harakat qilib,
tinglash ko'nikmalarini yanada samarali rivojlantirishlari lozim.
REFERENCES
1.
Sherbovskiy Z. Sh. Obucheniye ustnov rechi i chteniyu na inostrannom yazike. M.,
2002;
2.
Gruzinskaya I. A. Metodika prepodavaniya angliyskogo yazika. M., 1989;
3.
MIRZAYEVA M. R.. MADATOVA M. DIALOGUE TRAINING AS ONE OF THE
FORMS OF EFFECTIVE PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN TEACHING
FOREIGN LANGUAGES //E-Conference Globe. – 2021. – C. 244-249.
4.
A.A. Булаховский. Некоторые приeмы развития устной речи. М.,2004
5.
Vodneva S.M. Fizkulturnie pauzi na urokax inostrannogo yazika. M., 2001
6.
A.A.Bulaxovskiy. Nekotorte priyemi razvitiya ustnoy rechi. M., 2004.
7.
Mirzaeva M. THE STUDY OF GERMAN LANGUAGE PHRASEOLOGICAL UNITS
//Scientific reports of Bukhara State University. – 2021. – Т. 5. – №. 4. – С. 47-56.
ukh
8.
Karimova Go’zal Ikhtiyorovna. (2024). Crucial Approaches to Fairy Tales from History
Up to Now.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL
EDUCATION
,
4
(5),
186–190.
Retrieved
from
https://www.inovatus.es/index.php/ejine/article/view/3232
9.
Karimova Go’zal Ixtiyorovna. (2025). Concept: Ideal, Material, Dimensional, Concept
as a Multidimensional Mental Formation.
Spanish Journal of Innovation and
Integrity
,
38
, 41–46. Retrieved from
Fevral, 2025-Yil
343
10.
КАРИМОВА, Г. (2024). LINGUO-CULTURAL ASPECTS OF ENGLISH AND
UZBEK
FAIRY
TALES.
News
of
the
NUUz
,
1
(1.5),
107-109.
https://doi.org/10.69617/nuuz.v1i1.5.5257
11.
Ихтияровна, К. Г. . (2024). Концепция: Важность Обучения Пониманию И
Эффективному Применению.
International Journal of Formal Education
,
3
(10), 38–
42. Retrieved from
http://journals.academiczone.net/index.php/ijfe/article/view/3575
12.
Bahodirov Bexruz, & Karimova Go’zal Ixtiyorovna. (2024). Career Development:
Navigating Your Path to Professional Success.
EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(9), 225–228. Retrieved from
https://www.inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4087
13.
Karimova Go’zal Ixtiyorovna, Karimova Go’zal Ixtiyorovna, & Xasanova Taxmina.
(2024). The Importance of Learning Foreign Languages: Unlocking a World of
Opportunities.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL
EDUCATION
,
4
(9),
229–233.
Retrieved
from
https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4088
14.
Ixtiyorovna, K. G. (2024). The Enduring Magic of Fairy Tales: A Journey through Time
and Adventures of Heroes and Heroines.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN
NONFORMAL
EDUCATION
,
4
(9),
38–44.
Retrieved
from
https://www.inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4011Karimova Go’zal
15.
Ikhtiyorovna. (2024). Crucial Approaches to Fairy Tales from History Up to
Now.
EUROPEAN
JOURNAL
OF
INNOVATION
IN
NONFORMAL
EDUCATION
,
4
(5),
186–190.
Retrieved
from
https://www.inovatus.es/index.php/ejine/article/view/3232
16.
Karimova Go’zal Ixtiyorovna, Karimova Go’zal Ixtiyorovna, & Xasanova Taxmina.
(2024). The Importance of Learning Foreign Languages: Unlocking a World of
Opportunities.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL
EDUCATION
,
4
(9),
229–233.
Retrieved
from
https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4088
17.
Bahodirov, B., & Karimova, G. (2024). TO ELEVATE AS A PERSON AND
CAPTURE AN IMPORTANT PLACE IN LIFE.
Modern Science and Research
,
3
(2),
148–152.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
