TIBBIYOT TERMINOLOGIYASIDA LOTIN HARFLARINING TALAFFUZ QOIDALARI

Fevral, 2025-Yil

425

TIBBIYOT TERMINOLOGIYASIDA LOTIN HARFLARINING TALAFFUZ

QOIDALARI

Xafizova Muharram Nematilloyevna

Fundamental tibbiyot kafedrasi

Olimov Mironshoh,

Davolash yo’nalishi 1-kurs talabasi

https://doi.org/10.5281/zenodo.14894976

Annotatsiya.

Ushbu maqolada tibbiyot tili hisoblanmish zamonaviy lotin tili harflari bilan

tanishib chiqiladi. Lotin tili unli va undosh harf va tovushlarni to’gri talaffuz qilish qoidalari

beriladi. Har bir tilni o’rganish o’sha tilning harflarini tanishdan, ya’ni alifboni o’rganishdan

boshlanadi. Talabalar til fonetikasiga rioya qilgan holda to’gri talaffuz qilishni o’rganishlari

uchun bu qoidalarni esda tutishlari kerak bo’ladi. Harflarni nafaqat to’gri o’qish, balki to’gri

yoza olish ko’nikmasiga ega bo’lishi zarur hisoblanadi.

Kalit so’zlar:

unli

harf va tovush, undosh harf va tovush

,

talaffuz, lotin tili fonetikasi.

Tibbiyot OTMlarida 1-kurs talabalari “Lotin tili va tibbiy terminologiya” fanini

o’rganishni boshlaydilar. Nima uchun bu fan o’qitiladi? O’lik til hisoblangan lotin tili nima uchun

o’rganiladi? Bu bejizga emas, albatta, chunki tibbiy atama yoki terminlar lotin va yunon tillaridan

olingan.

Har bir tilni o’rganish o’sha tilning harflarini tanishdan, ya’ni alifboni o’rganishdan

boshlanadi. Talabalar til fonetikasiga rioya qilgan holda to’gri talaffuz qilishni o’rganishlari uchun

bu qoidalarni esda tutishlari kerak bo’ladi.

Hozirgi lotin alifbosi 25 harfdan iborat. Quyida lotin alifbosi keltirlgan.

Harflarning

yozilishi

Harflarning

nomlanishi

Harflarning

yozilishi

Harflarning

nomlanishi

A a

a

N n

n

B b

b

O o

o

C c

ts yoki k

P p

p

D d

d

Q q

k

E e

e

R r

r

F f

f

S s

s / z

G g

g

T t

t

Fevral, 2025-Yil

426

H h

h

U u

u

I I

i

V v

v

J j

yot

X x

ks

K k

k

Y y

ipsilon

L l

l

Z z

zet

M m

m

Lotin tilida ismlar (Claudius, Ceasar), bu otlardan yasalgan sifatlar (Romanus), tibbiyotda

asosan farmatsevtik terminlar: o’simlik nomlari (Rosa, Urtica, Amygdala), kimyoviy element

nomlari (Hydrogenium, Oxygenium, Nitrogenium) va dori-darmon nomlari (Paracetamolum,

Analginum) va h. bosh harflarda yoziladi.

O’zbek guruhlarda lotin tili harflarini talaffuz qilish va yodlash qiyinchilik tug’dirmaydi,

chunki ona tilimiz lotin yozuviga asoslangan va bu harflar o’zbek audotiryasi uchun tanish.

Lotin tilida 6 ta unli harf va tovushlar bo’lib,

a, e, o, i, u, y

unli harflardir. Shulardan

a,

o, u

qattiq va

e, i, y

yumshoq unlilardir.

b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, x, z

harflari

esa undosh harf va tovushlar hisoblanadi. Unli harflar va ularning talaffuzlarini ko’rib chiqamiz:

A, a

unli harfi o’zbek tilidagi [a] unli tovushidek talaffuz qilinadi.Masalan:

a

m

a

rus[

a

m

a

rus]-

achchiq,

a

lbus[

a

lbus]-oq,

a

bdomen[

a

bdomen]-qorin.

E, e

unli harfi [e] unli tovushidek

talaffuz qilinadi: p

e

s [p

e

s]

-

oyoq,

e

lasticus [

e

lastikus]- qayishqoq, d

e

rma[d

e

rma]

-

teri.

I, i

unlisi

[i] unli tovushidek talaffuz qilinadi:

i

nternus [internus]-ichki,

i

ntest

i

num [

i

ntest

i

num]- ichak.

O, o

unli harfi [o] unli tovushidek talaffuz qilinadi:

o

s - suyak, l

o

bus [l

o

bus] - bo’lak,

o

culus

[okulus] – ko’z.

U, u

unlisi [u] unli tovushidek talaffuz qilinadi:

u

ter

u

s[

u

ter

u

s] - bachadon,

u

lc

u

s [

u

lk

u

s] - yara,

u

rina [

u

rina] - siydik.

Y, y

unli harfi [i] unli tovushidek talaffuz qilinadi.

Masalan: s

y

mptoma [s

i

mptoma] - belgi, alomat, Am

y

gdala [am

i

gdala] - bodom. Bu harf yunon

tilidan o’zlashgan so’zlardagina uchraydi.

Y

unli harfining tibbiy atamalarda qo’llanilishini

ko’rib chiqsak:

Y

unlisi old qo’shimchalarda, o’zak va yunon atamalarida uchrashi mumkin.

Buning uchun quyidagi old qo’shimcha, o’zak va qo’shimchalarni esda saqlash

kifoya. Masalan:

oxy -

taxir,

Oxy

genium – kislorod,

oxy

dum- oksid;

hyper -

yuqori, oshishi,

hyper

tonia

-

qon bosimining ko’tarilishi;

hypo

-past, pasayishi,

hypo

tonia- qon bosimining

pasayishi;

glyc

-shirin, Glycyrrhiza- shirinmiya;

-yl

- modda, am

yl

um, Phen

yl

–fenil, Meth

yl

-

metil, Aeth

yl

-etil;

hydro

-suv,

Hydro

genium – vodorod;

pyo –

yiring, pyorrhoea

- yiring oqishi;

myo-

mushak; myocardium-yurak mushag qavati;

pyr

-issiqlik; Antipyrinum - haroratni

tushiruvchi dori;

myc

- zamburug’; Bio

myc

inum–biomitsin;

dys

-kasallik holati yoki a’zo

Fevral, 2025-Yil

427

faoliyatining buzilishi;

dys

uria - qovoqdan siydik chiqishining qiyinlashuvi;

syn, sym

–

ulash, birikish;

sym

physis

- qo’shilish;

poly-

ko‘p

;

poly

vitamina

–

polivitaminlar.

Ayrim undosh harflarning

ikki xil talaffuz qilish xususiyatlari bor:

C c

harfi

e, i, y-

yumshoq unli harflari va

ae, oe

diftonglari oldida

[ts]

deb o’qiladi. Masalan:

c

e

rebrum[

ts

erebrum]-bosh miya, c

i

to[

ts

ito]-tez, c

ae

cum [

ts

ekum]-ko’richak, centrum [tsentrum]-

markaz, cytus [tsitus]-hujayra. Boshqa holatlarda, ya’ni

a, o, u

– qattiq unlilar oldida, undoshlar

oldida, so’z boshida va oxirida kelsa [

k

] deb o’qiladi:

c

aput [

k

aput]-bosh,

c

osta[

k

osta]-qovurg’a,

c

ranium [kraniyum]-kalla,

C

uprum[

k

uprum]-mis, la

c

[lya

k

]-sut, medi

c

us[medi

k

us]-shifokor va h.

H h

undosh harfi [

h

] kabi talaffuz qilinadi. Masalan:

h

erba [

h

erba]-o’t, maysa, homo [

h

omo]-

odam,

h

epar [

h

epar]-jigar va h.

H h

harfi yunon tilidan o’zlashgan so’zlarda, diftong yoki

“

y

”unlisidan oldin kelsa [

g

] deb o’qiladi:

h

aemo [gemo],

h

ypotonia [gipotonia]

,

hy

pertonia[gipertonia] va b.

K k

harfi tibbiy lotin tilida kam qo’llaniladi; faqatgina yunon va

arab tilidan kirib kelgan atamalarda uchraydi.Masalan:

K

alium[kalium]-kaliy,

k

eratoma

[keratoma] keratitis [keratitis].

L l

harfi yumshoq talaffuz qilinadi. Masalan: ala [alya]-qanot,

Latina [

l

yatina]- lotin,

l

abium [

l

yabium]- lab va h.

S s

harfi ikki unli yoki har qanday bir unli

bilan va

m, n

undosh harflari oldida [

z

] dek, boshqa hollarda esa [

s

] deb o’qiladi. Masalan:

Ro

s

a [ro

z

a], Va

s

elinum[va

z

elinium], neopla

s

ma [neopla

z

ma], men

s

is [men

z

is]. Yunoncha

so’zlarda esa

s

kabi talaffiz qilnadi: philo

s

ophia [filosofia] va b.

X x

harfi ikki unli o’rtasida kelsa

[

gz

], qolgan hollarda [

ks

] deb oqiladi. Masalan: ape

x

[ape

ks

], e

x

itus [e

gz

itus], le

x

[le

ks

],

radix [radi

ks

].

Z z

harfi yunon va boshqa tillardan o’zlashtirilgan atamalarda [

z

] deb o’qiladi.

Masalan:

z

ona [

z

ona],

z

ygoma [

z

igoma],

z

onula [

z

onula]. Lekin

Z

incum va influen

z

a

atamalaridagi “

z

” harfi [

ts

] kabi talaffuz etiladi.

Tibbiy terminologiyada lotin harflarini talaffuz qoidalariga rioya qilgan holda to’gri o’qish

va yoza olish kasallik nomlarini, dorivor vositalarning nomlarini yozishda muhim ahamiyatga ega.

REFERENCES

1.

Nematilloyevna, X. M. (2024). TIBBIYOT TERMINOLOGIYASIDA MA’NODOSH

SO’ZLARNING

QO’LLANILISH

ASPEKTLARI.

Ta'limning

zamonaviy

transformatsiyasi

,

6

(2), 202-212.

2.

Nematolloyevna, X. M. (2024). LOTIN TILI VA TIBBIYOT TERMINOLOGIYASI

MODULIDA OT, SIFAT, SON VA FE’L SO’Z TURKUMLARINING LUG’ATDA

BERILISH SHAKLLARINI O’RGANISH.

SCIENTIFIC JOURNAL OF APPLIED AND

MEDICAL SCIENCES

,

3

(4), 314-319.

Fevral, 2025-Yil

428

3.

Nematilloyevna, X. M. (2024). OTLARNING TURLANISHI LOTIN TILI OTLARINING

ASOSIY ASPEKTI SIFATIDA.

JOURNAL OF HEALTHCARE AND LIFE-SCIENCE

RESEARCH

,

3

(5), 244-250.

4.

Nematilloyevna, X. M. (2024). MURAKKAB ANATOMIK TERMINLARNI TARJIMA

QILISHDAGI

E’TIBORLI

JIHATLAR.

ОБРАЗОВАНИЕ

НАУКА

И

ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

,

45

(10), 60-67.

5.

Nematilloyevna, X. M. (2024). ANATOMIK TERMINOLOGIYA-TIBBIY TA'LIMNING

AJRALMAS QISMIDIR.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В

МИРЕ

,

45

(10), 68-74.

6.

Nematilloyevna, X. M. (2024). UCH ASOSIY TERMINOLOGIK LUG’ATLARNING

TILI.

PEDAGOG

,

7

(1), 184-187

7.

Nematilloyevna, X. M. (2024). LOTIN TILINI O ‘QITISHDA PEDAGOGIK VA

INNOVATSION TEXNOLOGIYALARNI TADBIQ ETISH.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И

ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

,

45

(10), 53-59.

8.

Nematilloyevna, X. M., & Salohiddinovna, X. Y. (2024). LOTIN TILI SIFATLARI VA

DARAJALARI

YASALISHINING

MUHIM

XUSUSIYATLARI.

TADQIQOTLAR.

UZ

,

40

(5), 208-215.

9.

Nematilloyevna, X. M., & Salohiddinovna, X. Y. (2024). LOTIN PREFIKSLARI

ANATOMIK

TERMINLAR

YASALISHIDA

ASOSIY

KOMPONENT

SIFATIDA.

TADQIQOTLAR. UZ

,

40

(5), 216-223.

10.

Nematilloyevna, X. M., & Salohiddinovna, X. Y. (2024). LOTIN TILI VA TIBBIYOT

TERMINOLOGIYASINI

O’QITISHDA

TALABALARDA

MOTIVATSIYANI

KUCHAYTIRISH YO’LLARI.

TADQIQOTLAR. UZ

,

40

(5), 224-231.

11.

Nematilloyevna, X. M., & Salohiddinovna, X. Y. (2024). FARMATSEVTIKADA DORI

PREPARATLARI

NOMLARIDA

MA’NOLI

BO’LAKLARNING

QO’LLANILISHI.

TADQIQOTLAR. UZ

,

40

(5), 232-239.

12.

Хафизова, М. Н., & Халимова, Ю. С. (2024). ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ЧАСТОТНЫХ

ОТРЕЗКОВ В НАИМЕНОВАНИЯХ ЛЕКАРСТВЕННЫХ ПРЕПАРАТОВ В

ФАРМАЦЕВТИКЕ.

Modern education and development

,

10

(1), 310-321.

13.

Хафизова, М. Н., & Халимова, Ю. С. (2024). МОТИВАЦИОННЫЕ МЕТОДЫ ПРИ

ОБУЧЕНИИ ЛАТЫНИ И МЕДИЦИНСКОЙ ТЕРМИНОЛОГИИ.

Modern education

and development

,

10

(1), 299-309.

Fevral, 2025-Yil

429

14.

Хафизова, М. Н. (2024). ВАЖНЫЕ ОСОБЕННОСТИ ОБРАЗОВАНИЯ СТЕПЕНИ

СРАВНЕНИЯ ИМЕН ПРИЛАГАТЕЛЬНЫХ В ЛАТИНСКОМ ЯЗЫКЕ.

Modern

education and development

,

10

(1), 288-298.

15.

Nematilloevna, K. M., & Salokhiddinovna, K. Y. (2024). IMPORTANT FEATURES IN

THE FORMATION OF DEGREE OF COMPARISON OF ADJECTIVES IN

LATIN.

Modern education and development

,

10

(1), 277-287.

16.

Nematillaevna, K. M. (2024). ANATOMICAL TERMINOLOGY AS THE MAIN PART

OF MEDICAL TERMINOLOGY.

Modern education and development

,

10

(1), 266-276.

17.

Khafizova, M. N. (2024). Latin Suffixes in Medical Terminology.

American Journal of

Alternative Education

,

1

(8), 96-101.

18.

Nematilloevna, K. M. (2024). Nomen Adjectivum in Lingua Latina.

Miasto Przyszłości

,

54

,

1027-1031.

19.

Nematilloyevna, X. M., & Saloxiddinovna, X. Y. (2024). TIBBIYOT FANLARIDA

MOTIVATSIYON METODLAR.

Modern education and development

,

16

(7), 31-42.

20.

Nematillaevna, K. M., & Salokhiddinovna, K. Y. (2024). NUMERALS IN THE

LATIN.

Modern education and development

,

16

(7), 57-67.

21.

Nematilloyevna, X. M., & Saloxiddinovna, X. Y. (2024). TIBBIY TERMINOLOGIYADA

TARJIMA MASALALARI.

Modern education and development

,

16

(7), 43-56.

22.

Nematilloyevna, X. M., & Saloxiddinovna, X. Y. (2024). TURLI TIBBIY

TERMINLARNING YASALISH USULLARI.

Modern education and development

,

16

(7),

68-78.

23.

Nematilloyevna, X. M. (2024). FARMATSEVTIK TERMINOLOGIYADA MA’NOLI

QISMLAR.

Modern education and development

,

16

(9), 232-243.

24.

Halimovna, M. M. (2020). The importance of a foreign language in higher

education.

Вопросы науки и образования

, (8 (92)), 15-19.

25.

Halimovna, M.

M.

(2020).

LINGUISTIC BASIS OF TEACHING ORAL

COMMUNICATION OF STUDENTS IN GERMAN LANGUAGE LESSONS.

BRIDGE

TO SCIENCE: RESEARCH WORKS

, 65.

26.

Halimovna, M. M. (2020). MODERN APPROACHES TO LEARNING A SECOND

LANGUAGE.

Scientific reports of Bukhara State University

,

4

(1), 182-185.

27.

Khalimovna, M. M. (2021). The Role of Hadiths in Education and Upbringing.

CENTRAL

ASIAN JOURNAL OF LITERATURE, PHILOSOPHY AND CULTURE

,

2

(10).

Fevral, 2025-Yil

430

28.

Halimovna, M. M. (2021). The Role of Features of Linguocountrylearning in Teaching

English.

Central Asian Journal of Literature, Philosophy and Culture

,

2

(10), 64-68.

29.

MAKHMUROVA, M. K. (2021, March). GRAMMATICAL CATEGORIES IN GERMAN

AND UZBEK. In

E-Conference Globe

(pp. 118-123).

30.

Махмурова,

М.

Х.

(2021).

METAFORALAR

NUTQ

SHAKLI

SIFATIDA.

МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА

,

4

(1-1).

31.

Makhmurova, M. H. (2024). Applications of the Latin Language in Speech.

American

Journal of Alternative Education

,

1

(8), 59-63.

32.

Махмурова, М. Х. (2024). Теоретикo-Литературное Развитие Учащихся При Изучении

Басен.

Miasto Przyszłości

,

54

, 1032-1035.

33.

Maxmurova, M. (2021). ЎҚУВЧИ БИЛИШ ФАОЛИЯТИНИ ФАОЛЛАШТИРИШДА

ИЖОДИЙ ГРАФИК МАСАЛАЛАРНИ Auto CAD ДАСТУРИ АСОСИДА

ЕЧИШ.

ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)

,

3

(3).

34.

Xalimovna, M. M. (2024). NEW PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES FOR STUDYING

LATIN LANGUAGE IN MEDICAL UNIVERSITIES.

Modern education and

development

,

16

(10), 260-270.

35.

Halimovna, M. M., & Ulugbekovna, A. M. (2024). LOTIN TILIDA BO’G’INGA

AJRATISH VA URG’U QO’YISH.

Modern education and development

,

16

(10), 281-291.

36.

Махмурова, М. Х. (2024). ПРОБЛЕМЫ ЛАТИНСКОГО ПРОИЗНОШЕНИИ В

АЗИАТСКИХ СТРАНАХ.

Modern education and development

,

16

(10), 271-280.

37.

Махмурова, М. Х. (2024). ПРИМЕНЕНИЯ ЛАТИНСКОГО ЯЗЫКА В РЕЧИ.

Modern

education and development

,

16

(10), 292-301.

38.

Махмурова, М. Х. (2024). ВАЖНАЯ КЛАССИФИКАЦИЯ В МЕДИЦИНСКОЙ

ТЕРМИНОЛОГИИ.

IMRAS

,

7

(12), 111-118.

39.

Karimova Go’zal Ikhtiyorovna. (2024). Crucial Approaches to Fairy Tales from History Up

to Now.

EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION

,

4

(5),

186–190. Retrieved from

https://www.inovatus.es/index.php/ejine/article/view/3232

40.

Karimova Go’zal Ixtiyorovna. (2025). Concept: Ideal, Material, Dimensional, Concept as a

Multidimensional Mental Formation.

Spanish Journal of Innovation and Integrity

,

38

, 41–

46. Retrieved from

https://sjii.es/index.php/journal/article/view/173

41.

КАРИМОВА, Г. (2024). LINGUO-CULTURAL ASPECTS OF ENGLISH AND UZBEK

FAIRY

TALES.

News

of

the

NUUz

,

1

(1.5),

107-109.

https://doi.org/10.69617/nuuz.v1i1.5.5257

Fevral, 2025-Yil

431

42.

Ихтияровна, К. Г. (2024). Концепция: Важность Обучения Пониманию И

Эффективному Применению.

International Journal of Formal Education

,

3

(10), 38–42.

Retrieved from

http://journals.academiczone.net/index.php/ijfe/article/view/3575

43.

Bahodirov Bexruz, & Karimova Go’zal Ixtiyorovna. (2024). Career Development:

Navigating Your Path to Professional Success.

EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION

IN NONFORMAL EDUCATION

,

4

(9), 225–228. Retrieved from