2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
229
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA DIALOGIK MUNOSABATLAR
MADANIYATINING DARAJALARI
Nafisa Husanova Nurali qizi
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14895846
Annotatsiya.
Mazkur maqola, o‘quvchilar orasida dialogik munosabatlar madaniyatining
rivojlanish darajalarini tahlil qilishga bag‘ishlanadi. Dialogik munosabatlar madaniyati
o‘quvchilar orasida samarali muloqot, tinglash va tushunish qobiliyatlarini rivojlantirishga
yordam beradi. Ushbu madaniyatning asosiy elementlari o‘quvchilarning bir-birini hurmat qilish,
fikr almashish, qarama-qarshi nuqtai nazarlarni to‘g‘ri tushunish va muammolarni birgalikda hal
qilishga qaratilgan faoliyatlarni o‘z ichiga oladi. Maqolada o‘quvchilar orasidagi muloqotni
yanada samarali qilish uchun o‘qituvchilar va pedagoglar tomonidan amalga oshirilishi kerak
bo‘lgan faoliyatlar, o‘qitish metodlari va amaliy yondashuvlar ham taqdim etiladi. O‘quvchilarda
dialogik madaniyatni rivojlantirish uchun sinfda faol muloqotlarni tashkil etish, individual va
guruh ishlari orqali o‘rganishni qo‘llab-quvvatlash zarurati urg‘ulanadi. Ushbu maqola
o‘quvchilarda kommunikatsiya va muloqot madaniyatini shakllantirishning ahamiyatini
ko‘rsatadi hamda pedagoglarga zamonaviy ta’limda bunday madaniyatni rivojlantirish bo‘yicha
aniq tavsiyalar beradi.
Kalit so’zlar:
Boshlang‘ich sinf, o‘quvchi, dialog, rivojlanish, pedagog.
Boshlang‘ich
sinf
o‘quvchilarida
shakllantiriladigan
dialogik
munosabatlar
madaniyatining dinamik xarakterga ega ekanligini e’tirof etgan holda o‘quvchilari dialogik
munosabatlari darajasi hamda rivojlanish manbalarini ajratish uning shakllanishga imkon
beradigan model qurilishini tahlil qilishga asos yaratadi. Bu esa dialogik munosabatlar
madaniyatining shakllanganlik darajasini tashxislash, pedagogik prognozlash va pedagogik
faoliyat maqsadlarini aniqlashga ko‘maklashadi.
Z. Xolmatovaning fikricha, jarayonni imkon qadar ko‘proq tahlil qilish, turli holatlarning
o‘zaro aloqador jihatlari va qonuniyatlarini aniqlashga xizmat qiladi. Izchillik uning ichki tarkibini
oydinlashtirib, jadallashuvni ta’minlaydi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida dialogik munosabatlar madaniyatini shakllantirish
bosqichlarini aniqlash alohida ahamiyatga egaligini aniqlashga muvaffaq bo‘ldik.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
230
Fikriy-qadriyatli hamda hissiy-affektiv komponentlarning o‘zaro birligi jarayonli qismning
barqarorligi va rivojlanishini ta’minlaydi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida shakllanadigan
dialogik munosabatlar madaniyatining uch darajasini aniqlash imkonini beradi. Ular:
Dialogik munosabatlar madaniyatining quyi darajasi - hissiy daraja bo‘lib, uning o‘ziga
xos xususiyati boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining hissiy-affektiv rivojlanishida namoyon bo‘ladi.
Bunday o‘quvchilar o‘zlarining his-tuyg‘ularini yashira olmaydilar, ularda xulq-atvorning
ixtiyorsiz qo‘zg‘alishi kuzatiladi. Bu kabi o‘quvchilarda fikrlarni bayon qilish, xulq-atvordagi
anglashilganlik vaziyatli xarakter kasb etadi. Ularning hukmlari, ilgari surgan fikrlar u qadar qat’iy
va barqaror bo‘lmaydi. O‘quvchilarning faoliyatlarida qadriyatlarni anglamaslik va ularga amal
qilmaslik holatlari ham kuzatiladi. Bunday o‘quvchilarning kommunikativ texnikasida teskari
aloqa bo‘sh darajada shakllangan bo‘ladi. Muloqot esa aksariyat hollarda hissiy xarakter kasb
etadi. Mazkur darajada muloqotning mazmuni bir xil bo‘lib, uning maqsadlari o‘zaro
farqlanmaydi, muloqot vositalari esa takomillashmagan holda qolib ketadi. Ushbu vaziyatlarda
kichik maktab yoshidagi o‘quvchilar dalillarni shunchaki to‘plash bilan cheklanib qoladilar.
Bunday o‘quvchilar uchun insoniy munosabatlar doirasini aniqlash juda qiyin kechadi. Ularda
muammolarni anglash va tushunish past darajada shakllangan. Bu boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining o‘quv faoliyatlari va dunyoqarashlari uyg‘unlashuviga to‘sqinlik qiladi.
O‘quvchilarning o‘z-o‘zlarini namoyon qilishlari past darajada shakllanganligining
sabablaridan biri - o‘quv-tarbiya jarayonining ular shaxsiyatini shakllantirish bilan bog‘liq
jihatlariga yetarlicha e’tibor berilmaganligidadir. Ularda ijtimoiy foydali faoliyat tajribasi
mohiyatini anglash ko‘nikmasi yetarlicha shakllanmagan.
Dialogik munosabatlar madaniyati shakllanganligining o‘rta darajasi - jarayonli darajada
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ko‘proq darajada his-tuyg‘ularni kuzatish jarayoni boshlanadi.
Bunday vaziyatlarda o‘quvchilarning o‘z kechinmalarini boshqara olishlari nihoyatda zarur
hisoblanadi. Shu asnoda ular o‘quv faoliyati bilan bog‘liq kundalik majburiyatlarini bajarishga
kirishadilar. Natijada ularda hissiy holatlarning barqarorligi ortadi. Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining dialogik munosabatlari jarayonida o‘zaro manfaatdorlik hamda suhbatdoshiga
hamdardlik his-tuyg‘ulari vujudga keladi.
Bunday o‘quvchilarda o‘quv jarayoniga nisbatan ba’zan ijobiy, ba’zan esa vaziyatli
munosabat shakllanadi. Mazkur o‘quvchilar o‘z kuchlari va layoqatlariga to‘liq ishonmaydilar.
Ularga muntazam tarzda nazorat, qo‘llab- quvvatlash va yordam kerak bo‘ladi. Ularning
muvaffaqiyatlari o‘qituvchilari va ota-onalari tomonidan muntazam tarzda e’tirof etilishi kerak.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘quv faoliyati yuqori darajadagi kuchli va barqaror mayllar
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
231
bilan tavsiflanadi. Ushbu mayllar o‘quvchilarning ichki qiziqishlarini shaklantiradi va
chuqurlashtiradi. Natijada ularda bilish faoliyatiga nisbatan qadriyatli-fikriy munosabat tajribasi
tarkib topadi.
Dialogik munosabatlar madaniyati shakllanganligining yuqori darajasi - qadriyatli-fikriy
daraja. Bunday ko‘nikmaga ega bo‘lgan o‘quvchilar chuqur o‘ylangan harakatlarni amalga
oshirish va hukmlar chiqarishga moyil bo‘ladilar. Ular o‘zlarining sabr-bardoshliliklari, his-
tuyg‘ularni anglashlari, barqaror hissiy holatga egaliklari bilan farqlanadilar. Bunday o‘quvchilar
og‘ir, vazmin va xushfe’l bo‘ladilar.
Yuqori darajadagi aqliy rivojlanish turli tushunchalar orasida o‘zaro aloqa o‘rnatish
imkonini beradi. Intellektual jihatdan yuqori darajaga erishgan o‘quvchilar abstaksiyalash,
umumlashtirish usullarini osongina o‘zlashtirish bilan bir qatorda, yangi usullar ustida mustaqil
ishlash layoqatini ham egallaydilar. Bunday o‘quvchilarda natijalarni bashorat qilish va oldindan
payqash sifatlari mavjud bo‘ladi.
Qadriyatli-fikriy munosabatlarga ega bo‘lgan o‘quvchilarning o‘zaro aloqalar jarayonidagi
mavqelari ularning faol axborot almashinishlari bilan izohlanadi. Dialogik munosabatlar jarayoni
ishtirokchilari orasida narsa va buyumlarni birgalikda tahlil qilish amalga oshadi. Bunday axborot
almashinish sinfdoshlarning bir-birlariga xatti-harakatlarini o‘zgartirish maqsadida ta’sir
ko‘rsatishlari ro‘y beradi. Dialogik ta’sir doirasida kuzatuvchanlik suhbatdoshning munosabatini
anglashga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Safarova R, Yusupova F. va b. O‘quvchilarda o‘zaro do‘stona munosabatlarga asoslanib
hamkorlikda faoliyat ko‘rsatish ko‘nikmalarini shakllantirishga oid nazariy-amaliy
yondashuvlar. - T. Fan va texnologiya nashriyoti, 2012. - 115 b.
2.
Safarova R, Yusupova F. va b. O‘quvchilarda o‘zaro do‘stona munosabatlarga asoslanib
hamkorlikda faoliyat ko‘rsatish ko‘nikmalarini shakllantirish jarayonini tashkil etish
tamoyillari va parametrlari. - T. Fan va texnologiya nashriyoti, 2013. - 142 b.
