ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
810
TOHIR MALIKNING “ODAMIYLIK MULKI” ASARIDA INSONIYLIK VA AXLOQIY
QADRIYATLAR TALQINI
Axmatqulova Dilbar
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
2- bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14911130
Annotatsiya. Ushbu maqolada Tohir Malikning “Odamiylik mulki” asarida keltirilgan
insoniylik, axloqiy qadriyatlar, tarbiyaning jamiyat hayotidagi o‘rni, ahamiyati, milliy odob –
axloq masalalari talqini haqida so‘z yuritildi.
Kalit so‘zlar: Insoniylik, axloqiy qadriyatlar, tarbiya, odob - axloq, ilm, jaholat, ma’rifat,
oila, jamiyat.
ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ЧЕЛОВЕЧНОСТИ И НРАВСТВЕННЫХ ЦЕННОСТЕЙ В
“ОДАМИЛИК МУЛКИ” ТАХИРА МАЛИКА
Аннотация. В данной статье говорится о трактовке гуманности, моральных
ценностей, роли и значении образования в жизни общества, а также вопросах
национальной порядочности и этики, представленных в труде Тахира Малика
“
Одамилик
мулки
”
.
Ключевые слова: Человечество, нравственные ценности, образование, нравы –
мораль, наука, невежество, просвещение, семья, общество.
THE INTERPRETATION OF HUMANITY AND MORAL VALUES IN TAHIR
MALIK'S “ODAMIYLIK MULKI”
Abstract. This article talks about the interpretation of humanity, moral values, the role and
importance of education in the life of society, and the issues of national decency and ethics
presented in Tahir Malik's work "Odamiylik mulki".
Keywords: Humanity, moral values, education, manners - morality, science, ignorance,
enlightenment, family, society.
KIRISH
O‘zbek adabiyotining zabardast vakillaridan biri bo‘lgan Tohir Malik asarlarining asosiy
qismida axloqiy qadriyatlar, odob-axloq masalalari, insoniylik tushunchalari hamda shaxsning
ijtimoiy mas’uliyati katta o‘rin egallaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
811
Inson-qalb va ruhiyat olamidir. Odam o‘zini jamiyatda to‘laqonli namoyon etishi uchun
faqat iste’dodning o‘zi kamlik qiladi. U iste’dod bilan birga yuksak ma’naviy axloqqa ega
bo‘lmog’i lozim. Insonda adolatlilik, to‘g‘riso‘zlik, sahiylik, husnixulq kabi fazilatlar yoshligidan
shakllanishi lozim. Bular esa qalbni tarbiyalaydi. Qalbning pokizaligi, buyukligi bilan inson ruh
tozaligiga erishadi. Har doim ruh qalbdan ozuqa oladi. Ruhni esa aql boshqaradi. Natijada, komil
inson degan qadriyatga yetib kelamiz. Biz yangilanishlar jarayonida komil insonlarni
tarbiyalashimiz, shakllantirishimiz uchun qalb tarbiyasiga, ruhiyat tarbiyasiga jiddiy e’tibor
bermog‘imiz lozim. Buning uchun esa adabiyot asosiy vosita hisoblanadi. Ta’lim-tarbiya, axloqqa
oid kitoblarga doimo ehtiyoj sezamiz. Yozuvchi Tohir Malikning bu yo‘nalishdagi juda ko‘p
asarlarini ko‘rishimiz mumkin. “Tiriklik suvi”, “Ko’ngil nimadan qorayadi”, “Nafs kishanlari”,
“Saodat saroyining kaliti”, “Mehmon tuyg‘ular” va biz so‘z yuritishimiz kerak bo‘lgan
“Odamiylik mulki” risolasini aytishimiz mumkin.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot davomida qiyoslash va tavsiflash usullari yordamida asarni talqin qilishga
harakat qildik.
”Odamiylik mulki” asari aslida axloq kitobi bo‘lib, uchta katta faslni o‘z ichiga oladi.
Asarning birinchi fasli “Ishq” deb nomlanadi. Bu faslda dunyo bozoridagi falokat, saodat
masalalari, shuningdek, axloqiy tarbiya, ota-ona va farzand munosabatlariga doir axloq hamda
muammolar haqida so‘z yuritiladi. Har bir narsaning asosida tarbiya turadi. Dunyoga kelgan
farzand aynan oila bag‘rida dastlabki ko‘nikmalarni egallaydi. Milliy urf-odat va an’analar asosan
bola yoshligidan boshlab jamiyat va oila orqali unda shakllanib, rivojlanib boradi. Bir so‘z bilan
aytganimizda, oila farzandlarimizni milliy va umuminsoniy qadriyatlar bilan tarbiyalovchi
maskan hisoblanadi. Dastlabki axloqiy qadriyatlar, or-nomus, vijdon, to‘g‘riso‘zlilik, insof,
halollik kabi xislatlar yosh avlod ongida yillar davomida oila a’zolari, ota-onasi, jamiyat orqali
shakllanib boradi. Qadimda ham farzand tarbiyasiga alohida e’tibor berilgan. Buyuk ajdodimiz
Sohibqiron Amir Temur xonadonida o’rnatilgan tartib qoida bo‘yicha nabiralari tarbiyasi bilan
Saroymulkxonim shug‘ullangan. Bu ulug‘ xonadonda yosh avlodning tarbiyasiga alohida
ahamiyat qaratilgan. O‘z navbatida, Amir Temur bobo sifatida, xususan, Mirzo Ulug‘bekning
harbiy ish, davlatni idora qilish, ilm egallash borasidagi tarbiyasiga alohida e’tibor qaratadi.
Natijada Mirzo Ulug‘bek ma’rifatparvar davlat arbobi, butun dunyoga mashhur olim,
yetuk falakiyotshunos bo‘lib yetishadi. Buni tarix manbalaridan ko‘rishimiz mumkinki, ulkan
natijalar Sohibqiron xonadonidagi ta’lim va tarbiyaning ildiziga borib taqaladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
812
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Keksalarning ibratli hayot yo‘li, o‘gitlari, yillar silsilasida toblangan chuqur hayot
tajribalari yoshlarimizning o‘z yo‘lini to‘g‘ri tanlay olishida asrlar davomida mayoq
vazifasini bajarib kelmoqda. Afsuski, hozirgi paytda oilada, farzand tarbiyasida milliy va
umuminsoniy qadriyatlarni shakllantirish bilan bog‘liq ko‘plab qiyinchiliklar va muammolar
yuzaga kelmoqda. Aksariyat oilalarda oila a’zolarining bir-biridan uzoqlashishi hamda
begonalashuvining ham guvohi bo‘lyabmiz. Bugungi kundagi zamonaviy oila ko‘rinishi - har
bir oila a’zosi qo‘lidagi uyali aloqa vositasi bilan soatlab vaqt o‘tkazishi, o‘zaro sovuq
munosabatlar, turli avlod vakillarining o‘zaro bir-birini tushunmasligi holatlarini ko‘rishimiz
mumkin. Ba’zi oilalarda ota – onalar ertalabdan kechgacha ro’zg’or tashvishi ilinjida jamiyatning
turli jabhalarida ish bilan band bo‘ladi, ayrimlari esa uyda bo‘lgan vaqtlarida ham o‘z ishlari bilan
ovvora bo‘lib farzandlari ,oila a’zolari uchun deyarli vaqt ajratmaydi. Bu borada ma’rifatparvar,
jadid Abdurauf Fitrat biroz keskinroq quyidagi fikrlarni bildirgan: “...ko‘raylikchi biz
musulmonlar, xususan, turkistonliklar, o‘z farazandlarimizga tarbiya beryapmizmi yoki yo‘qmi?
Savolning oxiridagi so‘z bunga javob bo‘ladi, ya’ni “yo‘q”. Men buni shunday isbot
qilaman: biz, turkistonliklar bolalarimizdan ko‘ra mollarimizga yaxshiroq qaraymiz. Ularni
farzandlarimizdan ham ko‘proq yaxshi ko‘ramiz, deb aytmayabman. Yo‘q – yo‘q, bolalarimiz
jonimizdan ham aziz. Ular nazarimizda hammadan suyukli va ardoqli. Lekin baxtimizga qarshi
shuni e’tirof qilishimiz lozimki, shuncha muhabbat va mehrga qaramasdan eshak va
qo‘ylarimizdan kamroq tarbiyalaymiz. Falon narsani tarbiyalash, ya’ni uni asta – sekin kamolga
yetishtirishdir. Nazarimizda molning kamoli uning semizligi va sog‘lomligidadir. Shu sababli
ularga diqqat e’tiboringizni qaratib, ya’ni ularni tarbiyalab kamolga yetishtirasiz. Ammo
farzandlaringizga shunday diqqat bilan tarbiya bermaysiz.... Haqiqatdan, agar odam qo‘y va
eshakka o‘xshab kamol topishi , bilaklarining kuchliligi bilan chegaralanib qolganda edi, biz ham
farzand sog‘ligi uchun bo‘lgan harakatni, farzand tarbiyasi deb atardik. Tanu to‘shli va sog‘lom
bolani kamolga yetishgan deb qabul qilardik.
Odamning kamoli faqat sog‘lik va kuchdan iborat bo‘lmay, balki jismonan, aqlan va
axloqan yuksalishdan iborat. Odamning jismi, aqli va axloqi turli kasallik va nuqsonlardan uzoq
bo‘lishi lozim...” Bu fikrlar ko‘p yillar oldin aytilgan, lekin ayrim jihatlariga e’tibor bersak , bugun
aytilayotganga o‘xshaydi. Bugun biz farzandlarimizni faqat moddiy tomondan ta’minlashni
o‘ylayabmiz, lekin ularga ma’naviy va axloqiy ozuqa berishni unutib qo‘yayabmiz. Natijada
farzand va ota-ona o‘rtasidagi muloqot jarayoni yanada qisqarib bormoqda, hamda bolalar asosiy
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
813
vaqtini yaqinlari bilan emas, balki turli elektron vositalar bilan o‘tkazmoqda. To‘g‘ri, biz axborot
texnologiyalari asrida yashayabmiz, lekin o‘zimiz ham temirga aylanishimiz kerak emas. Shuni
unutmasligimiz kerakki, jamiyatdagi bunday munosabatlar natijasida, yoshlarimiz turli oqim va
begona madaniyatlar ta’siriga tushib, insoniylik degan tushunchadan uzoqlashib ketishi mumkin.
Oiladagi ma’naviy muhit, axloqiy tarbiya har bir insonning kelajagini, ertangi kunini
belgilab beradi. Jumladan, ma’rifatparvar bobomiz Abdulla Avloniy tarbiya masalasini hayot-
mamot masalasi ekanligini quyidagicha ta’kidlagan: “Tarbiya bizlar uchun yo hayot – yo mamot,
yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidur”.
Asarning ikkinchi fasli “Baxt” deb nomlangan, ushbu faslda yozuvchi baxt va saodatning
kaliti, ilm olish sirlari, jaholatning zarari, sabr – qanoat hamda nafs haqida fikr yuritilgan. Baxtga
yetishishning asoslaridan biri ilmga intilishdir. Ilmga intilgan kishi eng yaxshi insonlardan biri
hisoblanadi. Odam o‘z insoniy qiyofasini asrash uchun hikmat va ma’rifat libosini kiyishi darkor.
Ilmdan yuz o‘girish insoniylikdan yuz o‘girish demakdir. Chunki ilm insoniylikning toji
hisoblanadi. Inson ilm bilan sharaf topadi. Ilmi bo‘lmagan insonning yaxshi va yomonnning,
foyda va zararning farqiga borishi qiyin bo‘ladi. Bu borada So‘fi Olloyorning quyidagi baytlarini
keltiramiz:
Agar bo‘lmasa ilming, ey sabuk sayr,
Bilur boling vu boling barchasin xayr.
Baytda aytilganki, ey shoshqaloq inson, ilming bo‘lmasa, sen uchun foyda ham, zarar ham
birdir. Zero, sening zaif fikringcha, gunohlaringning barchasi o‘zingga xayrliday bo‘lib ko‘rinadi.
Demak, inson gunoh va savobning farqiga borish uchun ham bilimga ega bo‘lishi lozim.
Insonlarning boshiga tushadigan kulfat va zulmning asosiy boisi – jaholatdir. Kulfat va
zulmdan xalos bo‘lishning yagona davosi esa – ilm. Jaholat bu aslida haqiqatdan bexabarlikdir.
Jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashish lozim.
Xoja Ahmad Yassaviy hazratlari ilm o‘rganish bilan shug‘ullanmaydigan, ilmdan yiroq
kishilarni “nodon” deb ataydilar. Johilliklari aniq bo‘lgani sababli ham ular nodondirlar:
Avval - oxir xo‘blar ketti, qoldim yolg‘iz,
Nodonlardin eshitmadim bir yaxshi so‘z.
Dono ketti, nodon qoldi, yedim afsus,
Yo‘lni topmay, hayron bo‘lub qoldim man.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
814
Ilmdan yiroq kishilar doimo nodonlik ostonasida turishadi, chunki ularda o‘zlari
gapirayotgan so‘zlarni anglamaydi va boshqalarga ham tushuntira olishmaydi. Jaholatning oldini
olish uchun birinchi navbatda ilm – ma’rifatga, ta’lim-tarbiyaga e’tiborni kuchaytirish lozim.
Kitobning uchinchi fasli “Saodat” deb nomlanib, unda husnixulq, axloqiy qadriyatlar,
odob-axloq masalalari talqin qilingan.
XULOSA
Axloq ijtimoiy masala va u jamiyatda muhim o‘rin tutadi. Faqat ijtimoiy
munosabatlarda ahamiyati bilinadi va ko‘zga tashlanadi. Axloq ijtimoiy masala bo‘lgani uchun
faqat bir kishiga bog’liq emas. Bir xonadondan bir - ikki kishining odobli bo‘lishi kifoya
qilmaydi. Chunki inson axloq munosabatlarini yakka holda yuzaga keltirolmaydi. Atrofdagi
odamlar bilan o‘zaro munosabatlarda, ya’ni insoniy munosabatlarda shu jamiyatga xos bo‘lgan
axloq majmuasi shu jamiyatga mansub bo‘lgan insonlar tomonidan davom ettiriladi va tahlil
qilinadi.
Xulosa qiladigan bo‘lsak, insoniylik fazilatlari, qachonki, hayotiy tajribalarda aks etib,
shaxsning munosabatga kirishish jarayonida yorqin namoyon bo‘lsa, bu uning tarbiyalanganlik
darajasini belgilaydi. Jamiyat taraqqiyoti uchun ijtimoiy faol shaxsni tarbiyalashga diqqat
e’tiborni qaratishimiz lozim. Chunki, jamiyatni ma’naviy - axloqiy tarbiyalangan insonlarsiz
tasavvur etib bo‘lmaydi.
REFERENCES
1.
Malik, Tohir. (2022)
“Odamiylik mulki”.
–T.: “Tohir MALIK nomidagi nashriyot uyi”.
2.
Ahmad Yassaviy. (2007)
Hikmatlar.
3.
Abdurauf Fitrat
.(2000) Oila. – T.: “Ma’naviyat”.
4.
So‘fi Olloyor (1991) “
Sabot ul-ojizin”
sharhi. Tuzuvchi Abdusodiq Irisov. “Mehnat”
nashriyoti.
5.
Malik, Tohir. (2019)
“Ko‘ngil nimadan qorayadi”.
“Yangi asr avlodi”.
