ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
708
MEVA VA SABZAVOTLARNING FIZIK XOSSALARI VA ULARNI SAQLASHDAGI
O‘ZGARISHLAR
Raximova Saodat Madaminovna
Astraxan davlat texnika universiteti O‘zbekiston Respublikasi Toshkent viloyatidagi filialining
“Suv resurslari va texnologiyasi” kafedrasi Mahsulotlarni saqlash, tashish va sotish
texnologiyalari fani o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14902876
Annotatsiya.
Meva va sabzavotlarni saqlash jarayonida ularning fizik xossalarini bilish,
saqlashda bu xossalardan ilmiy asosda foydalanish muhim hisoblanadi. Meva va sabzavotlarning
fizik xossalari ularni yig‘ib-terib olishda, tashishda hamda saqlashda katta ahamiyatga ega.
Kalit so’zlar:
Kislorod miqdorining kamayishi, karbonad angidridning ortishi meva,
sabzavotlarning saqlash muddatini uzaytiradi. Kasalliklar (chirish, mogʻorlash va boshqalar).
PHYSICAL PROPERTIES OF FRUITS AND VEGETABLES AND CHANGES DURING
THEIR STORAGE
Abstract.
It is important to know the physical properties of fruits and vegetables during
their storage and to use these properties on a scientific basis. The physical properties of fruits and
vegetables are of great importance in their harvesting, transportation and storage.
Keywords:
A decrease in the amount of oxygen, an increase in carbon dioxide extend the
shelf life of fruits and vegetables. Diseases (rot, mold, etc.).
ФИЗИЧЕСКИЕ СВОЙСТВА ФРУКТОВ И ОВОЩЕЙ И ИХ ИЗМЕНЕНИЯ ПРИ ИХ
ХРАНЕНИИ
Аннотация.
Важно знать физические свойства фруктов и овощей во время их
хранения и использовать эти свойства на научной основе во время хранения. Физические
свойства фруктов и овощей имеют большое значение при их сборе, транспортировке и
хранении.
Ключевые слова:
Снижение уровня кислорода и повышение уровня углекислого газа
продлевают срок хранения фруктов и овощей. Болезни (гниение, плесень и т. д.).
Meva va sabzavotlarning fizik xossalariga ularning suv bug‘latishi, terlashi, issiqlik
xossalari, mexanik pishiqligi, to‘kiluvchanligi, o‘z-o‘zidan sortlarga ajralishi, g‘ovakligi va
boshqalar kiradi. Saqlash jarayonida mahsulotlar suvni ko‘p miqdorda bug‘latadi, terlaydi va
natijada so‘lib qoladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
709
Bug‘lanish miqdori mevaning turi, navi, morfologik tuzilishi hamda uning kimyoviy
tarkibiga bog‘liq. Po‘sti yupqa, po‘stining mum g‘ubori sidirilib ketgan, hujayra tarkibida
oqsil va kolloid moddalar kam bo‘lgan, suvni saqlab qolish xususiyati past bo‘lgan meva
va sabzavotlar suvni tez bug‘latadi va so‘liydi. So‘ligan mevalar tez buziladi va uzoq
saqlanmaydi. Havoning harorati baland, namligi past bo‘lib, uning ombordagi harakati tez
bo‘lsa, bug‘lanish tezligi ham shunchalik yuqori bo‘ladi. Mayda mevalar yirik mevalarga
qaraganda nisbatan suvni tez yo‘qotadi.
Bug‘lanish tezligi mevadagi suvning miqdoriga ham bog‘liq. Agar meva terishdan oldin
sug‘orilsa terilgan mevalar sersuv bo‘lib, saqlash davrining boshida tarkibidagi suvni tez
bug‘latib so‘lib qoladi. Ko‘pincha ularda achchiq mog‘or hosil bo‘ladi, danakli mevalarning
danagi yorilib ketadi. Terishdan oldin uzoq vaqt suv ichmagan mevalar ham saqlash vaqtida suvni
tez bug‘latadi va so‘lib qoladi.
Bug‘lanish mevalarda suvning taqsimlanishiga ham bog‘liq. Masalan, nokda suvning
ko‘p qismi hujayra oralig‘ida joylashgan bo‘ladi, shu sababli u suvni tez bug‘latadi.
Mevalar saqlanishining dastlabki kunlarida suvni juda tez bug‘latadi, bunda mevalar
tarkibidagi erkin suvdan xalos bo‘ladi. So‘ngra bug‘lanish pasayadi, meva yetilishi bilan
bug‘lanish kuchayadi. Meva va sabzavotlar idishga joylashgan yoki to‘kma holda qalin qilib va
ustidan havo o‘tishi uchun ochiq joy qoldirilmay joylanganda ular terlay boshlaydi. Yashik yoki
uyum o‘rtasidagi harorat odatda ombor haroratidan yuqori bo‘ladi. Shu sababli yuqori qavatdagi
yoki yon tomondagi mevalar terlaydi. Bunda ular tez buziladi. Ularning sirtidagi namlik
mikroorganizmlarning rivojlanishiga qulay sharoit tug‘diradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
710
Meva va sabzavotlarni saqlash uchun sun‘iy usulda sovutgichlarda va tabiiy usulda
ventilyatsiya tashqi havo yordamida muzlatiladi. Meva va sabzavotlarning muzlashi 0,5 dan
3°С gacha yuz beradi. Mevalarning muzlash harorati ular tarkibidagi suvning miqdoriga
bog‘liq.
Mevalar qanchalik tez sovitilsa zararli mikroorganizm-larning rivojlanishi va biokimyoviy
jarayonlar sekinlashadi, natijada mahsulotning saqlanish muddati uzayadi va nobudgarchilik
kamayadi. Muzlatishda meva va sabzavotlar tarkibidagi suv turli muddatlarda muzlaydi.
Avvalo erkin suv, ya‘ni hujayra oralig‘idagi suv keyin esa hujayra tarkibidagi suv
muzlaydi. Kichik idishlardagi va to‘kma qilib joylangan mevalar, hajmi kichik mevalar odatda
tez muzlaydi. Ko‘pincha qattiq muzlatish natijasida hujayralarning suvsizlanib qolishi, oqsillar va
plazmaning hamda boshqa kolloid moddalarning qaytarilmaydigan kaogulyatsiyasi natijasida
mevalar nobud bo‘ladi. Mexanik shikastlangan mevalar ularning sovuqdan nobud bo‘lishini
kuchaytiradi.
Meva va sabzavotlarning issiqlik xossalari ham ularni saqlashda muhim ahamiyatga
ega. Ular issiqlikni va haroratni yomon o‘tkazishi bilan xarakterlanadi. Shu sababli hamda
g‘ovakligi katta bo‘lganligi uchun ular juda sekinlik bilan soviydi va isiydi.
Meva va sabzavotlarning issiqlik va harorat o‘tkazuvchanligi yomon bo‘lganligi uchun
omborlarda o‘z-o‘zidan qizish jarayoni paydo bo‘ladi va natijada saqlanayotgan mahsulotning
bir qismi yo‘qotiladi. Omborlardagi havoning harorati, namligi meva va sabzavotlarni
saqlashda ularning issiqlik ajratib chiqarish tezligiga bog‘liq. Meva va sabzavotlarning issiqlik
ajratib chiqarish xususiyati nafas olish tezligiga bog‘liq u ajralib chiqadigan karbonat angidrid
miqdoriga qarab hisob qilinadi. Meva va sabzavotlarning tarkibida suv ko‘p bo‘lganligi sababli
ularning issiqlik sig‘imi baland. Odatda meva va sabzavotlarning issiqlik sig‘imini hisoblashda
undagi suvning miqdori hisobga olinadi.
Masalan, pomidorning tarkibida 86% suv bo‘lsa, uning issiqlik sig‘imi 860 kkal/t °С ga
teng bo‘ladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
711
Meva va sabzavotlarning issiqlik sig‘imini va undan ajralib chiqadigan issiqlik
miqdorini bilgan holda ombordagi mahsulotning harorati qanchalik oshganligini hisoblash
mumkin. Masalan, kartoshka saqlanadigan omborda issiqlik ajralib chiqishi 15°С da sutkasiga 570
kkal/t ga teng bo‘ladi. Issiqlik sig‘imi esa agar tuganakda 85% suv bo‘lsa, 850 kkal/t°С bo‘ladi.
Bunda kartoshka uyumida haroratning oshishi sutkasiga 570:850=0,67°С ni tashkil
qiladi.
REFERENCES
1.
Bo’riyev H Ch., Jo’rayev R., Alimov O. Meva sabzavotlarni saqlash va daslabki ishlov
berish. – T.: Mehnat, 2002. – 45-56 b.
2.
Bo’riyev H, Zuyev V., Qodirxo’jayev O., Muxamedov M. Ochiq joyda sabzavot ekinlari
yetishtirishning progressiv texnologiyasi” kitob. – T.: O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi,
2002. – 221-225 bet.
3.
file:///C:/Users/samsung/Downloads/ZDTF0205.pdf
4.
Ahmadaliyeva G. H. et al. YARIMO‘TKAZGICH MODDALAR VA ULARNING
XARAKTERISTIKALARI //Евразийский журнал академических исследований. –
2022. – Т. 2. – №. 1. – С. 91-93.
5.
Yusubjanovna A. M. BIRINCHI TIBBIY YORDAMNING AHAMIYATI VA UNI
BAJARISHNING UMUMIY QOIDAIARI //PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC
RESEARCH AND MODERN EDUCATION. – 2023. – Т. 2. – №. 1.
6.
Abdusubxon o’g’li U. S. et al. YURAK ISHEMIK KASALLIKLARI VA ULARNI OLDINI
OLISHNING ZAMONAVIY USULLARI //PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC
RESEARCH AND MODERN EDUCATION. – 2023. – Т. 2. – №. 6.
7.
M.B. ISAKOVA “INTERYERDA KOMPOZITSIYA VA RANG” Toshkent «Info Capital
Group» 2018 – yil. 32-40-sahifalar
