955
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI MANTIQIY MASALALAR VOSITASIDA
IJODIY FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISH.
Tosheva Yulduz Giyasovna
Osiyo Xalqaro universiteti
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 1-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14901658
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy masalalar
ustida ishlash metodikasi, usullari hamda ushbuu masalalarni yechtirishning samarali vositalari
haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
mantiqiy masalalar, kreativlik, ijodiy tafakkur, matnli masalalar.
DEVELOPING THE CREATIVE ACTIVITY OF PRIMARY SCHOOL STUDENTS
THROUGH LOGICAL PROBLEMS.
Abstract.
This article discusses the methodology, methods of working with primary school
students on logical problems, as well as effective tools for solving these problems.
Keywords:
logical problems, creativity, creative thinking, text problems.
РАЗВИТИЕ ТВОРЧЕСКОЙ АКТИВНОСТИ УЧАЩИХСЯ МЛАДШИХ КЛАССОВ
ЧЕРЕЗ ЛОГИЧЕСКИЕ ЗАДАЧИ.
Аннотация.
В статье рассматриваются методика, методы и эффективные
средства решения логических задач для учащихся начальной школы.
Ключевые слова:
логические задачи, креативность, творческое мышление,
текстовые задачи.
Kirish:
Bugungi kunda o‘quvchida ijodiy taffakkurni rivojlantirish,kreativ fikrlash
qobilyatini o‘stirish juda muhim masalalardan biri hisoblanadi. Dastlab maktabga qadam qo’ygan
o‘quvchini mustaqil fikrlashga o‘rgatish uchun o‘qituvchidan juda katta mahurat talab qiladi. O‘qish
savodxonligi va ona tili darslari bilan birgalikda, o‘quvchilarni matematika darslarida ham
kreativlikka o‘rgatish juda muhimdir. Matematika darslarida o‘quvchini kreativlikka o‘rgatishning
asosiy masalalaridan biri bu-mantiqiy masalalar yechtirish hisoblanadi.
Barchamizga ma’lumki, boshlang‘ich sinflarda matematik masalalar yechish matematika
o`qitishning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. O‘quvchiga masalalarni yechtirmasdan
matematikani o`zlashtirishni tasavvur ham etish juda qiyin hisoblanadi, hattoki buni tasavvur qilish
qiyin. Masalalar yechishning ayniqsa mantiqiy masalar ustida ishlashni o‘quvchiga o‘rgatish
boshlang`ich sinflarda o`rganiladigan u yoki bu nazariy materiallarni o`zlashtirish jarayonida muhim
rolni va o`quvchilarni fikrlash qobilyatlarini o‘stirish uchun muhumdir.
956
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Matnli masalalar boshlang‘ich sinflar matematika kursi mazmunining asosini tashkil qiladi va
ularni yechish jarayonida qo‘llaniladigan aqliy faoliyat usullari: analiz, sintez, taqqoslash, analogiya,
umumlashtirish, abstraktsiyalash va konkretlashtirish
o‘quvchilarning mantiqiy tafakkur qilish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Shu sababli Davlat
ta’lim standarti talablari asosida umumiy o‘rta ta’lim maktablarida boshlang‘ich ta’lim matematika
o‘quv dasturida matnli masalalar turlari kengaytirilib, ularning tarkibiga mantiqiy va kombinatorik
masalalar kiritildi. Boshlang‘ich sinf matematika kursiga mantiqiy masalalarning kiritilishini ikki
yo‘l orqali ochish mumkin:
a) bu masalalarni yechish o‘quvchilarning aqliy rivojlanishiga ijobiy ta’sir o‘tkazib, ulardan
o‘z fikrini mantiqiy izchillik asosida ifodalash ko‘nikmalarini tarkib toptirishi bilan izohlanadi;
b) bu masalalarni yechishda hisoblashlarni bajarish umuman kerak bo‘lmasligi yoki
yordamchi rol o‘ynab, faqat arifmetikaga doir ma’lumotlar bilan chegaralanishi orqali izohlanadi[2].
Mantiqiy masalalar o‘quvchilarning mantiqiy qarashlarini rivojlantirishda va ularni to‘g‘ri va
oson usulda yechish tajribalarini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Ularning ahamiyatlari quyidagi
maqsadlarga ajratiladi:
Mantiqiy masalalar amaliy ishlar sistemasi asosida tuziladi. Bu degan so‘z har bir yangi
tushunchani tarkib toptirish har doim bu tushuncha ahamiyatini tushuntirishga yordam beradigan
uning qo`llanishini talab qiladigan u yoki bu masalani yechish bilan amalga oshadi. Bоlа mаktаbdаgi
mаshg’ulоtlаrning birinchi kunidаyoq mаsаlа bilаn uchrаshаdi. O‘quvchilаrning qаndаy хаyotiy
tаjribа vа bilimgа egа ekаnini аniqlаsh mаqsаdidа o‘qituvchi o‘quvchigа eng sоddа mаsаlа оrqаli
murоjааt qilаdi.
Mаsаlаn: "Sеning to’rttа qаlаming bоr edi, sеn yanа bittа qаlаm оlding. Sеndаgi qаlаmlаr
nеchtа bo’ldi?" Mаtеmаtik mаsаlаlаr o‘quvchilаrgа mаtеmаtik tushunchаlаrni to‘g‘ri
shаkllаntirishgа, uni o‘rаb turgаn muhitni chuqurrоq аnglаshgа, shu bilаn birgа mаsаlаlаr еchishgа
bоlа tаfаkkurining rivоjlаnishigа yordаm bеrаdi. Eng аsоsiylаridаn yanа biri mаsаlаlаr yеchish оrqаli
o‘quvchi to‘rtаlа аrifmеtik аmаl vа ulаrning хоssаlаrini puхtа o‘rgаnаdi.
Mаtеmаtikа tili rivоjlаnаdi. qisqаsi, mаsаlаgа bu nаzаriya bilаn аmаliyotni bоg‘lоvchi
muhim omil hisoblanadi.
O‘quvchilar bilan matematika darsini turli o‘yin va metodlar bilan olib borish juda samarali
hisoblanadi. Ularni matematika darsligidan tashqari turli mantiqiy masalalarni yechishga o‘rgatib
borish miyaning tez ishlashini ta’minlaydi, aql-idrok va kognitiv qobiliyatni rivojlantiradi hamda
o‘quvchilar dunyoqarashini kengaytiradi. O‘quvchilar har bir masalaga o‘z bilim darajasi va
dunyoqarashidan kelib chiqib tashhis qo‘ya boshlaydi. O‘quvchilarga matematik muammolarni hal
qilish orqali quyidagilarni o‘rgatish mumkin:
1) fikrlarni umumlashtirish va ular ichidan muhimlarini ajratish;
957
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
2) tahlil qilish va tizimlashtirish;
3) qonuniyatlarni aniqlash va sabab munosabatlarini o‘rnatish;
4) xulosa va natijalar chiqarish;
5) mantiqiy, strategik va abstrakt o ‘ylash[3].
Boshlang‘ich sinflarda matematika dars jarayonida o‘qituvchi har bir yangi mavzuni turli
metodlar orqali, ko‘rgazmali va ko‘rsatmali qurollardan foydalangan holda olib borishi va axborot
kommunikatsion vositalardan foydalanishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. O‘quvchilar og‘zaki nutqini
o‘stirish uchun ularga jamoaviy topshiriq berib turish kerak. Masalan, masala tuzish va uni yechish
topshirig‘ini beramiz, bunda o‘zi tuzgan masalani boshqa guruhga o‘qib beradi va boshqa guruh
masalasini jamoa bo‘lib yechadi. Bir masalani bir necha usullar bilan yechish mumkinligini o‘rganadi
va o‘zaro axborot almashadi. Mantiqiy masalalar yechishga o‘rgatishda amaliy usullardan
foydalanish o‘zgaruvchan va samarali bo‘lishi muhimdir.Mantiqiy masalalar yechishda quyidagi
tartibni o‘rganish foydali bo‘ladi:
a)
masalani tushunish:
bir mantiqiy masalani o‘qib, masalaning tushunarli bo‘lishi va
mavzusini tushunishga yordam beradi. Masalani tushunish, uni yechish uchun yo‘nalishni aniqlashda
muhimdir.
b)
masalani tahlil qilish:
masalani qanday yechish kerakligini tahlil qilish lozim.
Bu masalani o‘z ichiga olgan savollarni tushunish, ularni ajratish va ularning hal qilish
yo‘llarini aniqlashni o‘z ichiga oladi.
c)
qadriyatli o‘zlashtirish:
masalani yechish uchun qadriyatli o‘zlashtirish va tahlil qilishni
boshlash, masaladagi muammolar va ularning bir-biriga qanday bog‘liqlikka ega bo‘lishi kerakligini
tushunish uchun qadriyatli o‘zlashtirishning ko‘rsatilishi muhimdir.
d)
yechimni qidirish:
masalani yechish uchun yechimni izlash. Bu qadamda, masalani o‘qib,
muammolarni tahlil qilish va ularni hal qilish uchun qanday yo‘llar borligini tushunish lozim.
e)
yechimni sinab ko‘rish:
topilgan yechimni sinab ko‘rish. Bu masalani yechishda qat’iy
yechimni aniqlashni va uni sinab ko‘rishni o‘z ichiga oladi.
f)
natijani tekshirish:
topilgan yechimni sinab ko‘rganimizdan so‘ng, natijani tekshirish. Bu
to‘g‘ri javobga ega bo‘lishimizni ta’minlash uchun muhimdir. Bu tartibni bolalarga yetkazishda
ularning fikrlash qobiliyati va dunyoqarashidan kelib chiqqan holda o‘rgatish o‘qituvchida yuksak
mahorat talab qiladi. [4].
Xulosa:
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, bugungi kunda o‘quvchini kreativ
fikrlashga o‘rgatish, bubing uchun esa boshlang‘ich sinf matematika darslarida mantiqiy masalalar
yechishga e’tiborni qaratish yanada samarali natija beradi. Bu esa o‘z navbatida boshlang‘ich sinf
o‘qituvchisi hamda o‘quvchisidan yanada ko‘proq ishlashni talab qiladi.
958
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
REFERENCES
1.
Jumayev M.E. « Matematika o`qitish metodikasidan praktikum” T-2003-yil.
ikbayeva N., Yangabayeva E., Girfanova K.To’rtinchi sinf matematika darsligi.Toshkent.”
O”qituvchi ” 2017 yil.
3.
Саидова Г. Э. Ситуация свободного выбора на уроках математикиначальных классах
//Вестник науки и образования. – 2019. – №. 7-3 (61).
4.
Ergashevna S. G., Furqatovna S. S. Modern Forms of Mathematics in Primary Schools
//Middle European Scientific Bulletin. – 2021. – Т. 8.
5.
Nekmurodovna, Omonova Dildora. "Theoretical basis of the integrative approach in primary
education process."
italy" actual problems of science and education in the face of modern
challenges".
14.1 (2023).
