1092
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
BASKETBOL OYININDA QAǴIYDALARǴA ÁMEL ETPEW HÁM JAZA BERIWDIN
USILLARI
Niyazova Olga Yurevna
Berdaq Atindaǵi Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti.
Dene Mádeniyati Teoryasi Hám Metodikasi kafedrasi Dotcenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14902156
Abstract.
Bilqastan etiletuǵın follardı tákirarlaǵan oyınshı oyında qatnasıw huqıqınan
juda etiliwi múmkin. Ayıplıǵa jeke fol jazılıwı kerek.
Eger top atıw procesinde turǵan oyınshıǵa qarsı fol berilse, bul waqıtta top sebetke
túspegen bolsa, top qay jerden sebetke taslanǵanlıǵına qaray, eki yamasa úsh járiyma tobın
taslaw belgileniwi shárt.
Oyınshı tóreshi kórsetpelerin mensinbewi yamasa sportshılarǵa tán bolmaǵan taktika
qollanıwı múmkin emes. Mısalı:
a) tóreshilerge tiyiw yamasa húrmetsizlershe múnásibette bolıw;
b) shaqsiyatqa tiyetuǵın qılıq yamasa ım-ishara-belgilerdi isletiw;
c) qarsılastı mısqallaw yamasa onıń kózi aldında qolın silkitip, maydandı jaqsı kóre
alıwına irkinish beriw;
Tayanish sozleri:
Qaǵıyda buzılıwı-bul qaǵıydalarǵa ámel etpewshilik bolıp tabıladı. Bunda qaǵıydanı
buzǵan komanda tárepinen toptıń joǵatılıwı jaza bolıp esaplanadı.
Fol-bul qaǵıydalarǵa ámel etpeslik. Ol qaǵıydanı buzǵan oyınshı atına jazılatuǵın hám
qaǵıydanıń elementleri shártlerine muwapıq múnásip dárejede jazalanatuǵın qarsılas penen jeke
baylanıstı yamasa sportshılarǵa qarsı bolǵan qopal háreketlerdi óz ishine aladı.
Jeke follar ámelge asırılǵan waqıtta tóreshi ısqıradı hám bir waqttıń ózinde belgi
(belgilerdiń 19-nomeri) arqalı saat toqtatılǵanın kórsetedi. Sonnan keyin ol qaǵıydanı buzǵan
oyınshıǵa fol ámelge asırǵanlıǵı haqqında kórsetedi.
Qaǵıydanı buzǵan oyınshı, eger tóreshi bunı talap qılsa, qolın joqarıǵa kóterip, qaǵıydanı
buzǵanlıǵın tán alıwı shárt. Sonnan keyin tóreshi xatker jaqsı kóre alatuǵın orınǵa ótip, ayıplı
oyınshınıńıń nomerin, qaǵıyda buzılıwınıń ózgesheligin hám qanday jaza beriliwi kerekligin
kórsetedi. Xatkerge fol málim bolıwı, dizimge jazılıwı hám fol kórsetkishler kóteriliwi menen
tóreshiler óz orınların almastıradı. Tóreshiler bir oyındı dawam ettiredi. Ol toptı oyınshılardıń
birine beredi. Bul oyınshı toptı qaptal sızıǵı yamasa en sızıǵı sırtınan oyınǵa kiritedi yamasa
járiyma tobın taslaw sızıǵınan járiyma tobın (topların) taslaydı.
1093
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Eger oyınshınıńıń etken háreketi aqılǵa sıymaytuǵın dárejede bolsa, tóreshiler ayıplını
oyınnan shetletiw (32-cifrlı belgi) jáne onı maydan orınlasqan aymaǵınan shıǵarıp jiberiw menen
jazalanıwı kerek.
Texnikalıq fol ámelge asırılǵan waqıttan bir waqıttıń ózinde ısqıradı hám belgi (30 cifrlı)
arqalı saat toqtatılıwın kórsetedi.
Toptı qaptal sızıq sırtınan oyınǵa kirgiziw kerek bolǵan oyınshı qaǵıyda buzılǵan, fol
ámelge asırılǵan yamasa top maydan sırtına shıǵıp ketken orınǵa jaqın bolǵan qaptal sızıǵı
sırtında turıwı kerek. Oyınshı onıń ıqtıyarına ótken waqıttan baslap bes sekund ishinde toptı
basqa oyınshıǵa atıp beriwi, sekirtip uzatıwı yamasa jumalatıwı kerek.
Toptı maydanǵa uzatıw waqtında, hesh qaysı bir oyınshı denesiniń qanday da bir bólegi
menen shegaralaytuǵın sızıq ústinde turıwǵa haqısı joq. Maydannıń qaptal sızıǵı sırtınan toptı
oyınǵa kirgiziw ushın komandaǵa top berilip atırǵan waqtında, tóreshi toptı mudamı tikkeley
oyınshınıńıń qolına beriwi yamasa toptı oyınshı erkine ótetuǵın orınǵa qoyıwı kerek. Oyınshı
toptı tóreshi kórsetken orınnan oyınǵa kirgiziwi kerek.
Jeke fol
-bul top oyında janlı yamasa jansız bolıwı yamasa bolmawına qaramastan,
qarsılas penen dúgisip qalǵan oyınshıǵa berilgen fol bolıp tabıladı.
Oyınshı qolı, jelkeleri, sanları hám dizelerin qoyıp, ózin ádettegiden tısqarı jaǵdayda
búgip, denesin qarsılastıń háreketleniwine ırkinish beriwi, dúgisiwi, ayaǵınan shalıwı, iyteriwi,
ayaǵınan taslap qalıwı, jolin tósıwı hám de qanday bolsa da qopal taktika qollanıwı múmkin
emes.
Jol tosıw
. Bul jeke soqlıǵısıw bolıp, qarsılastıń háreket etiwine tosqınlıq etiwden ibarat.
Soqlıǵısıw
. Bul top penen yamasa topsız qarsılas kókireginen iyterip jiberiw, yamasa
háreketleniw arqalı etiletuǵın jeke soqlıǵısıw.
Arttan izinen qalmaw
; jeke soqlıǵısıwǵa alıp keletuǵın bunday gúzetiw jeke fol bolıp
esaplanadı. Tóreshiler bunday qaǵıyda buzılıwı túrine úlken itibar beriwi kerek. Qorǵalıp atırǵan
oyınshı top penen oynawǵa umtılıp atırǵandaǵı ápiwayı hal toptı qadaǵalap atırǵan oyınshı
menen soqlıǵısıw ámelge asırǵanlıǵın aqlamaydı.
Qol menen tiyiw
: qorǵanıp atırǵan oyınshınıńıń izinen quwıw
waqtındaǵı háreketleri.
Bunda qollar menen soqlıǵısıw ushın yamasa onıń háreket etiwine tosqınlıq etiw ushın,
yamasa qorǵanıp atırǵan oyınshıǵa óz qarsılasın gúzetiwde jeńillik jaratıw ushın paydalanıladı
(túsindirmege qarań).
Uslap qalıw; bul qarsılastıń erkin háreket etiwin shegaralap qoyatuǵın jeke soqlıǵısıw
bolıp esaplanadı.
1094
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Qoldan nadurıs paydalanıw
. Ol oyınshı top penen oynawǵa háreket etip atırıp, qol
menen qarsılasqa tiyip turǵan waqtında boladı. Esaptan tısqarı: ele qarsılas top taslap turǵanında
onıń alaqanı menen soqlıǵısqan waqıtta ol tosınnan bolıp esaplanadı.
Iyterip jiberiw
; bul oyınshı qarsılasın qozǵaltqan yamasa qozǵaltıwǵa urınǵan waqıtta
bolatuǵın jeke soqlıǵısıw bolıp tabıladı. Top taslap turǵan oyınshı menen arttan jaqınlasıp atırǵan
qarsılastıń soqlıǵısıwı iyterip jiberiwiniń bir túri bolıp esaplanıwı múmkin.
Tosıq qoyıw
. Bul toptı qadaǵalap atırǵan oyınshıǵa qálegen ornın iyelep alıwına irkinish
beriwge urınıwı esaplanadı. Óz ara fol-bul eki qarsılas oyınshı bir waqıttıń ózinde bir-birine qarsı
fol ámelge asırǵan jaǵday.
Óz ara fol bolǵan halda járiyma topları taslanbaydı, biraq ayıplı oyınshılardıń hár birine
jeke fol jazılǵan bolıwı shárt. Eger bul waqıtta top maydannan sebetke túspegen bolsa, oyın
jaqındaǵı sheńberde tartıslı toptı atıw menen dawam ettiriledi, lekin eger top sebetke túsken
bolsa, ol halda top qaptal sızıq sırtınan oyınǵa kiritiliwi kerek.
Óz ara hám basqa fol bir waqttıń ózinde júz payda bolǵan waqıtta, follar jazılıp hám
tiyisli jaza orınlanǵanınan keyin oyın óz ara fol bolmaǵan sıyaqlı dawam ettiriliwi kerek.
Arnawlı,bilqastan etilgen fol-bul, tóreshiniń pikirine qaraǵanda, oyınshı tárepinen top
penen yamasa topsız háreketlenip atırǵan qarsılasqa salıstırǵanda qastan etilgen jeke fol bolıp
esaplanadı. Bul etilgen hárekettiń saldamlılıǵı menen belgilenbeydi; bálki aldınnan oylanǵan
yamasa mólsherlengen sıyaqlı kórinetuǵın soqlıǵısıw bolıp esaplanadı.
Bilqastan etiletuǵın follardı tákirarlaǵan oyınshı oyında qatnasıw huqıqınan juda etiliwi
múmkin. Ayıplıǵa jeke fol jazılıwı kerek.
Eger top atıw procesinde turǵan oyınshıǵa qarsı fol berilse, bul waqıtta top sebetke
túspegen bolsa, top qay jerden sebetke taslanǵanlıǵına qaray, eki yamasa úsh járiyma tobın
taslaw belgileniwi shárt.
Oyınshı tóreshi kórsetpelerin mensinbewi yamasa sportshılarǵa tán bolmaǵan taktika
qollanıwı múmkin emes. Mısalı:
a) tóreshilerge tiyiw yamasa húrmetsizlershe múnásibette bolıw;
b) shaqsiyatqa tiyetuǵın qılıq yamasa ım-ishara-belgilerdi isletiw;
c) qarsılastı mısqallaw yamasa onıń kózi aldında qolın silkitip, maydandı jaqsı kóre
alıwına irkinish beriw;
d) toptıń oyınǵa tezlik penen kiritiliwine qarsılıq kórsetip, oyındı sozıw;
e) oyınshıǵa fol belgilengeninen keyin tóreshi oǵan qolın kóteriwdi usınıs etkende, tez
qolın kótermew;
f) xatker hám úlken tóreshige xabar bermesten nomerdi ózgertiw;
j) xatkerge xabar bermesten almastırılıp atırǵan oyınshı retinde maydanǵa túsiw;
1095
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
z) nahaq ústinlikke erisiw maqsetinde maydanǵa shıǵıw;
i) Oyınshınıń salmaǵın sheńber kótermeytuǵın dárejede onı taslap alıwı;
Texnikalıq follar oyındaǵı tánepis waqtında beriliwi múmkin. Oyındaǵı tánepis-bul oyın
baslanıwınan aldınǵı waqıt dáwiri, oyın arasındaǵı tánepis hám hár bir qosımsha dáwirden
aldınǵı tánepis bolıp tabıladı.
Eger oyınshıǵa yamasa rezervtegi oyınshıǵa fol belgilense, ol onıń atı-familiyası
aldınnan jazıladı hám sazayı eki járiyma tobın taslaw bolıwı kerek.
Eger fol trener, trener járdemshisi yamasa komanda joldasına belgilengen bolsa, ol trener
atı-familiyası aldınan jazıladı hám eki járiyma tobın taslaw belgileniwi menen jazalanadı. Eki
járiyma tobın taslawǵa urınıw bolǵanınan keyin oyın oraylıq sheńber ishinde tartıslı toptı atıw
menen dawam ettiriledi.
Eger bunday háreketler qaytarılsa, texnikalıq fol asıǵıslıq penen belgileniwi zárúr.
Járiyma topları taslanǵanınan keyin oyın oraylıq sheńberde tartıslı toptı atıw menen
dawam ettiriledi.
Besew, yamasa jeke texnikalıq fol ámelge asırǵan tuwrıdan-tuwrı oyınnan shıǵıp ketiwi
shárt.
Oyın yarımında komanda oyınshıları tórt, jeke hám texnikalıq follardı orınlaǵannan
keyin, oyınshılardıń keyingi hámme folları, eger saldamlılaw jaza ornında bolmasa, bir hám bir
qaǵıydasına kóre jazalanadı.
Oyın baslanıwınan aldın hám beretuǵın hámme follar oyınnıń birinshi yarımında payda
bolǵan bolıp esaplanadı. Oyınnıń ekinshi yarımı baslanıwınan aldın tánepiste yamasa qosımsha
dáwirler waqtında payda bolatuǵın hámme follar oyınnıń ekinshi yarımında payda bolǵan
esaplanadı.
Járiyma tobın taslaw-bul hesh qanday qarsılıqsız, tikkeley járiyma tobın taslaw sızıǵı
aldınan sebetke top atip, oyınshıǵa bir ochko alıw múmkinshiliginiń beriliwi bolıp tabıladı.
REFERENCES
1.
"Dene tárbiyası hám sport haqqında" ǵı Nızam. // Ózbekstannıń jańa nızamları. №23.- T.:
Ádalat, 2001. 211-223 - b.
2.
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń "Ózbekstan Balalar sportın rawajlandırıw fondı
iskerligin jetilistiriw is – ilajları haqqın" ǵı 29 -avgust 2004- jıl 3481 - sanlı Pármanı.
3.
Ózbekstan Respublikasınıń "Tálim haqqında" ǵı Nızamı (1979, 29- avgust). "Turkiston"
gazetası.
4.
Ózbekstan Respublikası "Kadrlar tayarlaw milliy baǵdarlaması". "Bilim" gazetası, 1998, 1-
aprel.
1096
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
5.
Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń "Ózbekstanda dene tárbiyası hám sporttı
jáne de rawajlandırıw is-ilajları haqqında" ǵı sheshimi, 29- may, 1999- jıl.
6.
"Ózbekstan Balalar sportın rawajlandırıw fondı iskerligin shólkemlestiriw haqqında" ǵı
ministrler Kabinetiniń 31- oktyabr 2002- jıl 374 - san Qararı.
7.
Ayrapetyants L. R, Godik M. A. Sportıvnie igrı.-T.: Ibn Sino, 1991-160 c.
8.
Backetbol: 100 uprajneniy i sovetov dlya yunıx igrokov: per s angl. Nik Sortel.- M.: AST :
Astrel, 2005.- 237 c.
9.
Jumaniyazov D.(2024) GREK RIM GURESINDE SHIDAMLILIQ HAM ONI
RAWAJLANDIRIW METODLARI .Modern science and Research. 3(6)
10.
DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME TÁLIM HÁM TÁRBIYA
BERIW USILLARI Jumaniyazov Dawranbay Qaljanbaevich
11.
Джанходжаев, Н. (2024). Проблемы и перспективы применения нейронных сетей в
сфере образования. Confrencea, 10, 177-183.
