1194
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
BASLAWÍSH KLASTA MATEMATIKANÍ OQÍTÍW METODIKALARÍ.
Rambergenova Jumagul Baxtiyarovna
Kegeyli rayonlıq MSH hám MBB ne qaraslı 9-sanlı ayırım pánler tereńlestirilip oqıtılatuǵın
klasları bar ulıwma orta bilim beriw mektebi matematika páni muǵallimi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14909891
Annotaciya.
Bul maqalada matematika páni onıń maqseti hám wazıypaları, baslawısh
klassta matematika pániniń oqıtılıw metodikası haqqında maǵlıwmatlar berilgen.
Tayanısh túsinikler:
matematika, metodika, algoritm, baslawısh bilim, evristika,
geometriya, sáwbet, awızsha, kórgizbeli metodlar
МЕТОДИКА ПРЕПОДАВАНИЯ МАТЕМАТИКИ В НАЧАЛЬНОЙ ШКОЛЕ
Аннотация.
В данной статье представлена информация о математике, ее целях
и задачах, а также о методике преподавания математики в начальной школе.
Kлючевые слова:
математика, методика, алгоритм, начальное образование,
эвристика, геометрия, беседа, устные, наглядные методы.
METHODS OF TEACHING MATHEMATICS IN PRIMARY SCHOOL
Abstract.
This article provides information on mathematics, its goals and objectives, and
the methodology of teaching mathematics in primary school.
Keywords:
mathematics, methodology, algorithm, primary education, heuristics,
geometry, conversation, oral, visual methods.
Matematika páni insannıń intellektin, dıqqatın rawajlandıradı, gózlengen maqsetke erisiw
ushın isenim hám erkin tárbiyalaydı, algoritmlik tártip-intizamlılıqtı támiyinleydi hám pikirlewdi
keńeytedi. Matematika álemdi biliwdiń tiykarı bolıp, átiraptaǵı waqıya hám hádiyselerdiń ózine
tán nızamlıqların ashıp beriw, óndiris, ilim-texnika hám texnologiyanıń rawajlanıwında úlken
áhmiyetke iye. Baslawısh bilim beriwdiń Matematika páni oqıw baǵdarlaması oqıwshılarda
kompetenciyalardı qáliplestiriwge baǵdarlanǵan Mámleketlik bilimlendiriw standartı
talaplarınan kelip shıqqan halda dúzildi.
Baslawısh bilim beriwde matematika pánin oqıtıwdıń tiykarǵı maqseti: oqıwshılarda
kúndelikli iskerlikte qollanıw, pánlerdi úyreniw hám bilim alıwdı dawam ettiriw ushın zárúr
bolǵan matematikalıq bilim hám kónlikpeler sistemasın qáliplestiriw hám rawajlandırıw;
tez rawajlanıp atırǵan jámiyette tabıslı jumıs alıp bara alatuǵın, anıq hám anıq, sın
kózqarastan hám logikalıq pikirley alatuǵın shaxstı qáliplestiriw;
milliy, ruwxiy hám mádeniy miyrastı qádirlew, tábiyiy-materiallıq resurslardan aqılǵa
muwapıq paydalanıw hám qásterlep saqlaw, matematikalıq mádeniyattı uliwma insanıylıq
mádeniyattıń quram bólegi sıpatında tárbiyalawdan ibarat.
1195
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Baslawısh bilim beriwde matematika pánin oqıtıwdıń tiykarǵı wazıypaları: oqıwshılar
tárepinen matematikalıq túsinikler, qásiyetler, formalar, usıllar hám algoritmler haqqındaǵı
bilim, kónlikpelerdi iyelewdi támiyinlew;
insannıń jetilisiwi hám jámiyettiń rawajlanıwında matematikanıń áhmiyetin ańlaw,
sociallıq-ekonomikalıq qatnasıqlar, kúndelikli turmısta matematikalıq bilim hám kónlikpelerdi
tabıslı qollanıwǵa úyretiw;
oqıwshılardıń individual qásiyetlerin rawajlandırgan halda, óz betinshe bilim alıw
kónlikpelerin qáliplestiriw;
pánler integraciyasın esapqa algan halda oqıwshılarda, milliy hám uliwma insanıylıq
qádiriyatlardı, kreativlikti qáliplestiriw hám de sanalı túrde kásip tańlawga bagdarlawdan ibarat
(1.12).
Oqıtıw metodları oqıtıwshı hám oqıwshılardıń birgeliktegi iskerliginen ibarat process
esaplanadı. Usıǵan baylanıslı oqıtıw metodları da úsh úlken toparǵa bólinedi, oqıw-biliw
iskerligin shólkemlestiriw metodları: oqıw-biliw iskerligin xoshametlew metodları: oqıw-biliw
iskerliginiń nátiyjeliligin qadaǵalaw (kontrol) etiw metodları.
Oqıw-biliw iskerligin shólkemlestiriw metodların birneshe toparlarǵa bólip
klassifikaciyalaw múmkin. I. Oqıwshılar bilim alatuǵın derekler boyınsha, awızeki, kórgizbeli
hám ámeliy metod (túsindiriw, sáwbet, gúrriń, kitap penen islew hám t.b.);
kórgizbeli metodlar (qorshaǵan átiraptaǵı predmet hám hádiyselerdi baqlaw);
II. Oqıwshı pikiriniń baǵdarı boyınsha; indukciya, dedukciya hám analogiya;
III. Pedagogikalıq tásir oqıwshılardıń oqıwda ǵárezsizlik dárejesi boyınsha muǵallim
basshılıǵında orınlanatuǵın oqıw jumısı metodi;
oqıwshılardıń óz betinshe jumısları metodi.
IV. Oqıwshılardıń óz betinshe belsendilik dárejesi boyınsha: túsindirme-illyustraciyalıq
metod;
reproduktiv metod; bilimlerdi mashqalalı bayan etiw metodi;
1. Awizeki metodlar. Bunda qısqa múddet ishinde kólemi boyınsha eń kóp informaciya
beriw, oqıwshılar aldına mashqalalar qoyıw, olardı sheshiw jolların kórsetiw imkaniyatın beredi.
a) Túsindiriw. Bilimlerdi túsindiriw metodınıń mánisi sonda, bunda muǵallim materialdı
bayanlaydı, oqıwshılar bolsa onı tayar halda qabıl etedi. Material bayanı bolsa puqta, anıq,
túsinikli, qısqa bolıwı kerek(2.37).
Baslawısh matematika kursınıń bir qatar máselelerin qarawda bilimlerdiń izbe-iz bayanı
zárúr. Máselen, Kóp tańbalı sandı 1 tańbalı sanǵa jazba bóliw algoritmi (656:4; 1896: 6). Kóp
tańbalı sandı 1 tańbalı sanǵa jazba bóliw algoritmin ózlestiriw ushın izbe-iz bayanlaw zárúr. 1
yamasa 0 ge kóbeytiw jaǵdayları.
1196
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Balalarda bul ámel haqqında qáliplesip qalǵan bilimler 1 yamasa 0 ge kóbeytiw jaǵdayın
túsindiriwge járdem bermey, kerisinshe, olarǵa bilimlerdi tayar halda jetkeriw kerek(3.52).
b) Sáwbet Bul eń kóp tarqalǵan jetekshi oqıtıw metodlarınan biri bolıp, sabaqtıń túrli
basqıshlarında, hár qıylı oqıw maqsetlerinde qollanılıwı múmkin. Sáwbet oqıtıwdıń soraw-juwap
usılı bolıp, bunda oqıtıwshı oqıwshılardıń bilimlerin ózlestiriwleri hám ámeliy tájiriybelerine
súyengen halda arnawlı toplanǵan sorawlar sisteması hám oǵan beriletuǵın juwaplar jolı menen
oqıwshılardı qoyılǵan bilimlendiriw hám tárbiyalıq máselelerin sheshiwge alıp keledi.
Oqıtıwda sáwbettiń 2 túrinen, yaǵnıy katexizikalıq hám evristikalıq sáwbetten
paydalanıladı. Katexizikalıq sáwbet sonday sorawlar sisteması tiykarında dúziledi, bul aldın
ózlestirilgen bilimler, anıqlamalardı ápiwayı qayta eslewdi talap etedi. Bul sáwbetler tiykarınan
bilimlerdi tekseriw hám bahalawda, jańa materialdı bekkemlew hám tákirarlawda paydalanıladı.
Evristikalıq sáwbet- (grekshe) tabaman, ashaman degen mánisti bildirip, oqıtıwdıń
sonday soraw-juwap forması, bunda oqıtıwshı oqıwshılarǵa tayar bilimlerin bermeydi, al
qoyılǵan sorawlar arqalı olardıń ózlerin aldın ózlestirgen bilimleri tiykarında, baqlawları jeke
turmıslıq tájiriybeleri tiykarında jańa túsiniklerge, juwmaq hám qaǵıydalarǵa alıp keledi.
v) Gúrriń. Oqıtıwshınıń bilimlerin túsindiriw gúrriń formasında ámelge asırılıwı múmkin.
Bunnan tiykarınan matematika tariyxınıń rawajlanıwları ólshew sistemalarınıń
rawajlanıwı haqqında tariyxıy maǵlıwmatlardı beriw ushın paydalanıladı. g) Oqıwshılardıń kitap
penen islesiwi, -awızeki oqıtıw metodlarınıń kórinislerinen biri. Kitap áhmiyetli bilim
dereklerinen biri.
Oqıw procesiniń barlıq basqıshlarında sabaqlıq hám kitap penen islew ámelge asırıladı.
Sabaqlıqlarda hár qıylı shınıǵıwlardan aldın berilgen kórsetpelerdi oqıwǵa úlken itibar
beriw kerek. Ásirese, bul algoritmlik xarakterdegi konkret kórsetpelerden paydalanıwda
áhmiyetli, bunday kórsetpeler 3- klass sabaqlıǵında jazba esaplaw usılların qarawda berilgen.
Bunday jumıstıń juwmaǵı súwret, sızılma awızeki ańlatpalar matematikalıq jazıwlar
járdeminde jana bilimlerdi óz betinshe iyelew ushın sabaqlıq ashıp beretuǵin barlıq
imkaniyatlardan paydalanıwdan ibarat bolıwı kerek.
2. Kórgizbeli metodlar. Oqıtıwdıń kórgizbeli metodları oqıwshılarǵa baqlawlar tiykarında
bilim alıw imkaniyatın beredi. Oqıtıwdıń kórgizbeli metodların oqıtıwdıń awızeki metodlarınan
ajıratıp bolmaydı. Kórsetpe qollanbalardı demonstraciyalawdı bárqulla muǵallimniń hám
oqıwshılardıń túsinikleri menen birge alıp baradı. L.V.Zankov izertlewlerinde kórsetpe
qurallarınan paydalanıwdıń 4 tiykarǵı forması anıqlanǵan. 1) Oqıtıwshı sóz járdeminde
oqıwshılardıń baqlawların basqaradı; 2) Awızsha túsindiriwler obyektke kórinbeytuǵın tárepleri
haqqında maǵlıwmat beredi. 3. Kórsetpeli qollanbalar oqıwshılardıń awızeki túsindiriwlerin
1197
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
tastıyıqlawshı illyustraciya bolıp xızmet etedi. 4. Oqıtıwshı oqıwshılardıń baqlawların
ulıwmalastırıp, ulıwma juwmaq shıǵaradı.
3. Ámeliy metodlar. Mamanlıq hám kónlikpelerdi qáliplestiriw hám jetilistiriw procesi
menen baylanıslı bolǵan metodlar oqıtıwdıń ámeliy metodları esaplanadı. Bunday metodlarǵa
jazba hám awızeki shınıǵıwlar, ámeliy hám laboratoriya jumısları, óz betinshe jumıslardıń
ayırımları kiredi. Shama hám olardıń ólsheniwi menen tanıstırıwda ámeliy hám laboratoriyalıq
jumıslardan tolıq paydalanıladı. Geometriyalıq materialdı úyreniwde keńnen qollanıladı. Ámeliy
hám laboratoriyalıq jumıslardı ótkeriw oqıwshılardıń bilim, tájiriybe hám kónlikpelerin aktiv
iyelewine imkaniyat beredi, óz betinshe pikir hám juwmaqlar shıǵarıwǵa baylanıslı elementar
izertlew kónlikpelerin rawajlandıradı, oqıwshılardıń oy-pikirin bayıtadı(4.60).
Indukciya metodı biliwdiń sonday jolı, bunda oqıwshınıń pikiri birlikten uluwmaǵa, jeke
juwmaqlardan uluwma juwmaqqa baradı.
Bizge belgili, oqıtıw procesinde bilim beriw hám iyelewdiń tiykarǵı qurallarınan biri
awızeki yamasa jazba sóz bolıp esaplanadı. Usı múnásibet penen bilimlerdi iyelew deregi
sipatında sózden paydalanıw menen baylanıslı oqıtıw usılları sóz benen jetkeriletuǵın
(oqıtıwshınıń gúrrińi, radio esittiriw, magnitofon jazıwı, kitap yamasa basqa baspa material
menen islew) usıllar dep ataladı. Kishi jastaǵı mektep oqıwshılarına matematika oqıtıwda
kórgizbeli usıllardan paydalanıladı, bunda bilimler deregi átiraptaǵı buyımlar yaki olardıń
súwretleri, modelleri boladı.
Oqıw-biliw iskerligin xoshametlew metodları. Xoshametlew hám támiynattı tiykarlaw
metodları qatarına biliw xarakterindegi oyınlar oqıwǵa tabıslı jaǵdaylar jaratıw, sıylıqlaw metodi
hám basqa metodlardı kirgiziw múmkin. Oqıw-biliw iskerligin xoshametlew hám oqıw
predmetine qızıǵıwshılıq oyatıwdıń nátiyjeli usıllarınan biri bolǵan oyındı ayrıqsha ajıratıw
kerek.
Olar baslangish matematika oqıtıwda tiykarınan úyretiwshi yaki didaktikalıq oyınlar dep
atalıwshı oyınlarga bólinedi. Bunda oyınlar tiykarında balanıń máseleni sheshiwge baǵdarlanǵan
biliw xarakterindegi mazmun aqılıy hám erkin kúshi oyınnıń barısın anıqlawshı háreket hám
qaǵıydalar jetedi.
Didaktikalıq oyınlarda pikirlewdiń tiykarǵı procesleri analiz, salıstırıw, juwmaq shigarıw
rawajlandırıladı. Baslangish matematikadan balalardıń muǵdarlıq keńisliklik kóz-qarasların
rawajlandırıwshı kóp sanlı oyınlar jaratılǵan. Bul oyınlar jaqsı belgili; "Arifmetikalıq loto,"
"Sheńberli mısallar," "Teksheler," "Tiri sanlar," "Dúkan" hám basqalar. Didaktikalıq oyınlardı
ótkeriw metodikası oqıwshılardan úlken pedagogikalıq sheberlikti talap etedi. Jana didaktikalıq
oyın menen tanıstırıw puqta oylangan boqıwı kerek.
1198
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Baslawısh bilim beriw procesinde didaktikalıq oyınlardan paydalanıw máselesi ele de
islengen, biraq onda oqıw procesinde balalardıń oylawı hám kóz-qarasların aktivlestiriwdiń
úlken rezervleri bar(5.39).
Metodlardıń úshinshi toparı - bul oqıw-biliw jumıslarınıń nátiyjeliligin baqlaw. Baqlaw
hám ózin-ózi baqlaw metodları toparına awızeki jazba, laboratoriyalıq individual hám frontal-
tematikalıq baqlaw metodları hám basqalar kiredi. Oqıtıw metodların tańlawda tiykarǵı orın
oqıw procesindegi túsinikler sistemasına berildi, bwl túsinikler sistemasınıń mánisin olardıń
ayrıqsha táreplerin yamasa belgilerin ashıw baǵdarı birin-biri tolıqtırǵan halda gá ol metod, gá
bul metod qollanıladı. Metodlardı tanıstırıwda materiallıq bazanıń bar ekenligi, yaǵnıy bólme
úskeneleri oqıtıw qurallarınıń bar ekenligi de rol oynaydı.
Juwmaqlap aytqanda, metod tańlawdan aldın sabaqtıń oqıw-tárbiyalıq maqsetlerin
anıqlap alıw, oqıw materialı mazmunın konkretlestirip aliw, onda tiykarǵıların ajıratıp biliw, oni
logikalıq jaqtan juwmaqlangan elementlerge ajıratıw kerek.
REFERENCES
1.
L.Sh.Levenberg, M.G‘.Ahmedjanov, A.Nurmatov “Boshlang‘ich sinflarda matematika
o‘qitish metodikasi” Toshkent “O‘qituvchi”, 1985.
2.
N.U.Bikbayeva, F.I.Sidelnikova, G.A.Adambekova “Boshlang‘ich sinflarda matematika
o‘qitish metodikasi” Toshkent. O‘qituvchi 1996 yil.
3.
Saidova, Gavhar Ergashovna “Matematika o‘qitish metodikasi” [matn] / darslik.
“BUXORO DETERMINANT”MCHJning Kamolot nashriyoti 2022. 224 b.
4.
Axmеdov M va boshqalar. To‘rtinchi sinf matеmatika darsligi. Toshkеnt. “O‘qituvchi”
2005 yil
5.
Axmеdov M .Abduraxmonova N.Jumayеv M.E. Birinchi sinf matеmatika darsligi mеtodik
qo‘llanma.)Toshkеnt. “Turon iqbol” 2008 yil.,
