ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
951
TA’LIM JARAYONIDA TANQIDIY FIKRLASH MALAKASINI SHAKLLANTIRISH
VA RIVOJLANTIRISH USULLARI VA STRATEGIYALARI
Tilewbaeva Gúlzar Paraxatovna
Ibrayim Yusupov nomidagi ijod maktabi
Qaraqalpoq tili va adabiyotifani óqtuvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14931124
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tanqidiy fikrlash tushunchasi, uning asosiy xususiyatlari va
rivojlantirish usullari yoritilgan. Tanqidiy fikrlash insonning ma’lumotlarni tahlil qilish,
dalillarga asoslangan xulosa chiqarish va mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatini rivojlantiradi.
Maqolada tanqidiy fikrlashning ahamiyati, uning bosqichlari va ta’lim jarayonida
shakllantirish strategiyalari haqida batafsil ma’lumot berilgan. Ushbu ko‘nikmani rivojlantirish
nafaqat ta’lim sohasida, balki kundalik hayotda ham muhimdir.
Kalit so‘zlar
: Tanqidiy fikrlash, Tahlil qilish, Mantiqiy fikrlash, Dalillarga asoslanish,
Muammo yechimi, O‘qitish strategiyalari, Mustaqil fikrlash, Munozara va bahs, Axborotni tahlil
qilish, Shubha bilan yondashish.
METHODS AND STRATEGIES FOR FORMING AND DEVELOPING CRITICAL
THINKING SKILLS IN THE EDUCATIONAL PROCESS
Abstract.
This article covers the concept of critical thinking, its main features and methods
of development. Critical thinking develops a person's ability to analyze data, make evidence-based
conclusions, and make independent decisions. The article details the importance of critical
thinking, its stages and formation strategies in the educational process. The development of this
skill is important not only in the field of education, but also in everyday life.
Keywords
: critical thinking, analysis, logical thinking, evidence-based, problem-solving,
teaching strategies, independent thinking, discussion and debate, information analysis, skeptical
approach.
МЕТОДЫ И СТРАТЕГИИ ФОРМИРОВАНИЯ И РАЗВИТИЯ НАВЫКОВ
КРИТИЧЕСКОГО МЫШЛЕНИЯ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ ПРОЦЕССЕ
Аннотация
. В данной статье рассматривается понятие критического мышления,
его основные характеристики и методы развития. Критическое мышление развивает
способность человека анализировать данные, делать выводы, основанные на фактах, и
принимать независимые решения. В статье подробно рассказывается о важности
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
952
критического мышления, его этапах и стратегиях формирования в процессе обучения.
Развитие этого навыка важно не только в сфере образования, но и в повседневной жизни.
Ключевые слова
: критическое мышление, анализ, логическое мышление,
аргументация, решение проблем, стратегии обучения, независимое мышление,
Обсуждение и аргументация, анализ информации, скептический подход.
Tanqidiy fikrlash – bu mustaqil, mantiqiy va dalillarga asoslangan fikrlash qobiliyatidir.
Uni rivojlantirish o‘quvchilarning muammolarni tahlil qilish, xulosa chiqarish va oqilona
qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam beradi. Tanqidiy fikrlashni
shakllantirish usullari:
1. Savol berish texnikasi "Nega?", "Qanday qilib?", "Agar... bo‘lsa?" kabi savollar orqali
o‘quvchilarning fikrlash jarayonini faollashtirish. Ochiq va muammoli savollar yordamida ulardan
asosli fikr bildirishni talab qilish. 2. Munozara va bahslar O‘quvchilarni turli mavzularda
munozaraga jalb qilish. Argumentatsiya va dalillarga asoslangan fikr bildirishga o‘rgatish. O‘z
fikrini himoya qilish va qarama-qarshi fikrlarni tahlil qilishni rag‘batlantirish. 3. Muammo asosida
o‘qitish (Problem-based learning) Hayotiy muammolarni hal qilish jarayonida o‘quvchilarga
tanqidiy tahlil qilishni o‘rgatish. Muammoni tahlil qilish, yechimlar ishlab chiqish va ularni
baholashga yo‘naltirish. 4. "Mantiqiy zanjir" usuli Ma’lumotlarni izchil tartibda joylashtirish va
sabab-oqibat aloqalarini tushuntirish. Bir fikrdan ikkinchi fikrga o‘tish jarayonini tushuntirish
orqali tanqidiy tafakkurni rivojlantirish. 5. Tahlil va sintetik fikrlash mashqlari Matnlar, grafiklar,
statistik ma’lumotlarni tahlil qilish va xulosalar chiqarish. Turli manbalar asosida dalillarni
solishtirish va ishonchliligini tekshirish. 6. "Ha yoki Yo‘q" strategiyasi Berilgan ma’lumot yoki
fikrning to‘g‘riligi haqida dalillarga asoslangan xulosa chiqarish. O‘quvchilardan tasdiqlovchi
yoki rad etuvchi argumentlar keltirishni talab qilish. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish
strategiyalari
1. "Sokratik suhbat" usuli : O‘quvchilarning fikrlarini chuqurroq o‘ylashga undash uchun
doimiy savollar berish. Fikrlar ustida tafakkur yuritish va tanqidiy yondashishni o‘rgatish.
2. "Fikr xaritasi" (Mind Mapping) : Muayyan mavzularni grafik shaklda tahlil qilish va
bog‘lanishlarni aniqlash. Muammolarni vizual tarzda ko‘rib chiqish orqali chuqurroq tushunishga
yordam berish.
3. "Ikki tomonlama jurnal" texnikasi : Bir ustunga ma’lumot, ikkinchisiga esa u haqdagi
fikr yoki shaxsiy tahlil yozish. O‘quvchilarning o‘z fikrlarini asoslashga o‘rgatish.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
953
4. "O‘zingni boshqa tomondan ko‘r" texnikasi : O‘quvchilardan o‘z nuqtai nazarlariga
qarshi fikrlarni himoya qilishni talab qilish. Boshqa nuqtai nazarlarga hurmat bilan yondashish va
tahlil qilishni rivojlantirish.
5. "Kichik guruhlarda muhokama" strategiyasi : Muammoni kichik guruhlarda tahlil qilish
va muhokama qilish orqali turli xil fikrlarni ko‘rib chiqish. O‘zaro fikr almashish orqali tanqidiy
fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish. Tanqidiy fikrlashni shakllantirish va rivojlantirish
o‘qituvchining interfaol usullarni qo‘llashi, o‘quvchilarga mustaqil fikr yuritish imkoniyatini
yaratishi va ochiq muloqotni rivojlantirishi bilan bog‘liq. Tanqidiy fikrlash – nafaqat ta’lim
jarayonida, balki hayotda ham samarali qaror qabul qilishga yordam beradigan muhim
ko‘nikmadir. Tanqidiy fikrlash – bu mustaqil, mantiqiy va dalillarga asoslangan fikrlash jarayoni
bo‘lib, insonning har qanday ma’lumotni shubha bilan qarshi olishiga, uni tahlil qilishga va asosli
xulosa chiqarishga yordam beradi. Bu tushuncha quyidagi jihatlarni o‘z ichiga oladi:
Tahlil qilish – ma’lumotlarni ajratib ko‘rish, ularni tekshirish va baholash.
Mantiqiy fikrlash – sabab-oqibat aloqalarini tushunish va asosli xulosalar chiqarish.
Dalillarga asoslanish – subyektiv fikrlardan ko‘ra faktlarga tayanish.
Muqobil nuqtai nazarlarni ko‘rib chiqish – turli fikrlarni solishtirish va eng to‘g‘risini
aniqlash.
Shubha bilan yondashish – har qanday axborotni avtomatik qabul qilmaslik, balki uni
tanqidiy baholash.
Tanqidiy fikrlashning asosiy bosqichlari
1. Muammoni anglash – mavjud masalani tushunish va unga to‘g‘ri savollar berish.
2. Axborotni yig‘ish va tahlil qilish – ishonchli manbalar asosida dalillarni o‘rganish.
3. Muqobil fikrlarni ko‘rib chiqish – turli pozitsiyalarni taqqoslash va ularning dalillarini
baholash.
4. Xulosa chiqarish – asosli va mantiqiy natijaga kelish.
5. Qaror qabul qilish va qo‘llash – o‘rganilgan ma’lumotlar asosida ongli qaror qabul qilish
va uni amaliyotga tatbiq etish. Tanqidiy fikrlashning ahamiyati. Mustaqil qaror qabul qilish
imkonini beradi. Manipulyatsiyadan himoyalaydi, ya’ni noto‘g‘ri axborot va yolg‘on
targ‘ibotlarga ishonishning oldini oladi. Ijodiy va innovatsion yondashuvni rivojlantiradi.
Mantiqiy fikrlash qobiliyatini oshiradi. Murakkab muammolarni samarali hal qilishga yordam
beradi. Tanqidiy fikrlash zamonaviy jamiyatda har qanday sohada, ayniqsa, ta’lim, ilm-fan, biznes
va kundalik hayotda muhim ko‘nikmalardan biri hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
954
REFERENCES
1.
Beyer, B. K. (1995). Critical Thinking. Bloomington: Phi Delta Kappa Educational
Foundation.
2.
Paul, R., & Elder, L. (2006). Critical Thinking: Tools for Taking Charge of Your Learning
and Your Life. Pearson.
3.
Facione, P. A. (2011). Think Critically. Pearson Education.
4.
Lipman, M. (2003). Thinking in Education. Cambridge University Press.
5.
Ennis, R. H. (2011). The Nature of Critical Thinking: An Outline of Critical Thinking
Dispositions and Abilities.
6.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. Harvard University Press.
7.
Halpern, D. F. (2014). Thought and Knowledge: An Introduction to Critical Thinking.
Psychology Press.
8.
Dewey, J. (1910). How We Think. D.C. Heath & Co.
9.
Nosirova, G. (2020). Pedagogik texnologiyalar va innovatsiyalar asosida tanqidiy fikrlashni
shakllantirish. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi (2021). Ta’lim jarayonida tanqidiy
fikrlashni rivojlantirish bo‘yicha metodik qo‘llanma.
