ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
979
BOSHLANG’ICH SINF O’QISH DARSLARI JARAYONIDA PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYALARNI QO’LLASH USULLARI
Rahmonova Maftuna Muradaliyevna
Nurmatova Sevara Dusmamatovna
Xoliqulova Oʻgʻlon Abduxaliqovna
Mamatqulova Maxbuba Toshtemirovna
https://doi.org/10.5281/zenodo.14931457
Annotatsiya.
Mazkur maqolada boshlang’ich sinf o’qish darslari jarayonida pedagogik
texnologiyalarni qo’llash usullari va ahamiyati
haqida so’z boradi. Maqola davomida asosli fikr
va xulosalar keltirilgan.
Kalit so’zlar:
ta’lim mazmuni, boshlang’ich sinf o’qish darslari, pedagogik
texnologiyalardan foydalanish.
METHODS OF USING PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN THE PROCESS OF
PRIMARY GRADE READING LESSONS
Abstract.
This article discusses the methods and importance of using pedagogical
technologies in the process of primary grade reading lessons. The article presents substantiated
ideas and conclusions.
Keywords:
educational content, primary grade reading lessons, use of pedagogical
technologies.
МЕТОДИКА ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ ТЕХНОЛОГИЙ В
ПРОЦЕССЕ ОБУЧЕНИЯ В НАЧАЛЬНЫХ КЛАССАХ
Аннотация.
В статье рассматриваются методы и значение использования
педагогических технологий на уроках чтения в начальной школе. В статье представлены
аргументированные мнения и выводы.
Ключевые слова:
образовательный контент, уроки чтения в начальной школе,
использование педагогических технологий.
Jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar, insoniyat hayotiga turli yangiliklarning kirib
kelishi ta’lim sohasida ham bir qator o‘zgarishlar qilinishini taqoza etmoqda. Hozirgi kunda ta’lim
sohasida erishilgan yutuqlami saqlagan holda, bir xillikdan, bir qolipga tushib qolishdan
saqlanmoq zarur.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
980
Ta’limning kishi xotirasini rivojlantirishga asoslangan turidan inson tafakkurini har
tomonlama rivojlantirish, o‘quvchilar egallagan bilimlarni amaliyotda qo
c
llash, ularda amaliy
ko‘nikma va malakalar hosil etishga qaratilgan turiga o
£
tishga harakat qilish shu kunning talabi.
Shunga erishilsagina vatanimiz kelajagi bo‘lgan yosh avlod tarbiyasi oldiga qo‘yilgan
vazifa oqilona hal etilishi mumkin.
Ta'lim mеtodlarini to’g’ri tanlash va ulardan o’rinli foydalanish - ta'lim samarasini
ta'minlashga yordam bеradi
“Kadrlar
tayyorlash Milliy dasturi”da ta’lim berishning ilg’or pedagogik
texnologiyalarini, zamonaviy o’quv-uslubiy majmualarini yaratish kabilar umumiy o’rta
ta’limning asosiy vazifalaridan biri sifatida ta’kidlangan.
Pedagogik texnologiya usullaridan foydalanish o’qituvchi va o’quvchi faoliyati doirasini
aniq belgilab beradi.
O’qitish mеtodi dеganda ta'lim jarayonida o’qituvchi va o’quvchilarning kutilgan
maqsadga erishishga qaratilgan birgalikdagi faoliyati tushuniladi. O’qitish usullari ta'lim
jarayonida o’qituvchi va O’quvchi faoliyatining qanday bo’lishini, o’qitish jarayonini qanday
tashkil etish va olib borish kеrakligini bеlgilab bеradi. O’qitish usullari har ikkala faoliyatning:
a) o’qituvchi tomonidan o’quvchilarni bilim, ko’nikma va malakalar bilan qurollantirish;
b) O’quvchilar tomonidan bеrilayotgan ilmiy bilim, ko’nikma va malakalarni o’zlashtirish
faoliyatida qo’llanadigan yo’llarni o’z ichiga oladi.
Inson hayotida muhim ahamiyatga ega bo’lgan o’qish faoliyati barcha predmet darslarida
amalga oshiriladi. Lekin o’qishga o’rgatish yo’l-yo’riqlarini o’qish metodikasi ishlab chiqadi.
O’qish metodikasi kichik yoshdagi o’quvchilarning umumiy rivojlanishi, psixologiya,
xususiy metodika sohasidagi yutuqlar asosida takomillashtirilib boriladi.
O’qish darsining samaradorligi ko’p jihatdan ta’lim metodlarining to’g’ri tanlanishiga
bog’liq. Binobarin, fanning o’zi kabi o’qish metodlari ham doimiy rivojlanishda bo’ladi. Masalan,
eski maktablarda o’qish quruq yod olish metodi asosida o’rgatilgan bo’lsa, hozir izjhli o’qish
asosida olib boriladi. Yod olish metodida matndagi sozlarga izoh berishga, ma’nosini
tushuntirishga, o’qilganni qayta hikoyalashga, umuman olganda, o’qishning ongli bo’lishiga
mutlaqo e’tibor berilgan. Ularda ko’proq to’g’ri talaffuz, qiroat bilan o’qish, ifodali o’qish nazarda
tutilgan.
Hozir maktablarda o’qish izohli o’qish metodi asosida olib borilayotgan ekan, quyidagicha
savol tug’iladi: izohli o’qish nima?
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
981
Izohli o’qish
ga XIX asrning 60-70-yillarida rus pedagogi K. D. Ushinskiy asos slogan, u
o’qishda o’quvchilarni “ongli, tushunib, o’ylab o’qishga” o’rgatishni alohida ta’kidlaydi va uni
“Izohli o’qish” deb nomlaydi.
Izohli o’qish metodiga K. D. Ushinskiy ishining davomchilari yangiliklar kiritdilar. Korf
va Vaxterev izohli o’qish o’quvchilarga real bilim berish vositasi desa, Vodovozov va Bunakov
o’quvchilarga o’qish jarayonida ham badiiy asar tahlili va asarning tarbiyaviy xarakteri bilan
bo’g’liq holda beriladi, degan fikrni ilgari suradilar.
Proffessor Asqar Zunnunov o’qitishning mazmuni va usullari haqida fikr yuritib,
o’quvchilarning oldin bilimlarni o’zlashtirishiga, so’ng yod olishlariga e’tibor berilishi ta’lim
jarayonida izohli o’qish deb nomlanganini ta’kidlaydi.
Demak, izohli o’qish deb o’ylashga, his qilishga, asarni to’liq idrok qilishga, o’qilganning
mazmunini o’zlashtirishga olib keladigan o’qishga aytiladi. Izohli o’qish asar mazmunini
tushunishni, asardagi muhim fikrni, yozuvchi ilgari surayotgan g’oyani anglashni ta’minlaydi.
Izohli o’qish quyidagi tamiyillarga to’liq amal qilingandagina muvofaqqiyatli bo’ladi:
1.
o’qishni hayot bilan bo’g’liq holda tashkil etish.
2.
o’qishning ongli va ta’sirchan bo’lishi uchun o’quvchilarning hayotiy tajribalariga,
taassurotlarga asoslanish.
3.
O’qishni ko’rgazmali tashkil qilish, tabiatga, tarixiy joylarga ekskursiyalar uyushtirish,
hayvonot olami va o’simliklar dunyosini kuzatish, rasmlar, jadvallar, predmetlar bilan tanishtirish
hamda matnni o’quvchining ifodali o’qishi tarzida olib borish.
Boshlang’ich sinf o’qish darslarida asosan she’rlar, masallar, ertaklar, hikoyalar, afsonalar,
maqol va topishmoqlar, ilmiy-ommabop asarlar o’qib o’rganiladi. Tabiiyki, ularning har biri
o’ziga xos shakl, uslub va mazmunda yaratiladi. Shuning uchun ham har bir janrga mansub
asarlarni o’ziga xos usulda o’qib o’rganish taqazo qilinadi.
Badiiy asarni izohli o’qishga yaqin bo’lgan metodlardan biri ijodiy o’qishdir. Atoqli
metodist olim N. I. Kudryashov ijodiy o’qish metodi tarkibiga quyidagi ish usullarini kiritadi:
a) o’qituvchilarning badiiy matnni sharhlab o’qishi hamda o’quvchilarning asarni to’g’ri
va imkon qadar yanada chuqurroq, emotsional idrok etishlarini ta’minlash maqsadini ko’zda
tutuvchi so’zi:
b) o’qilgan asardan o’quvchilarning bevosita olgan taassurotlarini chuqurlashtirish
maqsadiga ega bo’lgan va ularning diqqatini matnning muhim g’oyaviy va badiiy, axloqiy,
ijtimoiy-siyosiy muammoning qo’yilishi;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
982
d) o’qituvchining asar o’qilganidan keyin o’quvchilarning asarni tadqiq etish jarayonida
tug’ilgan badiiy kechinmalarini faollashtirish maqsadini ko’zda tutuvchi
Ko’rinadiki, ijodiy o’qish izohli o’qishdan farqli o’laroq, to’g’ridan to’g’ri matn
mohiyatini ochishga ijodiy yondashishni taqozo etadi. Masalan, 4-sinfda A. Oripovning
“Dehqonbobo va o’n uch bolakay qissasi” asarini ijodiy o’qish metodi asosida o’rganish
jarayonida matn mazmuni va shoir g’oyaviy niyatidan kelib chiqib Vatanimiz hududlaridagi
aholining yashash tarzi bilan bo’g’liq milliy xususiyatlar haqida ham atroflicha tushuncha beriladi.
2-sifda “o’tinchi yigit”, 3-sifda O’tkir Hoshimovning “Xazonchinak”, 4-sinfda S. Anorboevning
“Qo’rqoq” asarlarini ham ijodiy o’qish metodi asosida o’qitish ijobiy samaralar beradi.
Ifodali o’qish.
Boshlang’ich ta’lim tizimida mantiqiy o’qish (matnni to’g’ri, tushunib, tez
(me’yoida) o’qish) va adabiy o’qish mukammal o’zlashtirilganidan song ifodali o’qishga o’tiladi.
U yod olingan she’riy asarlarni ifodali o’qishni ham o’z ichiga oladi. Ifodali o’qishning
muvoffaqiyati o’quvchilarning asar mazmuni, g’oyaviy- badiiy xususiyatlari haqida muayyan
tushunchaga ega bo’lishlari bilan bog’liq.
Ifodali o’qish intonatsiya – ohang yordamida asarning g’oyasi va jozibasini to’g’ri, aniq,
yozuvchi niyatiga mos ravishda ifodalay bilishdir. Ifodali o’qish adabiyotni aniq va ko’rgazmali
o’qitishning dastlabki va asosiy shaklidir”, deb ta’kidlaydi metodist olima M. A. Ribnikova.
Demak, “Ifodali o’qishning asosiy vazifasi asarning mazmunini va emotsionalligini
intonatsiya orqali o’quvchilarga ko’rgazmali qilib ko’rsatishdir. Ifodali o’qishning asosiy tamoyili
o’qiladigan asar go’yasi va badiiy qimmatini chuqur tushunishdir”
Ohang va intonatsiya she’riy asarlarni ifodali o’qishda qay darajada muhim bo’lsa, nasriy
asarlarni o’qishda ham muhim talablardan biridir.
Nasriy asarlarni o’qishdan oldin unda qanday g’oya ilgari surilayotganini aniqlash zarur.
Masalan, ifodali o’qish oldiga qo’yilgan 4-sinfda X. To’xtaboyevning “Xatosini tushungan
bola” hikoyasini ifodali o’qishdan oldin o’quvchilarga xatosini tushungan bola kim ekanligi, uning
xatosi nimalardan iborat bo’lganligi, maqtanchoqlikning yomon illat ekanligi to’g’risida
tushuncha beriladi.
Ifodali o’qish oldiga qo’yilgan bu talab M. Abdurashidxonovning “Ha kim ekkanin it”,
kabi she’riy hikoyalarini o’qishga ham xosdir.
Matnni ifodali o’qishga tayyorlanish
1. Matnni diqqat bilan o’qing.
Unda nima haqida aytilganini tushunishga harakat qiling.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
983
2. Mavzuni, asosiy g’oyani, aytilish tonlarini aniqlang.
3. Matnni nima maqsadda o’qishingiz va tinglovchilarni nimaga ishontirishingiz haqida
o’ylang.
4. Gapdagi muhum ahamiyatga ega bo’lgan so’zlar ma'nosini bеlgilang.
5. Qaеrda pauzalar bo’lishini bеlgilang.
6. Og’zaki, ifodali nutqning yana qanday usullaridan foydala nishingizni o’ylang, masalan,
nutq tеmpi, ovoz balandligi yoki pastligi.
Xotira, nutq va tafakkuming rivojlanishiga 5moduJdagi ishlar xizmat qiladi. Bunday
ishlarni tartibga so’sh uchun quyidagi еslatmadan foydalanish maqsadga muvofiq.
Badiiy o’qish.
Badiiy o’qish ifodali o’qishning yuksak bosqichi hisoblnadi. Unda soz
san’atining barcha komponentlari ishtirok etadi. U o’quvchidan asar ruhiga batomom kirishni,
san’atkorona o’qishni talab etadi. Badiiy o’qishda asar qahramonlarining ruhiy holati,
kechinmalari to’la anglab yetilgandagina ta’sirchanlikka erishish mumkin.
Badiiy o’qishga
tayyorgarlik ko’rishda aktyorlarning audio-video tasmalarga yozilgan ijrolaridan foydalanish
yaxshi samara beradi.
Badiiy o’qishning muvoffaqiyatini ta’minlaydigan omillardan biri tanlab o’qishdir.
Masalan, 3-sinfda X.To’xtaboyevning “Hassa” hikoyasi bilan tanishish jarayonida Qobil
boboning savollariga Shavkatning javoblari yoki S. Anorboyevning “Bahs” hikoyasidagi epizodi
yuzasidan o’qituvchi topshirig’iga ko’ra mazkur o’rinlarni tanlab qayta o’qilishi natijasiga ushbu
asarlarning badiiy-estetik qimmatini chuqurroq o’zlashtirishga erishiladi.
Izlanish metodi.
Bu metod asardagi voqea va tafsilotlar asosida o’quvchilarga savol-
topshiriqlar tuzishda, qahramonlarga baho berishda keng qo’llanilarigan usuldir.
O’qish darslarida rеproduktiv metod keng qo’llaniladi. Xo’sh bu usulni qachon qo’llash
mumking’
Bu usullar o’quvchilarning yangi tushuncha, hodisa va qonunlarni bilishdagi ijodiy
faolliklari darajasini baholash asosida qismlarga ajratiladi. Rеproduktiv usullar o’quvchilarning
o’quv matеriallarini mustahkamroq eslab qolishlarini ta'minlash, bilishga doir faoliyatni bеvosita
6oshqarish, kamchiliklarni tеz aniqlash uchun amaliy ko’nikma va malakalarni tarkib toptirish
maqsadida qo’llaniladi.
Rеproduktiv usullar - o’quv matеrialining mazmuni, asosan, ahborot haraktеrida bo’lsa,
amaliy harakatlarning usullarini ta'riflasa, o’quvchilarning bilimlarini mustaqil qidirib ola
bilishlari uchun juda yangi hisoblansa, vaziyatlarni hal qilish uchun tayyor Qanday holda induktiv
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
984
va dеduktiv usullar qo’llaniladig’ Ayniqsa, dеduktiv o’qitishga talab va e'tibor kuchaydi. Bu
usulda tafakkur qilish katta samara bеradi. Induktiv yoki dеduktiv usullarni qo’llash
o’rganilayotgan mavzu mazmunini ochishning ma'lum mantig’ini - xususiydan umumiyga yoki
umumiydan xususiyga o’tishni tanlashni anglatadi.
Bu usulda tafakkur qilish katta samara bеradi. Rеproduktiv usulda o’quvchilar ilgari yoki
yaqinda egallagan bilimlarini qo’llaydi. Masalan, o’qituvchi dastlabki darslarda o’zi asar matnini
qismlarga bo’ladi, yozuvchi yoki shoirning aytmoqchi bo’lgan muhim fikriga o’quvchilar
diqqatini jalb qiladi, uni aniqlab ko’rsatadi, o’quvchilar bilan birga tasvir vositalariga yuklatilgan
ma’noni ochib, o’quvchilarga ko’maklashadi. Bularning bari o’quvchilar uchun bir ko’rsatma
vazifasini o’taydi. Shundan so’ng o’quvchilar o’qituvchining ko’rsatmalari yordamida yuqorida
ko’rsatib o’tilgan vazifalarni o’zlari mustaqil ravishda bajaradilar.
Yuqorida ta’kidlangan metodlardan tashqari, boshlang’ich sinf o’qish darslarida
zamonaviy pedagogik texnologiya sullaridan “Aqliy hujum”, “Tarmoqlash”, “Guruhlar bilan
ishlash”, “Blis texnologiyasi”, “FSMU texnologiyasi” kabilardan ham foydalanish yaxshi samara
beradi.
Shuni ta’kidlab o’tish kerakki, har bir darsda qanday metoddan foydalanish, darsda qanday
usullarni qo’llash o’qituvchi o’qituvchi tomonidan oldindan belgilab olinishi va puxta ishlab
chiqilishi lozim.
2-sinf o’qish darsidagi ish turlarini quyidagicha belgilash mumkin
– O’qituvchi topshirig’i bo’yicha matnni to’liq o’qish.
–Matnni bo’laklarga bo’lish.
–Tayyor rеja bo’yicha o’qish.
–Matnni o’qib, mazmunini hikoya qilish.
–Matnni tayyorgarlik ko’rgan o’quvchilar tomonidan o’qilishi. Matnni qisqartirib o’qish.
–Xatboshi bo’yicha o’qish.
–Matndan rasmga bag’ishlangan qismini o’qish.
–O’qituvchining savollariga matndan javob topib o’qish.
–Tanlab o’qish.
–Gapning boshi yoki oxiridagi so’z asosida to’liq gapni topish. «Mе'yor»dagidan yo’qori
tеzlikda o’qish.
–Ertak yoki masalni o’qiganda « Nima haqiqatga yaqin, nima o’ylab topilgan» mavzusida
suhbat.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
985
–Maqol sifatida aytiladigan gaplarni topish.
–Matndan xulosalarni topish.
–Matnga o’z sarlavhasini tanlash.
–Rollarga bo’lib o’qish.
–Dialoglarga bo’lib o’qish (muallif so’zlarisiz).
–O’qiganlarni qayta gapirishda mimika, imoishoralardan foydalanish.
«Jonli tasvirlar» o’yini. Bir kishi o’qiydi, ikkinchi kishi еshitganlarini mimika, imo
ishoralar yordamida takrorlaydi. Matndagi har xil kayfiyatga xos qismlarni topish (quvnoq, xafa,
bcfarq).
Matndagi diqqat bilan o’qishni talab qiladigan qismni topish.
Matndan undov, so’roq xaraktеridagi gaplarni topish. Musobaqa' o’qish.
Siymolarni ifodalovchi so’zlarni topish.
Urg’u bеrilganda so’zlar ma'nosining o’zgarishini kuzatish va o’qish.
Sеkin, tеz, baland o’qiladigan gap va so’zlarni aniqlash.
Shе'rlarni bandlar bo’yicha o’qib, pauza bilan tugatish. Shе'rdan bir bandni tanlab, ifodali
o’qish.
Matndan yoyiq gapli qismni topib o’qish.
O’qish darslari jarayonning samarali o’tishida motivlar muhum o’rin tutadi. Chunki
qiziqib, aniq maqsad asosida egallangan bilimlargina samarali bo’ladi.
Ta'limda faqat qiziqishga tayanib qolish ham motivatsiyaning asosli samarali bo’la olishini
ta'minlamaydi. Bunda eng muhim samarali usul motivatsion-muammoli vaziyatlarni qo’yish yoki
o’rganilayotgan prеdmеtning ijtimoiy mohiyatini aks ettiradigan maxsus bilishga oid vazifalarning
qo’yilishidir.
Masalan, yangi dars boshlanishida yoki o’tgan darsni so’rash va mustahkamlash paytida
didaktik o’yinlardan foydalanib, o’quvchilarning darsga qiziqishlari oshiriladi. Motiv hosil
bo’lgach, dars davomida o’quvchilarning qiziqishlari saqlanib turgan holda o’rganilayotgan
mavzuning ijtimoiy ahamiyatiga e'tibor qaratiladi. Boshlang’ich sinfda dars jarayonida motivlarni
rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. O’qituvchi o’quvchilarning o’quv-bilish faoliyatlarini
tashkil etishda motivlarga ko’proq e'tibor bеrishi o’quvchilarning bilim egallash jarayonining
samaradorligini ta'minlaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
986
O’qituvchi dars loyihasini tayyorlar ekan, maqsadni oydinlashtirishi va shu maqsad asosida
o’quvchilarning o’quv-bilish faoliyatlarini shunday tashkil etishi lozimki, bеlgilangan maqsad
to’liq amalga oshsin.
Darsda pedagigik texnologiyalarning metodlaridan foydalanish, o’quvchilarni bilimlarini
kengaytirish o’qituvchidan katta mahorat talab etadi. U dars ishlanmasida boshqaruv yo’llarini
bеlgilab oladi. O’z faoliyati va o’quvchilar faoliyatini tashkil etish yo’llarini, o’quvchilar bilimini
nazorat etish yo’lLarini aniq ishlab chiqadi. Ta'lim natijasini tеkshirib, maqsadning nеchog’li
amalga oshganini aniqlaydi va kеyingi loyihani tuzishda korrеktirovkalar kiritib, yo’l qo’yilgan
xato-kamchiliklarni bartaraf etadi. O’qish darslarini tashkil etishda o’qituvchidan quyidagilar talab
qilinadi:
Mustahkamlash-umumlashtirish darslarining maqsadi esa o’quvchilarning bo’lim
yuzasidan o’rgangan bilimlarini mustahkamlash, umumlashtirishga xizmat qiladi, bundan tashqari
o’quvchilar bilimini nazorat qilishga ham xizmat qilishi mumkin. Shuning uchun ham bunday
darslar loyihasini qiziqarli yoki noan'anaviy tarzda ishlashga e'tibor qaratilsa ancha samarali
bo’ladi.
Pedagogik texnologiyaning afzalligi zamon sinovidan o’tib, interfaol usullarning sifat va
samaradorligini oshirishda muhim omil ekanligi o’z isbotini topmoqda. Bu borada, pedagogik
texnologiyalar muvofaqqiyatlarni kafolotlovchi omilligini ta’kidlagan holda, izlanishlarimiz, bir
qancha tajribalarimizni pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish orqali olib bordik va bir
qancha natijalarga erishdik. O’qish darslarini pedagogik texnologiyalar asosida qurish o’quvchilar
bilimini oshirish, og’izaki nutqini o’stirish maqsadida “Reklama” metodidan foydalandik. Bu
metod boshlang’ich sinf o’qish darslarida qo’llanilsa o’quvchilarning kitob o’qishga bo’lgan
ishtiyoqi, og’zaki nutqi shakllanadi, so’z boyligi oshadi, har bir mavzuga savol tuza olishga, erkin
va mustaqil fikrlashga o’rganadilar. Ushbu metod orqali o’quvchilar ertaklarni, badiiy asarlarni
reklama qiladilar. Reklama qilish jarayonida ertak, asar qahramonlariga xos sifatlarni ochib
beradilar. Ya’ni asarni o’qib, asardagi voqea-jarayonlarni reklama qiladilar. Metodni qo’llash
jarayonida quyidagi harakatlar amalga oshiriladi.
1.
o’quvchilar guruhlarga ajratiladi.
2.
o’quvchilarga ertak yoki biror bir asarning mavzusi e’lon qilinadi.
3.
o’quvchilar mavzudagi jarayonlarni, undagi qahramonlarni qisqa fikrlar
4.
bilan reklama qiladilar.
5.
sinfdagi boshqa o’quvchilar esa ertak yoki asarning nomini topishadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
987
6.
Mazmunli, aniq va qiziq reklama tayyorlagan o’quvchi rag’batlantiriladi.
Bu metodning o’ziga xos jihati shungaki, unda o’quvchilar asar qahramonlarining rollariga
kirib, she’rlarni esa ifodali tarzda o’qishga harakat qiladilar.
Bunga Termiz shahridagi 15-umumiy o’rta ta’lim maktabi boshlang’ich sinfida olib
borilgan pedagogik tajriba ishlari orqali aniqlik kiritamiz. Termiz shahridagi 15-umumiy o’rta
ta’lim maktabining 2-“E” sinfida O’qish fanidan o’tilgan ochiq darsning namunaviy dars
ishlanmasi.
Mavzu: Qarg’a bilan tulki masali
Darsning maqsadi:
a)
ta’limiy maqsad:
Qarg’a va tulki masali yuzasidan o’quvchilarga keng tushuncha berish, masal haqida
ma’lumotlar berish, tabiatni asrab-avaylashga o’rgatish, dars davomida o’quvchilarda nutq
malakasini shakllantirish,
b)
tarbiyaviy maqsad:
Masalda berilgan ijobiy sifatlarni o’quvchilar ongiga singdirish, salbiy jihatlardan ogoh
bo’lishga o’rgatish. Do’stlik tartib-intizomga rioya qilishga o’rgatish, kamtarlik, to’g’ri gapirish,
shirinsuhanlik, rostgo’ylik fazilatarini tarbiyalash;
v) rivojlantiruvchi maqsad:
O’quvchilarda erkin va mantiqiy fikrlash, mustaqil ishlash ko’nikmalarini rivojlantirish.
Ularni hozirjavoblikka o’rgatish.
Darsning turi :
Yangi bilim beruvchi, bilimlarni mustahkamlovchi
Dars shakli:
noan’anaviy dars
Dars metodi:
suhbat, izlanish metodi, savol javob, baxs-munozara
Dars metodikasi:
REKLAMA metodi,
Dars jihozi:
chizmalar, hayvonlarni ifolaydigan rasmlar, tarqtmali kartochkalar,
rag’batlantirish uchun jetonlar, ko’rgazmali qurollar, darslik, sinf taxtasi, proyektor, kopyuter;
Sinf sharoiti:
Kichik guruhlar bilan ishlash uchun sinfxonani tayyorlash
DARSNING BORISHI
1 . Tashkiliy qism
O’qituvchi: So’zlarning eng shirini,
Ochiq aytsam sirini.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
988
Odob bo’g’i sharbatin,
Qalb gavhari qimmatin,
Ko’ngillarni shod etgan,
Qaysi shirin so’z ekan?
O’quvchilar: – Assalomu alaykum
O’qituvchi: – Vaalaykum assalom
Ko’zlari munchoqlarim,
Bilimga chanqoqlarim,
Navbatchini bilayin?
Davomatni so’rayin?
Navbatchi: – Utoz sizga ko’makchi,
Bugun o’zim navbatchi
Sinfda barchamiz jam,
Darsdan qolmaymiz hech ham.
O’qituvchi: –Demak darsda hamma bor,
Barchadarsgatayyormig’
Hoshimov Sarvar: – Bizlar yaxshi bolamiz,
Ochilgan gul-lolamiz.
Sinfdagi g’unchamiz,
Darsga shaymiz barchamiz.
O’qituvchi: – Qaysi go’zal bir fasl,
Yurtimizda kezmoqdag’
Go’zal bayram ayyomlar,
Borligin kim sezmoqdag’
Jo’rayeva Umida: – Hozir elda gulbahor,
Har joyda gullar ifor,
Bu faslda ayollar,
Navro’z ayyomlari bor.
O’qituvchi: –Bugun sana nechanchi,
Og’abekjon sen, ayt-chig’
Boltayev Og’abek: –Ustoz, bugun aprelnin,
O’n birinchi sanasi,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
989
Amir Temurday buyuk,
Siymo tug’ilgan oyi.
O’qituvchi: –Aytingchi siz qay yurtning,
Ertasi, bolasisizg’
Ona yurt, ona elning,
Farzandi, lolasisiz.
O’quvchilar: – Baxtli bolamiz har on,
Yurtimiz O’zbekiston!
O’qituvchi: – Xursandman, sizga raxmat,
O’zbekiston qanday davlatg’
Mauzerova Hilola: – Vatan biz yoshlar ishongay cheksiz,
Qalblarda bir olov yonadi tengsiz,
Shu yurtning farzandi bo’lmoqlik baxtdir!
O’zbekiston – kelajagi buyuk davlatdir!
O’qituvchi: –Qo’limda bor shunday kitob,
Ichin ochsam dur-u oftob,
O’qing birga do’st-u o’rtoq,
Sherlar, maqollar koni,
Nedur bu kitob nomig’
O’quvchilar: –O’qish kitobimiz.
O’qituvchi:
–Bu fan go’yo ummondir,
Mo’jizalar makoni,
O’rganganning qunt bilan,
Ortar ilmi imkoni.
O’rganamizmig’
O’quvchilar: –O’rganamiz qunt bilan,
Yuraklarda o’t bilan.
O’qituvchi: –bizning shior:
O’quvchilar: Kuch – bilim va tafakkurda!
O’qituvchi: – Barchaning katfiyati a’lomig’
Unda darsni boshladik.
2. O’tgan darsni so’rash
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
990
O’qituvchi: – Bolajonlar biz o’tgan darsimizda qaysi mavzuni o’qib o’rgangan edik?
Ibragimova Shaxlo: – Somon, cho’g’ va loviya ertagini o’qigan edik. Ertakni o’qib, ertak
asosida rebus tuzish, rasmlarni chizib kelish kerak edi.
O’qituvchi: – uyga berilgan topshiriqlarni hammamiz tayyorladikmi? O’qituvchi o’tgan
mavzuni mustahkamlash uchun o’quvchilarga tarqatmalar tarqatadi. Bu tarqatmalar REKLAMA
metodi asosida tayyorlangan bo’lib unda quyidagicha yozilgan bo’ladi.
Reklama qiling:
LOVIYA
Reklama qiling:
SOMON
Reklama qiling:
CHO’G’
O’quvchilar tarqatmalarni olgandan so’ng o’sha shaxs yoki predmetga xos sifatlar, hatti
harakatlar, asardan parchalar, rolli ko’rsatmalar orqali reklama qilib berishlari kerak bo’ladi. Buni
esa qolgan o’quvchilar nima yoki kim haqidagi sifatlar ekanligini aniqlaydilar. O’quvchilar
baholanadilar.
Reklama metodining afzalligi:
-
O’quvchilar nutqi ravonlashadi;
-
Mustaqil, erkin fikrlashga o’rgatadi;
-
O’quvchida darsga qiziqishni oshiradi;
-
O’quvchilarning kitob o’qishga bo’lgan ishtiyoqini kuchaytiradi;
-
Og’zaki nutqi shakllanadi;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
991
-
So’z boyligi oshadi;
-
Bilishga qiziqishini badiiy asarga hurmatini oshiradi;
-
O’quvchilarni tez fikrlashga o’rgatadi;
-
O’quvchida diqqatni jamlash ko’nikmasini hosil qiladi;
-
Savollarga to’liq javob bera olishga o’quvchini o’rgatadi.
Quyidagi jadvalda REKLAMA metodi va boshqa interfaol metodlarni qo’llashning
samaradorlik darajalarini ko’rsatamiz.
N
Interfaol o’qitish
metodlari
Na
za
riy bil
im
lar
ni
F
akti
k bil
im
lar
ni
Kitob
o’qishga
bo’lga
n isht
iyoqi
ni
Ta
fa
kkurn
i
Nutqini
B
il
ishga qiz
iqi
shni
Ta
fa
kkur
must
aqil
li
gini
1
Aqliy hujum
+
+
+
+
+
+
2
BBB
+
+
+
+
+
+!
+
3
Klaster
+
+
+
+!
–
+
+
4
Kichik guruhlarda
ishlash
+
+
+
+
+
+
+
5
Pinbord
+
+
+
+
+
+
+
6
“Nima uchun?”
+
+
–
+
–
+
+
7
REKLAMA
+!
+
+!
+!
+!
+!
+!
Izoh: +! – masalani birmuncha muvafaqqiyatli yechadi; + - masalani asosan yechadi; –
masalani yecha olmaydi.
Bu metod orqali ham darsni mazmunli tashkil etish, ham o’quvchilar dunyoqarashini
yuksaltirish, ularda badiiy obrazni rollarda kirishni shakllantirish mumkin.
REFERENCES
1.
Sayidaxmеdov N.S. Pеdagogik maxorat va pеdagogik tеxnologiya. – Toshkеnt, 2003-yil
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
992
2.
Sayidaxmеdov N.S., Ochilov A., Yangi pеdagogik tеxnologiya mohiyati va zamonaviy
loyihasi.- RTM, 2000-yil 55-bеt.
3.
Sayidaxmеdov N.S. Yangi pеdagogik tеxnologiyalar: Nazariya va amaliyot – Toshkеnt,
«Moliya», 2003-yil
4.
Tolipov O’, M.Usmonboyеva. Pеdagogik tеxnologiya: nazariya va amaliyot. T. 2005-yil.
5.
Tursunov I. Yangi pеdagogik tеxnologiya va uning istiqboli.- «Xalq so’zi», 1999 yil
6.
Yangi pеdagogik tеxnologiya: taxlil, ta'rif, muloxazalar (O’qituvchilar uchun mеtodik
tavsiyalar) Tuzuvchi muallif X.Hakimjonov Prof. N.Sayidaxmеdov umumiy taxriri ostida–
Toshkеnt, 200-yil
