ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
993
BOSHLANG’ICH TA’LIM DARSLARIDA QO’LLANILADIGAN PEDAGOGIK
TEXNOLOGIYALARNING MAZMUNI VA MOHIYATI
Davilova Xurshida Rustamovna
Almardanova Surayyo Abdug'ani qizi
Eshqobilova Feruza Alyarovna
Eshqobilova Laylo Ikromovna
https://doi.org/10.5281/zenodo.14931606
Annotatsiya.
Mazkur maqolada boshlang’ich ta’lim darslarida qo’llaniladigan pedagogik
texnologiyalarning mazmuni va mohiyati, ahamiyati
haqida so’z boradi. Maqola davomida asosli
fikr va xulosalar keltirilgan.
Kalit so’zlar:
Boshlang’ich ta’lim, pedagogik texnologiyalarning mazmuni, pedagogik
texnologiyalardan foydalanish.
THE CONTENT AND ESSENCE OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES USED IN
PRIMARY EDUCATION LESSONS
Abstract.
This article discusses the content and essence, importance of pedagogical
technologies used in primary education lessons. The article presents substantiated ideas and
conclusions.
Keywords:
Primary education, the content of pedagogical technologies, the use of
pedagogical technologies.
СОДЕРЖАНИЕ И СУЩНОСТЬ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ ТЕХНОЛОГИЙ,
ИСПОЛЬЗУЕМЫХ НА УРОКАХ НАЧАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ
Аннотация.
В статье рассматриваются содержание, сущность и значение
педагогических технологий, используемых на уроках начального образования. В статье
представлены аргументированные мнения и выводы.
Ключевые слова:
Начальное образование, содержание педагогических технологий,
использование педагогических технологий.
Ta’lim jarayoni nihoyatda murakkab jarayon bo’lganligi uchun ta’lim samaradorligi
pedagog va o‘quvchi faolliligiga, ta’lim vositalarining mavjudligiga, ta’lim jarayonining tashkiliy,
ilmiy, metodik mukammalligiga bog‘liq.
O‘zbekistonda bozor munosabatlariga asoslangan iqtisodiy tuzilmalar yaratilayotgan
hozirgi kunda keng, chuqur bilimli va bilimlarni amalda qo‘llay oladigan shaxslarga talab
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
994
kuchayib bormoqda. Bilimdon va tadbirkor, ijtimoiy faol shaxs jamiyat hayotida, mehnatda
o‘zining o‘rnini topadi. Bunday faollik vujudga kelishi uchun bilimdon va harakatchan, milliy
istiqlol g‘oyasiga sodiq bo‘lgan shaxsni shakllantirish kerak va avvalo har tomonlama rivojlangan,
sog’lom fikr yuritadigan, jahon yoshlari bilan har sohada raqobatbardosh, ma’naviy barkamol
yoshlarni tarbiyalamoq zarur. Intellektual salohiyatli barkamol yoshlarni tarbiyalashda esa
yurtimiz har bir pedagogining o’z kasbiga bo’lgan ma’suliyati va bilimlari zarur bo’ladi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov o’zining “Yuksak ma’naviyat –
yengilmas kuch” asarida o’qituvchilarning o’quvchilarni har tomonlama rivojlantirishga ta’sirini
yuqori baholab shunday degan edi: “Barchamizga ayonki, inson qalbiga yo’l avvalo ta’lim-
tarbiyadan boshlanadi. Shuning uchun qachonki bu hamqda gap ketsa, ajdodlarimiz qoldirgan
bebeho merosni eslash bilan birga, ota-onalarimiz qatori biz uchun eng yaqin bo’lgan yana bir
buyuk zot – o’qituvchi murabbiylarnining olijanob mehnatini hurmat bilan tilga olamiz.
Biz yurtimizda yangi avlod, yangi tafakkur sohiblarini tarbiyalashdek ma’suliyatli vazifani
ado etishda birinchi galda ana shu mashaqqatli kasb egalariga suyanamiz va tayanamiz, ertaga
o’rnimizga keladigan yoshlarning ma’naviy dunyosini shakllantirishda ularning xizmati naqadar
beqiyos ekanini o’zimizda yaxshi tasavvur qilamiz
4
”.
Bugun ta’lim-tarbiya jarayoniga alohida maqsad qo’yilgan. Bu o’quvchilarga ijodiy
jihatdan o’z-o’zlarini namayon qilishlari uchun imkoniyat yaratish va ularda ijobiy-shaxsiy
sifatlarning shakllanishiga ko’maklashishdan iborat. Shu boisdan ham, bugungi kunda
o’quvchilarning faolligini oshirish, bilimlarini yaxshilash maqsadida ta’lim samaradorligini
oshiruvchi pedagogik texnologiyalardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi.
Milliy ta’lim ravnaqini ta’lim tarbiya amaliyotida samarali va tejamli, yangi shakl,
vositalarni qo’llash, izlanish orqali yuqori natijalarga erishishni ko’zlovchi pedagogik
texnologiyalar ta’minlaydi.
Nima uchun bugungi kunda pedagogik texnologiyaning nazariy asosini yaratish va
amaliyotga tatbiq etish zaruriyati tug’ildi? «Pedagogik texnologiya» nimani anglatadi?
Pedagogik texnologiyalar ta’lim-tarbiya jarayonini ilg’or vositalari, metodlar, texnik
vositalar, usullariga tayanib takomillashtirish tizimi hisoblanadi. Bu tizim o’qituvchi tomonidan
yaratiladi, ta’lim-tarbiya bosqichlarini o’zaro bog’lashga xizmat qiladi.
4. I.A.Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. T.: Ma’naviyat. 2008-y. 130-bet
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
995
Uning mzmuni va vazifalarini, maqsadini oldindan belgilash, ta’lim-tarbiyaning shakllari
va vositalarini tayyorlash, o’quvchida shakllantirish ko’zda tutilgan ma’naviy sifatlarni
o’zlshtirishga yo’naltirilgan darslarni rejalashtirish kabilarni o’z ichiga oladi.
Ta’limning barcha bo‘g‘inlarini shunday tashkil etish kerakki, u yoshlarga chuqur va
asosli bilim berish bilan birga keng qamrovli fikrlashga o‘rgatsin. Pedagogik texnologiyaning
asosiy mohiyati o’quvchilarni qiziqtirib o‘qitish va bilimlarni to‘liq o‘zlashtirishga erishishdir.
Ta’limda berilayotgan bilimlarni o’quvchilarning ko‘pchilik qismi puxta o‘zlashtirishi
pedagogik texnologiya joriy etilishining asosiy maqsadi hisoblanadi.
Pedagogik texnologiya ta’lim-tarbiya jarayonining mavjud qonuniyatlariga, mamlakatimiz
rivojlanishining o’ziga xos xususiyatlariga, tarixiy taraqqiyot tajribalariga asoslanadi. Pedagogik
texnologiyani yaratish milliylik va muminsoniylik tamoyillariga, insonparvarlik va demokratiya
prinsiplariga, ijodkorlik va tashabbuskorlikka tayanadi
Bugungi kunda fan-tеxnikaning rivojlanishi bilan inson faoliyati nihoyatda kеngayib,
yangi tеxnologiyalar kirib kеlmoqda. Sifat o‘zgarishlari shundan dalolat bеradiki, endilikda yangi
mеtodikalarni talab etadigan va ta’lim jarayonining ajralmas qismiga aylanib borayotgan, unga
o‘zining ma’lum xususiyatlarini joriy etadigan yangi tеxnikaviy, axborotli, audiovizualli, vositalar
ham mavjud bo‘lib, ular zamonaviy pеdagogik tеxnologiyalarni aniq voqеlikka aylantirdi.
Pеdagogik tеxnologiya mohiyat-е’tibori jihatidan boshqa tеxnologiyalar bilan bir safda
turadi, chunki ular ham boshqalari qatori o‘z xususiy sohasiga, mеtodlari va vositalariga egadir.
Biroq pеdagogik tеxnologiya inson ongi bilan bog‘liq bilimlar sohasi sifatida murakkab va
hammaga ham tushunarli bo‘lmagan pеdagogik jarayonni ifoda etishi bilan ishlab chiqarish va
axborotli tеxnologiyalardan ajralib turadi. Uning o‘ziga xos xususiyati – tarbiya komponеntlarini
mujassamlashtirganidir.
Pedagogik texnologiya boshqa sohalardagi texnologik jarayonlar bilan uzluksiz boyib
boradi va an’anaviy o‘quv jarayoniga, uning samarasini oshirishga ta’sir ko‘rsatishning yangi
imkoniyatlarini egallab oladi.
Ta’lim-tarbiya jarayonida pedagogik texnologiyalarni qo‘llash avvalo, pedagogik
munosabatlarni rivojlantirish va demokratlashtirishni talab etadi, chunki ularni amalga oshirmay
turib qo‘llangan har qanday pedagogik texnologiya kutilgan samarani bermaydi.
Pedagogik munosabatlarni rivojlantirish va demokratlashtirish asosidagi pedagogik
texnologiya avtoritar texnologiyaga qarama-qarshi bo‘lib, pedagogik jarayonda hamkorlik,
g‘amxo‘rlik, ta’lim oluvchilar shaxsini hurmat qilish va e’zozlash orqali shaxsning tahsil olishi,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
996
ijod bilan shug‘ullanishi va o‘zini o‘zi rivojlantirishiga qulay ijtimoiy va psixologik muhit
yaratadi. Mazkur jarayonda talaba o‘z o‘quv faoliyatining subyekti sanaladi va pedagog bilan
hamkorlikda yagona ta’lim jarayonining subyekti - ta’lim-tarbiya vazifalarini hal etadi.
Pedagogik texnologiyalar ta’lim jarayonining unumdorligini oshiradi, o’quvchilarni
mustaqil fikrlash jarayonini shakllantiradi, o’quvchilarda bilimga ishtiyoq va qiziqishni oshiradi,
bilimlarni mustahkam o’zlashtirish, ulardan amaliyotda erkin foydalanish ko’nikma va
malakalarini shakllantiradi.
An’anaviy o’qitish tizimi, aytish mumkinki, yozma va o’g’zaki so’zlarga tayanib ish
ko’rishi tufayli ”axborotli o’qitish” sifatida tafsiflanadi, chunki o’qituvchi faoliyati birgina o’quv
jarayonining tashkilotchisi sifatida emas, balki nufuzli bilimlar manbaiga aylanib borayotganligini
ta’kidlagan holda baxolanmoqda.
Birinchidan, pedagogik texnologiya ta`lim (tarbiya) jarayoni uchun loyihalanadi.
Binobarin har bir jamiyat shaxsni shakllantirish maqsadini aniqlab beradi va shunga mos
holda ma`lum pedagogik tizim mavjud bo’ladi. Bu tizimga uzluksiz ravishda ijtimoiy buyurtma
o’z ta`sirini o’tkazadi va ta`lim-tarbiya mazmunini umumiy holda belgilab beradi. «Maqsad» esa
pedagogik tizimning qolgan elementlarini o’z navbatida yangilash zarurligini keltirib chiqaradi.
Ikkinchidan, ilmiy texnik taraqqiyotning rivojlanayotgan bosqichida axborotlarning
keskin ko’payib, fan va texnikaning rivojlanishi bilan inson faoliyati chegarasi nihoyatda
kengayib borayotganligi va o’qitish imkoniyatlari katta bo’lgan yangi texnologiyalarning ta’lim
sohasiga kirib kelayotganligi, o’qitish jarayonida foydalanish uchun vaqtning chegaralanganligi,
shuningdek yoshlarni hayotga mukammal tayyorlash talablari ta’lim tizimiga yangi
texnologiyalarni joriy etishni taqozo etmoqda. Yangi metodikalarni talab etadigan va ta`lim
jarayonining ajralmas qismiga aylanib borayotgan va unga o’zining ma`lum xususiyatlarini joriy
etadigan yangi texnikaviy, axborotli, audiovizualli vositalar mavjudki ular yangi pedagogik
texnologiyalarni real voqelikka aylantirdi.
Uchinchidan, sanoat va boshqa texnologiyalarning auditoriyaga uzluksiz kirib kelishi va
jonli o’quv ob’ektlariga aylanishi o’qituvchining an’anaviy metodika doirasidan chiqib ketishiga
va tabiiy ravishda, texnologik yondashuvlarni qo’llashga ehtiyojni tug’dirmoqda.
Bugunning har bir pedagogi har tomonlama rivojlangan, yetuk, barkamol avlodni
tarbiyalab, davlatimizga munosib mutaxassis yetkazishni o’z oldiga asosiy maqsad qilib qo’yadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
997
Shunday ekan, u pedagogik texnologiyalar asosida darsni tashkil etish va ta’lim sifati,
samaradorligini oshirishda o’z hissasini qo’shish zimmasidagi asosiy vazifalardan biri ekanligini
unutmasligi lozim.
"Texnologiya"
tushunchasi texnikaviy
taraqqiyot bilan bog’liq holda fanga 1872-yilda
kirib keldi
va yunoncha ikki so’zdan texnos- san`at, hunar va logos-fan, ta`limot so’zlaridan
tashkil topib, "hunar fani" ma`nosini anglatadi. Biroq bu ifoda texnologik
jarayonni to’liq
tavsiflab
berolmaydi, texnologik jarayon
har
doim
zaruriy vositalar
va sharoitlardan foydalangan
holda amallarni (operatsiyalarni) muayyan ketma-ketlikda
bajarishni ko’zda tutadi. Yanada
aniqroq aytadigan bo’lsak,
texnologik jarayon, bu – mehnat qurollari bilan mehnat ob`ektlari (xom
ashyo)
ga
bosqichma- bosqich ta`sir
etish natijasida mahsulot
yaratish
borasidagi ishchi
(ishchi-
mashina) ning faoliyatidir. «Pedagogik texnologiya» so‘z birikmasi asosida «texnologiya»,
«texnologik jarayon» tushunchalari yotadi. Ushbu tushunchalar orqali sanoatda tayyor mahsulotni
olish uchun bajariladigan ishlarning ketma-ketligi haqidagi texnik hujjat, ta’limda esa fan bo‘yicha
uslubiy tadbirlar majmuasi tushuniladi. Pedagogik texnologiyani tushunishning asosiy yo‘li aniq
belgilangan maqsadlarga qaratish, ta’lim oluvchi bilan muntazam o‘zaro aloqani o‘rnatish,
pedagogik texnologiyaning falsafiy asosi hisoblangan ta’lim oluvchining xatti-harakati orqali
o‘qitishdir. O‘zaro aloqa pedagogik texnologiya asosini tashkil qilib, o‘quv jarayonini to‘liq
qamrab olishi kerak.
Tеxnologiya dеganda sub'еkt tomonidan kiritilgan ta'sir natijasida sub'еktda sifat
o’zgarishiga olib kеluvchi jaraеn tushuniladi. Tеxnologiya g’ar doim zaruriyat vositalar va
sharoitlardan foydalanib, ob'еktga yo’naltirilgan maqsadni amallarni muayyan kеtma-kеtlikda
bajarishni ko’zda tutadi.
Texnologiya – zamonaviy ilmiy-amaliy tafakkur mahsuli degan xulosaga kelish mumkin.
U faoliyatni tubdan takomillashtirishga, uning natijaviyligini, tezkorligini, texnikaviy
qurollanganligini oshirishga oid amaliy tadqiqotlar yo’nalishini aks ettiradi.
Shunday qilib, “texnologiya” deganda insonning aniq, murakkab jarayonni ketma-ketli
o’zaro bogliq mualaja va amallar tizimiga taqsimlash yo’li bilan kafolatli natijaga erishish
maqsadida amalga oshiriladigan usullar tushuniladi.
Texnologiya (jarayon sifatida) uchta qoida bilan tavsiflanadi:
-
jarayonni o’zaro bog’liq bosqichlarga taqsimlash;
-
izlanayotgan natijaga (belgilangan maqsad) erishishga qaratilgan harakatlarni izchil va
bosqichma-bosqich bajarish;
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
998
-
qo’yilgan maqsadga mos natijaga erishishning zaruriy sharti hisoblangan texnologik
mualaja va amallarni bajarishning alohida ahamiyat kasb etishi.
Hozirgi kunda jahon miqiyosida ishlab chiqarilgan va foydalanilgan texnologiyalarni ikki
turga bo’lish mumkin: sanoat va ijtimoiy texnologiyalardir. Ijtimoiy texnologiyalar har qanday
sharoitga moslasha oladi.
Pedagogik texnologiyaga asoslangan ta’lim jarayonida o’qituvchi faoliyati va o’quvchi
faoliyati doirasi aniq belgilanadi, ta’limni tashkil etishning aniq taxnologiyasi ko’rsatiladi.
Ishlab chiqarishda texnologiya so’zidan kelib chiqadigan quyidagi tushunchalar
ishlatiladi:
Texnologik jarayon
-
ishlab chiqariladigan mahsulotga ishlov berishning yagona
jarayonini hosil qiluvchi texnologik operatsiyalarning yig’indisi.
Texnologik operasiya
- ishchi tomonidan o’zining ish joyida bajariladigan, yakuniga
yetkazilgan harakat ko’rinishidagi jarayonning bir qismi.
Texnologik xarita-
ma`lum bir mahsulotni ishlab chiqarish texnologik operatsiyalarini
ketma-ketligini bayon qiluvchi texnik hujjat.
Texnologik rejim
- texnologik operatsiyalarni amalga oshirishni belgilovchi tartib bo’lib,
ma`lum bir mahsulotni ishlab chiqarishda bajariladigan operatsiyalarning vaqti, shartlarini
belgilaydi.
Ana shu ta`rif va tushunchalarni o’quv jarayoniga ko’chirsak quyidagi xulosaga kelish
mumkin:
Pedagogik texnologiya -
bu o’qituvchining o’quvchilarga o’qitish vositalari yordamida
muayyan sharoitlarda ta`sir ko’rsatishi va bu faoliyat mahsuli sifatida ularda oldindan
belgilangan shaxs sifatlarini intensiv shakllantirish jarayonidir. Pedagogik texnologiya - o’quv
jarayonini texnologiyalashtirishni butunligicha aniqlovchi tizimli kategoriya. Pedagogik
nashrlarda «o’qitish texnologiyasi», «ta`lim texnologiyasi» tushunchalari ham ishlatiladi
Pedagogik texnologiya inson ongi, tafakkuri bilan bog‘liq bilimlar sohasi sifatida
murakkab va hammaga ham tushuntirish mumkin bo‘lmagan pedagogik jarayonni ifoda etadi.
Uning o‘ziga xos jihati – tarbiya muammosini ham qamrab olishidir. Demak, texnologiya
samaradorligi inson o‘zining ko‘p qirrali tomonlari bilan unda qanchalik to‘liq namoyon bo‘lyapti,
uning psixologik-kasbiy jihatlari, ularning kelajakda rivojlanishi (yoki pasayishi) qanday hisobga
olinyapti, degan savollarning yechimiga bog‘liq ekan. Shu jihatdan olganda texnologiya shaxsning
rivojlanish bosqichlarini loyihalashtirish, tashxislash kabi imkoniyatlarga ham ega bo‘ladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
999
Bu esa pedagogning texnologik jarayon bilan ishlash qobiliyatiga bog‘liq.
Ta’lim tizimiga yangiliklarni olib kirish, zamonaviy pedagogik texnologiyalardan unumli
foydalanish bugungi kun ta’limi oldiga qo’yilgan muhim vazifalardandir.
Darhaqiqat, zamonaviy pedagogik texnologiyalar ta’lim jarayonining unumdorligini
oshirфdi, o’quvchilarning mustaqil fiklash jarayonini shakllantiradi, o’quvchilarda bilimga
ishtiyoq va qiziqishni oshiradi, bilimlarni mustahkam o’zlashtirish, ulardan amaliyotda erkin
foydalanish ko’nikma va malakalarini shakllantiradi.
Pedagogik texnologiya mohiyat jihatdan boshqa texnologiyalar bir safda turadi, chunki
ular kabi boshqalari ham o’z xususiy sohasiga, metodlari va vositalariga ega, ma’lum “material“
bilan ish ko’radi.Biroq Pedagogik Texnologiyalar inson ongi bilan bog’liq bilimlar soxasi sifatida
murakkab va hammaga ham tushunarli bo’lmagan pedagogik jarayonni ifoda etishi bilan ishlab
chiqarish, biologik xatto axborotli texnologiyalardan ajralib turadi. Uning o’ziga xos tomonlari –
tarbiya komponentlarini mujassamlashtirganliklaridir. Pedagogik texnologiya boshqa sohalardagi
texnologik jarayonlar bilan uzluksiz va an’anaviy o’quv jarayoniga, uning samarasini, oshirishga
ta’sir ko’rsatishning yangi imkoniyatlarini egallab oladi. Pedagogik texnologiya asosida
o’quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etish va boshqarish imkoniyati tug’iladi va u
o’qituvchining yaqin ko’makdoshiga aylanadi yoki uning funksiyalarini to’liq bajarishi mumkin.
Natijada, mantiqiy bog’langan qisqa yo’llardan shunday olib boriladiki, oqibatda
o’quvchilar deyarli xato qilmaydilar va o’quvchi ularning natijasini ma’lum qilish bilan
mustahkamlash imkoniyatini yaratadi hamda ta’lim maqsadini to’la amalga oshirish sari yana
yangi qadamlar qo’yiladi.
Pedagogik texnologiyaning tuzilmasini quyidagi ko’rinishda tasvirlash mumkin:
TEXNOLOGIYA
O’QUVCHILAR
TOPSHIRIQLAR
MAHSULOT
USULLAR
VOSITALAR
MAZMUN
SHAKLLAR
O’QITUVCHI
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1000
1-rasm. O’qitish texnologiyasi tuzilmasi.
Hozirgi davr ta’lim nazariyasida pedagogik texnologiya tushunchasiga keng urg’u
berilmoqda. Pedagogik texnologiyaning mazmuni o’qituvchi tomonidan o’quvchiga aqliy, ruhiy,
axloqiy jihatdan turli usulda ta’sir o’tkazishdan iboratdir
O’zbеk xalqining yosh avlodni hayotga tayyorlashda ko’p asrlar davomida qo’llagan usul
va vositalari, tadbir shakllari, o’ziga xos urf-odatlari va an'analari, ta'lim-tarbiya haqidagi g’oyalari
va hayotiy tajribasi mavjud. Bu mеros o’tmishda ko’plab alloma-yu donishmandlar etishib
chiqishiga asos bo’lgan. Hozirgi kunda bu mеrosdan ijodiy foydalanish katta ahamiyatga ega.
Ajdodlarimiz bilim o’rgatuvchi ustoz faoliyatiga katta ahamiyat bеrganlar. Bu pеdagogik
faoliyatga bo’lgan asosiy talablardan biri edi. Sharq uyg’onish davrining buyuk mutafakkiri Abu
Nasr Forobiy aqlli, dono va o’tkir fikrlaydigan kishilar to’g’risida shunday dеydi: «Aqlli dеb
shunday kishiga aytiladiki, ular fazilatli, o’tkir mulohazali, foydali ishlarga bеrilgan, zarur
narsalarni kashf va ixtiro etishda zo’r istidodga ega; yomon ishlardan o’zini chеtda olib yuradilar.
Bunday kishilarni oqil dеydilar
15
». Uning fikricha, «Ta'lim so’z va o’rgatish bilangina
bo’ladi. Tarbiya esa amaliy ish va tajriba bilan o’rganishdir, ya'ni shu xalq, shu millatning amaliy
malakalaridan iborat bo’lgan ish-harakatga, kasb-hunarga bеrilgan bo’lishidir. Agar ular ish, kasb-
hunarga bеrilgan bo’lsalar, kasb- hunarga qiziqsalar, shu qiziqish ularni butunlay kasb-hunarga
jalb etsa, dеmak, ular kasb-hunarning chinakam oshig’i bo’ladilar
26
».
Pеdagogik tеxnologiya o’z mohiyatiga ko’ra sub'еktiv xususiyatga ega, ya'ni, har bir
pеdagog ta'lim va tarbiya jarayonini o’z imkoniyati, kasbiy mahoratidan kеlib chiqqan holda ijodiy
tashkil etishi lozim. Qanday shakl, mеtod va vositalar yordamida tashkil etilishidan qat'iy nazar
pеdagogik tеxnologiyalar:
- pеdagogik faoliyat (ta'lim-tarbiya jarayonining) samaradorligini oshirishi;
- o’qituvchi va o’quvchilar o’rtasida o’zaro hamkorlikni qaror toptirishi;
- o’quvchilar tomonidan o’quv prеdmеtlari bo’yicha puxta bilimlarning egallanishini
ta'minlashi;
- o’quvchilarda mustaqil, erkin va ijodiy fikrlash ko’nikmalarini shakllantirishi;
- o’quvchilarning o’z imkoniyatlarini ro’yobga chiqara olishlari uchun zarur shart-
sharoitlarni yaratishi;
- pеdagogik jarayonda dеmokratik va insonparvarlik goyalarining ustuvorligiga
5. Forobiy. «Fozil odamlar shahri». - T.: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi. nashriyoti, 1993. 182-b.
6. Forobiy. «Fozil odamlar shahri». - T.: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi. nashriyoti, 1993.. 184-185-b.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1001
O’qituvchining faoliyati mezonlari quyidagilarda namoyon bo’ladi:
-
maqsadning aniqligi va uni tashxis etish mumkinligi;
- o’rganilayotgan mavzuga oid nazariy va amaliy masalalar va uni yechish usulining tizimli
tarzda taqdim etilishi;
-
mavzularning kema-ketligi, mantiqiyligi, bosqichma-bosqich bayon etilishi;
-
o’quv jarayonining har bir bosqichida ishtirokchilarningo’zaro harakat usullarining
ko’rsatilishi;
-
o’qituvchining eng samarali o’qitish vositalaridan foydalanishi;
Pedagogik texnologiya ta`lim-tarbiya jarayonlari, ta`lim usuli, vositalari, shakllari,
o’qituvchi va tahsil oluvchi o’rtasidagi munosabatlar majmui bo’lib, ta`lim jarayoniga tizimli,
texnologik yondashuvni talab qiladi va o’zida ta`lim maqsadlarini oydinlashtirishni, natijasini
kafolatlashni va ob`ektiv baholashdek muhim belgilarni aks ettiradi .
Pedagogik texnologiyaning fan sifatidagi vazifalarini o’qitishning har bir bosqichida
ta`limning mazmunini belgilash, ta`lim-tarbiyaning shakllari va vositalarini tayyorlash,
predmetning mazmuniga kiritish uchun vaziyatli matnlar, testlar tayyorlash, shaxsda shakllantirish
nazarda tutilgan kasbiy sifatlar va ma`naviy fazilatlarni o’zlashtirishga yunaltirilgan topshiriqlar
tizimini ishlab chiqish, ta`limning natijasi va o’zlashtirish darajasini aniqlash ularni ob`ektiv
baholash uchun test vazifalarini tayyorlash kabilar tashkil qiladi.
Pedagogik texnologiya fan sifatida ham, shuningdek, ta’lim jarayonida qo’llaniladigan
prinsiplar, yo’l va usullar sifatida ham shakllanib kelmoqda.
Pedagogik texnologiya ta’lim-tarbiya jarayonining mavjud qonuniyatlariga, mamlakatimiz
rivojlanishining o’ziga xos xususiyatlariga, tarixiy taraqqiyot tajribalariga asoslanadi. Pedagogik
texnologiyani yaratish milliylik va umuminsoniyliktamoyillariga, insonparvarlik va demokratiya
prinsiplariga, ijodkorlik va tashabbuskorlikka tayanadi.
O’zbеk xalqining yosh avlodni hayotga tayyorlashda ko’p asrlar davomida qo’llagan usul
va vositalari, tadbir shakllari, o’ziga xos urf-odatlari va an'analari, ta'lim-tarbiya haqidagi g’oyalari
va hayotiy tajribasi mavjud. Bu mеros o’tmishda ko’plab alloma-yu donishmandlar etishib
chiqishiga asos bo’lgan. Hozirgi kunda bu mеrosdan ijodiy foydalanish katta ahamiyatga ega.
Pedagogik texnologiyani pedagog olimlar turlicha ta’riflashadi.
T.S.Nazarova ta`rificha: «Pedagogik texnologiya ta`lim-tarbiyadan ko’zlangan maqsadga
erishish uchun o’quv jarayonida qo’llaniladigan usullar, vositalar majmuidir»
37
7
Nаzаrоvа T.S. Pеdаgоgichеskаya tехnоlоgiya: nоviy etаp evоlyusii.- T., 1999, 16 b
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1002
Nufuzli YUNESKO tashkiloti ma`qullagan ta`rif bo’yicha «Pedagogik texnologiya -
ta`lim shakllarini optimallashtirish maqsadida texnik vositalar, inson salohiyati hamda ularning
ta`sirini inobatga olib, o’qitish va bilim o’zlashtirishning barcha jarayonlarini aniqlash, yaratish va
qo’llashning tizimli metodidir»
48
“Pеdagogik tеxnologiya” tushunchasining tarixiy shakllanishi va rivojlanishida turlicha
yondashishlar mavjudligini pеdagogika fanlari doktori profеssor Nurali Saidaxmеdov ushbu
sohaning еtakchi mutaxassisi sifatida muammoni yoritayotgan olimlarning g’oyalarini fikrli
ravishda 3 guruhga ajratib, quyidagicha izohlaydi:
-ba'zi olimlar masalaga “pеdagogikadagi zamonaviy yo’nalish” dеb an'anaviy
yondashadilar va o’z imkoniyatlari doirasidagi muammoga ilk bor qo’l uradilar (X.Abdukarimov,
K.Zaripov, T. Nazarov, U.Nishonaliеv);
-boshqa guruh tarafdorlari ta'limning bugungi ahvoliga qayg’uradilar va uni inqirozdan
qutqaruvchi kuch, tеxnologiyalashtirish dеb qaraydilar.(I.Ya.Lеrnеr, F.Fradkin, Dj. Brunеr,
T.Sakamota);
-uchinchi guruh olimlari tеxnollashtirishni ob'еktiv jarayon dеb yangicha sifatiy
muammolarni еchish uchun ta'limning evolyutsion bosqichga ko’tarilish shartlaridan biri
ekanligini e'tirof etadilar.(V.P.Bеspalko, M.V.Klarin, M.Klark, T.A.Ilina).
Ko’rib chiqilgan barcha yo’nalishdagi qarashlarda an'anaviy pеdagogik tеxnologiyadan
ma'lum darajada chеkinish va pеdagogik tеxnologiyaga tеxnik rivojlanish taraqqiyoti nuqtai
nazaridan qarash g’oyasi mavjudligi sеziladi. Shuningdеk, yangi pеdagogik tеxnologiyalarga
shaxsni rivojlantirish jarayoni shaxsga yunaltirilgan ta'lim dеb qarash mujassamlashgan.Zеro,
mustaqillik va dеmokratik rivojlanish yo’lidan borayotgan mamlakatimizning bosh vazifasi ham
ta'lim oluvchilarning ma'naviy-axloqiy tarbiyalashdan iboratdir. Ma'lumki, o’quv jarayoni
tеxnologik tayyorgarlikning asosi hisoblanib barcha opеratsiyalar, o’qitish jarayoni orqali amalga
oshiriladi.
O’zbekistonlik olim N.Sayidaxmedov fikricha: «Pedagogik texnologiya-bu o’qituvchi
tomonidan o’qitish vositalari yordamida o’quvchilarga ta`sir ko’rsatish va bu faoliyat mahsuli
sifatida ularda oldindan belgilab olingan shaxs sifatlarini shakllantirish jarayonidir».
59
Yirik pedagog olimlarimizdan biri M.Ochilov pedagogik texnologiya sohasidagi
tadqiqotlari natijasida quyidagi xulosaga keladi: «Pedagogik texnologiya- tizimli, texnologik
8
Fаrbеrmаn B.L. Prоgrеssivniе pеdаgоgichеskiе tехnоlоgii.-T.,1999, st.3.
9
Sаyidахmеdоv N. Yangi pеdаgоgik tехnоlоgiya mоhiyati. «Хаlq tа`limi», 1999 y, 1-sоn, 98- bеt.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1003
yondashuvlar asosida ta`lim shakllarini qulaylashtirish, natijasini kafolatlash va ob`ektiv baholash
uchun inson salohiyati hamda texnik vositalarning o’zaro ta`sirini inobatga olib, ta`lim
maqsadlarini oydinlashtirib, o’qitish va bilim o’zlashtirish jarayonlarida qo’llaniladigan usul va
metodlar majmuidir».
610
U pedagogik texnologiyaga ta`lim usuli, ma`lum ma`noda ta`lim-tarbiya
jarayonlari, vositalari, shakl va metodlari majmui deb qaraydi. «Pedagogik texnologiya ta`lim-
tarbiyaning ob`ektiv qonuniyatlari, diagnostik maqsadlar asosida o’quv jarayonlari, ta`lim-
tarbiyaning mazmuni, metod va vositalarini ishlab chiqish va takomillashtirish tizimidir», -deb
ta`rif beradi.
Ko’rib turganimizdek, «pedagogik texnologiya» tushunchasini ta`riflashda hali yagona
fikrga kelinganicha yo’q.
Pedagogik texnologiya – ta`lim-tarbiya jarayonlari, ta`lim usuli, vositalari, shakllari,
o’qituvchi va tahsil oluvchi o’rtasidagi munosabatlar majmui bo’lib, ta`lim jarayoniga tizimli,
texnologik yondashuvni talab qiladi va o’zida ta`lim maqsadlarini oydinlashtirishni, natijasini
kafolatlashni va ob`ektiv baholashdek muhim belgilarni aks ettiradi.
REFERENCES
1.
Bеspalko V.P. Pеdagogika i progrеssivniе tеxnologii obuchеniya. – M.: 1995-yil.
2.
Forobiy. «Fozil odamlar shahri». - T.: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi. nashriyoti,
1993. 182-184-185-b.
3.
Fаrbеrmаn B.L. Prоgrеssivniе pеdаgоgichеskiе tехnоlоgii.-T.,1999, st.3.
4.
Bozorova M, Norpo’latova X. “Ta'limni faollashtiruvchi mеtodlar”, Mеtodik qo’llanma
TеrmDU ilmiy kеngashida ko’rib chiqilib nashrga tavsiya qilingan, 2010 yil
5.
Ibragimov R. Boshlang’ich maktab o’quvchilarida bilish, faoliyatini shakllantirishning
didaktik asoslari. Diss. T., 2001-yil
10
Оchilоv M. Yangi pеdаgоgik tехnоlоgiyalаr.o’quv qo’llаnmа. Qаrshi, «Nаsаf», 2000 y, 13-bеt.
