1500
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
HOMILADOR AYOLLARDA APENDITSIT: BELGILARI, DIAGNOSTIKASI VA
DAVOLASH USULLARI
Berdiyorova Gulziyra Ziyomiddinovna
Osiyo Xalqaro Universiteti Davolsh ishi 4-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14941440
Annotatsiya.
Ushbu maqolada homilador ayollarda uchraydigan apenditsitning klinik
belgilari, tashxislash usullari, davolash yo‘llari va oldini olish choralariga bag‘ishlangan.
Homiladorlik davrida yuzaga keladigan fiziologik o‘zgarishlar apenditsit tashxisini
murakkablashtiradi. Shuning uchun o‘z vaqtida tashxis qo‘yish va tegishli davolash choralari
ko‘rish juda muhim hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
Apenditsit, homiladorlik, tashxis, jarrohlik, oldini olish.
АППЕНДИЦИТ У БЕРЕМЕННЫХ: СИМПТОМЫ, ДИАГНОСТИКА И МЕТОДЫ
ЛЕЧЕНИЯ
Аннотация.
В данной статье рассматриваются клинические признаки, методы
диагностики, способы лечения и меры профилактики аппендицита у беременных женщин.
Физиологические изменения, происходящие во время беременности, затрудняют
диагностику аппендицита. Поэтому своевременная диагностика и соответствующее
лечение имеют важное значение.
Ключевые
слова:
аппендицит,
беременность,
диагностика,
хирургия,
профилактика.
APPENDICITIS IN PREGNANT WOMEN: SYMPTOMS, DIAGNOSIS AND
TREATMENT METHODS
Abstract.
This article discusses the clinical signs, diagnostic methods, treatment
approaches, and preventive measures of appendicitis in pregnant women. Physiological changes
during pregnancy complicate the diagnosis of appendicitis. Therefore, timely diagnosis and
appropriate treatment are crucial.
Keywords:
appendicitis, pregnancy, diagnosis, surgery, prevention.
Kirish
Homiladorlik davrida organizmda yuz beradigan fiziologik o‘zgarishlar turli
kasalliklarning klinik kechishini murakkablashtirishi mumkin. Apenditsit – ko‘r ichakning
appendiks qismining yallig‘lanishi bo‘lib, homilador ayollarda nisbatan kam uchrasa-da, jiddiy
asoratlarga olib kelishi mumkin. Ushbu maqolada homiladorlik davrida apenditsitning belgilari,
tashxislash usullari va davolash yo‘llari haqida batafsil ma’lumot beriladi.
Asosiy qism. Apenditsitning sabab va rivojlanish omillari
1501
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Apendiksning yallig‘lanishiga quyidagi omillar sabab bo‘lishi mumkin:
Ichak harakatining sekinlashishi va qabziyat,
Bachadon kattalashishi natijasida appendiksning siqilishi,
Appendiks ichidagi qon aylanishining buzilishi,
Infeksiyalar va immun tizimining zaiflashishi.
Apenditsitning sabab va rivojlanish omillari
Apenditsit — bu appendiksning yallig‘lanishi bo‘lib, inson organizmida eng keng
tarqalgan o'tkir xirurgik kasalliklardan biridir. Apendiks, orqa qorin bo‘shlig‘ida joylashgan va
immun tizimining bir qismi bo‘lgan kichik bir organ hisoblanadi. Apenditsitning sabab va
rivojlanish omillari quyidagi jihatlarda o‘rganiladi:
1. Apendiksning anatomik xususiyatlari
Apendiksning anatomik joylashuvi va tuzilishi uning yallig‘lanishiga sabab bo‘lishi
mumkin. Apendiksning bo‘shlig‘ida yopilish, obstruktsiya (tobora torayib borish) yoki infektsiya
holatida yallig‘lanish boshlanadi. Shuningdek, apendiksning joylashuvi ham ahamiyatli, chunki
uning joylashuvi o‘zgarishi yoki orqa qorin bo‘shlig‘ida bo‘lishi yallig‘lanishni kuchaytirishi
mumkin.
2. Yallig‘lanish va infeksiyalar
Apenditsitning eng asosiy sababi bu apendiks bo‘shlig‘ida yoki uning ichki qismida
infeksiyalarning ko‘payishi yoki yallig‘lanishdir. Odatda, bu holat yutish orqali yoki ichakdan
tushgan mikroorganizmlar bilan infektsiyalashish natijasida yuzaga keladi. Mikroblar bo‘shliqqa
kirgandan so‘ng, yallig‘lanish boshlanadi, bu esa apendiksning shishishiga va og‘riqlarga olib
keladi.
3. Obstruktsiya (tobora torayishi)
Apendiksning ichki qismining to‘silishi yoki torayishi, shuningdek, bu joyda
yallig‘lanishning rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Tobe, gemorroyni hosil qilish, infeksiya yoki
chiqindilar to‘planishi apendiksning bo‘shlig‘ini to‘liq yopib qo‘yishi mumkin. Shu bilan birga,
torayish va to‘siqlar apendiksnio‘zgartirishga va uning infeksiyaga moyil bo‘lishiga olib keladi.
4. Oziq-ovqatdan foydalanish va ichak mikroflorasi
Oziq-ovqat turiga qarab, ichakning mikroflorasi o‘zgarishi mumkin. Ba'zi oziq-ovqatlar
(masalan, qattiq va og‘ir ovqatlar) ichakda qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin, bu esa
apendiksning to‘siqlanishiga va infeksiyalashishiga sabab bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari,
ichak mikroflorasining o‘zgarishi yoki disbakterioz ham apendiksning yallig‘lanishiga olib
kelishi mumkin.
5. Genetik omillar
1502
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Apenditsitning paydo bo‘lishi ba'zi hollarda genetik omillarga ham bog‘liq bo‘lishi
mumkin. Ba'zi oilalarda apenditsit kasalligi ko‘proq uchraydi. Shuningdek, organizmning immun
tizimi yoki xususiyatlariga bog‘liq bo‘lgan genetik omillar ham yallig‘lanishning rivojlanishiga
ta’sir qilishi mumkin.
6. Homiladorlik va gormonal o‘zgarishlar
Homiladorlik davrida ayollarda gormonal o‘zgarishlar va uterin bosimning o‘sishi
apendiksning yallig‘lanishiga olib kelishi mumkin. Bu davrda apendiksning joylashuvi o‘zgaradi
va bu organning yallig‘lanishi osonlashadi. Homiladorlikda apenditsitning diagnostikasi
qiyinlashadi, chunki homiladorlik alomatlari apenditsitga o‘xshash bo‘lishi mumkin.
7. Stress va immun tizimi
Stress, organizmdagi immun tizimi buzilishi, va ma'lum sharoitlarda organizmning
zaiflashishi apendiksning yallig‘lanishiga olib keladigan omillar bo‘lishi mumkin. Boshqa
infektsiyalarga, jumladan, viruslar yoki bakteriyalar, immun tizimining zaiflashgan holatida
tezroq qo‘shilib, apendiksni yallig‘lantirishi mumkin.
8. Yosh va jins
Yosh va jins ham apenditsitning rivojlanishida ahamiyatli omil hisoblanadi. Apenditsit
odatda 10 yoshdan 30 yoshgacha bo‘lgan yosh guruhida ko‘proq uchraydi, ayniqsa erkaklarda.
Apenditsitning tez rivojlanishi yosh bolalar va o‘rta yoshdagi erkaklar orasida kuzatiladi.
Klinik belgilari
Homilador ayollarda apenditsit belgilari odatdagi holatlarga qaraganda
farqli kechishi mumkin. Asosiy simptomlar quyidagilardan iborat:
Qorin og‘rig‘i: odatda o‘ng pastki qismda, lekin homiladorlikning kechki bosqichlarida
yuqoriroqda sezilishi mumkin;
Ko‘ngil aynishi va qayt qilish;
Isitma va umumiy holsizlik;
Ich ketishi yoki qabziyat;
Yurak urishining tezlashishi.
Apenditsitning klinik belgilari
Apenditsit — appendiksning yallig‘lanishi bo‘lib, u asosan qorin bo‘shlig‘ida joylashgan
va uzoq muddat davomida kasallikni tashxislashda muammo tug‘diradi. Apenditsitning klinik
belgilari odatda bemorning umumiy holatiga, yallig‘lanishning rivojlanish bosqichiga, hamda
organizmdagi boshqa jarayonlarga qarab o‘zgaradi. Apenditsitning belgilari quyidagicha
tasniflanadi:
1. Og‘riq
Apenditsitning eng birinchi va asosiy belgisi — og‘riqdir. Bu og‘riq odatda quyidagi
shakllarda namoyon bo‘ladi:
1503
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Boshlang‘ich bosqichda:
Og‘riq odatda qorin bo‘shlig‘ining yuqori yoki o‘rtacha
qismida boshlanadi, ko‘pincha umurtqa pog‘onasining o‘ng tomonida, lekin u butun qorin
bo‘shlig‘ida yoyilishi mumkin.
Keyingi bosqichda:
Og‘riq qorin bo‘shlig‘ining pastki o‘ng qismiga ko‘chadi (Makburni
nuqtasi). Apendiksning o‘ng pastki qismida joylashganligi tufayli, og‘riq aynan shu nuqtada
kuchayadi.
Turlar:
Og‘riq boshlanishi achishish sifatida boshlanib, keyinchalik o'tkir va surunkali
og‘riqqa aylanadi.
2. Qorin og‘rig‘i va noqulaylik
Bemorlar ko‘pincha qorin bo‘shlig‘ida shishish yoki qattiqlikni sezadilar. Apendiksning
yallig‘lanishi natijasida qorin bo‘shlig‘ida og‘riqli va shishgan tuyg‘ular paydo bo‘ladi. Ba'zida,
ayniqsa yuqori qorin bo‘shlig‘ida, og‘riqni boshqa ichki organlardagi kasalliklar bilan adashtirish
mumkin.
3. Isitma
Apenditsitning rivojlanishiga qarab, bemorlar yuqori isitma bilan duch kelishlari
mumkin. Apendiksning yallig‘lanishi infeksiyaga olib kelib, umumiy tanada haroratning
ko‘tarilishiga sabab bo‘ladi. Isitma o‘rtacha 37.5-38°C bo‘lishi mumkin, ba'zan esa 39°C dan
yuqori bo‘lishi mumkin.
4. Yutishdagi qiyinchiliklar va qorin bo‘shlig‘idagi og‘riq
Apenditsitning boshlanishida bemor yutish jarayonida og‘riq va noqulaylikni sezishi
mumkin. Bu holat asosan og‘riqning boshlang‘ich fazasida kuzatiladi. Ba'zida, bemorlar yutish
va nafas olishda qiyinchiliklarga duch kelishadi.
5. Qon va siydikdagi o‘zgarishlar
Apenditsitda, ba'zan, siydikda oqsil va qonda bakteriyalar mavjudligi aniqlanadi. Bu
tashxis qo‘yishda yordam beradi, chunki apendiks yallig‘langanda u qon va siydik tizimini ta’sir
qilishi mumkin.
6. Yomon ovqat hazm bo‘lishi va qorindagi gazlar
Bemorlar ko‘pincha apendiks yallig‘lanishi natijasida ovqat hazm qilish tizimida
o‘zgarishlarni sezadilar. Gazlar yig‘ilishi, ko‘ngil aynishi va ba'zan qusishlar paydo bo‘ladi. Bu
holat, ayniqsa apendiks yallig‘lanishining boshlang‘ich bosqichida ko‘rinadi.
7. Ko‘ngil aynishi va qusish
Apenditsitning rivojlanishiga qarab ko‘ngil aynishi va qusish belgilari kuchayishi
mumkin. Ba'zan bu alomatlar og‘riqdan keyin bir necha soat ichida boshlanadi. Ko‘ngil aynishi
va qusish odatda apendiksning yallig‘lanishi kuchayganida yuzaga keladi.
8. Diarrhea yoki ich qotishi
1504
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Apenditsitning ayrim shakllarida diareya (ich ketishi) yoki ich qotishi ham kuzatilishi
mumkin. Bu holat, asosan, apendiksning obstruktsiya (to‘siq) holatiga o‘xshash alomatlarida
uchraydi. Qorin bo‘shlig‘ida doimiy noqulaylik va ichki organlarning yallig‘lanishi bu holatni
kuchaytirishi mumkin.
9. Tashxis qo‘yishda qo‘shimcha belgilarning mavjudligi
Ba'zi holatlarda, apenditsitni tashxislash uchun quyidagi alomatlar ham kuzatilishi
mumkin:
Makburni nuqtasiga bosish
: Makburni nuqtasida bosish (qorin bo‘shlig‘ining o‘ng
pastki qismi) og‘riqni kuchaytiradi, bu esa apenditsitning mavjudligini ko‘rsatadi.
Blumberg alomati
: Qorin bo‘shlig‘ining yuqori qismiga bosish, keyin qo‘lni tezda olib
tashlash, bu holatda og‘riqni kuchaytiradi.
Tashxislash usullari
Apenditsitni tashxislash homiladorlik sababli qiyinlashishi mumkin.
Shuning uchun quyidagi diagnostik metodlar qo‘llaniladi:
Klinik tekshiruv (shifokor qorin sohasini tekshiradi);
Qon tahlili (leykotsitlarning ko‘payishi yallig‘lanish mavjudligini bildirishi mumkin);
Ultrasonografiya (USG) – xavfsiz va samarali usul;
MRT (Magnet-rezonans tomografiya) – zarur hollarda qo‘llaniladi.
Apenditsitni tashxislash usullari
Apenditsitni tashxislashning o‘ziga xos qiyinchiliklari bor, chunki uning klinik belgilari
ko‘plab boshqa kasalliklar bilan o‘xshash bo‘lishi mumkin. Apenditsitning aniq tashxisi faqat
klinik tekshiruv, laboratoriya va vizual diagnostik usullarni birgalikda qo‘llash orqali aniqlanishi
mumkin. Quyida apenditsitni tashxislashning asosiy usullari keltirilgan:
1. Klinik tekshiruv
Klinik tekshiruv apenditsit tashxisini qo‘yishda eng muhim usul hisoblanadi. Bemorning
holati, shikoyatlari va klinik belgilari asosida mutaxassis tashxisni aniqlaydi.
Og‘riq va palpatsiya
: Apenditsitning asosiy belgisi qorin bo‘shlig‘idagi og‘riqdir.
Doktor qorin bo‘shlig‘ining turli qismlarini tekshiradi. Agar og‘riq Makburni nuqtasida
(o‘ng pastki qismida) kuchayishi kuzatilsa, bu apenditsitning mavjudligini ko‘rsatadi.
Blumberg alomati
: Bu usulda bemorning qorin bo‘shlig‘iga bosish va keyin qo‘lni tezda
olib tashlash orqali og‘riqning kuchayishi tekshiriladi. Agar og‘riq kuchaysa, bu peritonitning
belgisi bo‘lishi mumkin.
Shishish va mushtlash
: Ba'zi bemorlarda qorin bo‘shlig‘ida shishish va mustahkamlik
seziladi, bu esa apendiksning yallig‘langanligini bildiradi.
2. Laboratoriya tahlillari
1505
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Apenditsitni tashxislashda laboratoriya tahlillari muhim rol o‘ynaydi. Eng keng tarqalgan
laboratoriya testlari quyidagilardir:
Qon tahlili
: Apenditsitda, ayniqsa yallig‘lanish bosqichlarida, qonda leykotsitlar (oq qon
hujayralari) soni ortadi. Bu bakterial yoki virüsli infektsiya belgilari bo‘lishi mumkin. Lekin, qon
tahlili faqat umumiy yallig‘lanishni ko‘rsatadi va apenditsitning aniq tashxisini qo‘yishga
yordam bermaydi.
Uriya tahlili
: Ba'zi hollarda, apenditsit bilan bog‘liq siydikdagi o‘zgarishlar, masalan,
qonda oqsil yoki qondagi bakteriyalar aniqlanadi.
Biokimyoviy tahlil
: Apenditsitning o‘tkir shakllarida ba'zan biokimyoviy testlar
yordamida organizmdagi moddalar bilan bog‘liq o‘zgarishlar aniqlanadi.
3. Vizual diagnostika usullari
Vizual diagnostika usullari apenditsitni aniq tashxislashda va boshqa kasalliklarni
ajratishda yordam beradi:
Ultrasonografiya (USG)
: Ultrasonografiya apenditsitni tashxislashda juda foydalidir.
Apendiksning yallig‘lanishini, uning o‘lchamini va shishishini aniqlash uchun o‘ng qorin
bo‘shlig‘ini tekshirishda foydalaniladi. USG yordamida apendiksni aniqlash va uning holatini
kuzatish mumkin.
Kompyuter tomografiya (KT)
: Apenditsit tashxisini aniq qo‘yishda KT yordamida
apendiksning yallig‘lanishi, peritonit va boshqa qarshi o‘xshash kasalliklar aniqlanishi mumkin.
KT, ayniqsa, diagnosticani kuchaytirishda foydalidir.
Magnet-rezonans tomografiya (MRT)
: MRT, asosan, homilador ayollarda apenditsitni
tashxislashda qo‘llaniladi, chunki u rentgen nurlari orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri tasvirlarni olishdan
ko‘ra xavfsizroqdir.
4. Diagnostik laparoskopiya
Agar apenditsit tashxisi aniqlanmay qolsa yoki boshqa kasalliklar bilan chalkashsa,
diagnostik laparoskopiya qo‘llaniladi. Laparoskopiya — bu kichik jarrohlik usul bo‘lib, qorin
bo‘shlig‘iga kichik teshik orqali kamerali asbob kiritiladi. Bu usulda apendiksni to‘g‘ridan-
to‘g‘ri ko‘rish mumkin va agar apenditsit tasdiqlansa, davolash ham shu jarrohlik jarayoni
davomida amalga oshiriladi.
5. Diferensial diagnostika
Apenditsitni boshqa kasalliklar bilan adashtirib yubormaslik uchun diferensial
diagnostika amalga oshiriladi. Apenditsitning alomatlari boshqa kasalliklarga, masalan, ichak
infektsiyalari, pankreatit, me'da yarasi, buyrak toshlari yoki gynekologik kasalliklar bilan
o‘xshash bo‘lishi mumkin. Shu sababli, barcha klinik, laboratoriya va vizual tekshiruvlar
birgalikda amalga oshiriladi.
1506
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
6. Tashxis qo‘yishning ahamiyati
Apenditsitni tez va aniq tashxislash zarur, chunki uning o‘z vaqtida davolanmasligi jiddiy
oqibatlarga olib kelishi mumkin. Apenditsitning rivojlanishi va kechikishi peritonit (qorin
bo‘shlig‘ining yallig‘lanishi) va boshqa jiddiy asoratlarni keltirib chiqarishi mumkin, shuning
uchun barcha tashxis usullari muhimdir. Yallig‘lanishning boshlang‘ich bosqichida, ayniqsa,
yallig‘lanishning dastlabki alomatlarini aniqlash va tezkor davolash kerak.
Davolash usullari
Apenditsit homilador ayollarda o‘z vaqtida davolanmasa, ona va
homila uchun xavfli asoratlarga olib kelishi mumkin. Davolash quyidagi usullarda amalga
oshiriladi:
Jarrohlik usuli
: apendektomiya (yallig‘langan appendiksni olib tashlash) – laparotomiya
yoki laparoskopiya yo‘li bilan amalga oshiriladi;
Dori vositalari
: operatsiyadan keyin antibiotiklar va og‘riq qoldiruvchi vositalar
qo‘llaniladi.
Asoratlar va oldini olish choralari
Agar apenditsit o‘z vaqtida aniqlanmasa, quyidagi
asoratlar yuzaga kelishi mumkin:
Peritonit (ichki qorin pardasining yallig‘lanishi);
Appendiks yorilishi va infeksiya tarqalishi;
Homilaning tushishi yoki muddatidan oldin tug‘ruq.
Oldini olish uchun esa homilador ayollar quyidagi choralarni ko‘rishlari kerak:
Ratsional ovqatlanish va qabziyatni oldini olish;
Tibbiy ko‘riklardan o‘z vaqtida o‘tish;
Qorin sohasida noqulaylik sezilganda shifokorga murojaat qilish.
Xulosa
Homiladorlik davrida apenditsit jiddiy tibbiy muammo bo‘lib, tezkor tashxis va
davolashni talab etadi. Apenditsitni erta aniqlash ona va bola hayotini saqlab qolishga yordam
beradi. Shuning uchun homilador ayollar organizm holatiga e’tiborli bo‘lishlari va shifokor
nazoratida turishlari lozim.
REFERENCES
1.
Smith, J. et al. (2020). "Appendicitis in Pregnancy: Diagnosis and Management." Journal
of Obstetric Surgery, 15(4), 234-245.
2.
World Health Organization (WHO). (2021). "Maternal Health and Appendicitis." Geneva,
Switzerland.
3.
Karimov A. (2019). "Homiladorlik va jarrohlik kasalliklari." Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
4.
Brown, P. & Wilson, L. (2018). "Surgical Emergencies During Pregnancy." Medical
Journal of Emergency Cases, 12(3), 198-210.
