1266
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
БОЛАЛАРГА НИСБАТАН ТАЗЙИҚ ВА ЗЎРАВОНЛИК ТУШУНЧАСИ ВА
УЛАРНИНГ ТУРЛАРИ
Садиров Аброржон Хусанбоевич
Судьялар Олий кенгаши ҳузуридаги Судьялар олий мактаби тингловчиси.
Ортиқова Дилфуза Юсубжоновна
Фуқаролик ишлари бўйича Наманган туманлараро судининг судьяси.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14911425
Аннотация.
Мазкур мақолада болаларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик
тушунчаси, уларнинг турлари ва келиб чиқиш сабаблари таҳлил қилинади. Шунингдек,
болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича халқаро ва миллий ҳуқуқий меъёрлар ўрганилиб,
Ўзбекистонда бу соҳада амалга оширилаётган ҳуқуқий ислоҳотлар ва давлат
сиёсатининг устувор йўналишлари ёритилган. Болаларга нисбатан тазйиқ ва
зўравонликнинг олдини олиш бўйича халқаро тажриба ҳамда миллий қонунчиликдаги
мавжуд механизмлар таҳлил қилиниб, ушбу йўналишни янада такомиллаштириш бўйича
таклифлар берилган.
Калит сўзлар:
бола ҳуқуқлари, тазйиқ, зўравонлик, болаларни ҳимоя қилиш,
қонунчилик, халқаро нормалар, давлат сиёсати.
THE CONCEPT OF PRESSURE AND VIOLENCE AGAINST CHILDREN AND THEIR
TYPES
Abstract.
This article analyzes the concept of pressure and violence against children,
their types and causes. It also studies international and national legal norms on the protection of
children's rights, highlights the legal reforms being implemented in this area in Uzbekistan and
the priority areas of state policy. International experience in preventing pressure and violence
against children and existing mechanisms in national legislation are analyzed, and proposals
are made for further improvement in this area.
Keywords:
children's rights, pressure, violence, child protection, legislation,
international norms, state policy.
ПОНЯТИЕ ЖЕСТОКОГО ОБРАЩЕНИЯ И НАСИЛИЯ В ОТНОШЕНИИ ДЕТЕЙ И
ИХ ВИДЫ
Аннотация.
В статье анализируются понятия травли и насилия в отношении
детей, их виды и причины возникновения. В нем также рассматриваются
международные и национальные правовые нормы по защите прав детей, освещаются
правовые реформы и приоритетные направления государственной политики,
реализуемые в Узбекистане в этой сфере. Проанализированы международный опыт и
существующие механизмы в национальном законодательстве по предупреждению
1267
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
жестокого обращения и насилия в отношении детей, а также высказаны предложения
по дальнейшему совершенствованию данной сферы.
Ключевые слова:
права детей, притеснение, насилие, защита детей,
законодательство, международные нормы, государственная политика.
Ҳар бир бола – келажагимиз пойдевори. Уларнинг хавфсизлиги ва ҳуқуқлари
таъминланмасдан туриб, барқарор ривожланиш ҳақида сўз юритиш мумкин эмас. Ушбу
масала нафақат инсон ҳуқуқлари, балки жамиятнинг маънавий ва руҳий соғломлиги учун
ҳам долзарб аҳамиятга эга.
Президентимиз Шавкат Миромонович Мирзиёев Олий Мажлис Сенатининг
парламент сайловидан кейинги биринчи мажлисида болаларга нисбатан тазйиқ ва
зўравонликка қарши курашиш масаласини шахсан назоратга олишини эълон қилди.
Давлатимиз раҳбари: «Маданиятимизга хос бўлмаган бундай иллатларга қарши
муросасиз муносабатда бўлишимиз ва аёвсиз курашишимиз шарт», – деб таъкидлади.
Мамлакат етакчисининг бу масалага алоҳида эътибор қаратиши бежиз эмас. Одатда
«айтилмайдиган муаммо» саналадиган мазкур масала билан боғлиқ ҳолатлар расмий
статистик маълумотларда ҳам ортиб бормоқда.
Болалар ҳар доим меҳр, ғамхўрлик ва эътиборга муҳтож. Уларнинг ҳуқуқлари,
эркинликлари ва қонуний манфаатларини тўлиқ кафолатлаш шахснинг шаклланиши,
давлат ва жамият тараққиётида муҳим ўрин тутади.
Бола ҳуқуқларининг халқаро ва миллий меъёрий-ҳуқуқий асослари
Бола ҳуқуқлари – бу инсон ҳуқуқлари тоифасининг таркибий қисми бўлиб, ирқи,
жинси, тили, дини, туғилган жойи, миллий ёки ижтимоий келиб чиқиши, мулкий ёки
ижтимоий мақомидан қатъи назар, ҳар бир бола эга бўлиши керак бўлган ҳуқуқ ва
эркинликлар мажмуасидир.
Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясининг 25-моддасида болаларга
бағишланган алоҳида банд мавжуд бўлиб, унда «Оналик ва болалик алоҳида ғамхўрлик ва
ёрдам олиш ҳуқуқига эга» эканлиги белгиланган. Шу билан бирга, бола ҳуқуқларини
махсус тартибга солувчи халқаро ҳужжатлар орасида 1924 йилдаги Женева декларацияси,
1959 йилдаги Бола ҳуқуқлари декларацияси ва 1989 йилдаги Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги
Конвенция алоҳида аҳамиятга эга.
«Бола ҳуқуқлари тўғрисида»ги Конвенция болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва
таъминлаш бўйича халқаро ҳуқуқнинг энг муҳим ҳужжатларидан биридир. Конвенция
1989 йил 20 ноябрда БМТ Бош Ассамблеяси томонидан қабул қилинган ва 1990 йил 2
сентябрда кучга кирган.
1268
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Ушбу ҳужжат тарихдаги энг кўп ратификaция қилинган инсон ҳуқуқлари
ҳужжатларидан бири ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси мазкур Конвенцияни 1992
йил 9 декабрда ратификация қилган.
Мамлакатимизда
болаларнинг
ҳуқуқлари,
эркинликлари
ва
қонуний
манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича қатор қонунлар қабул қилинган. Хусусан, «Оила
кодекси», «Таълим тўғрисида»ги қонун, «Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида»ги
қонун, «Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида»ги қонун, «Болаларни зўравонликнинг
барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонун кабилар ушбу йўналишдаги асосий
меъёрий ҳужжатлардир.
Халқаро тажриба ва Ўзбекистонда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш:
таҳлил ва таққослаш
Болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш дунё миқёсида муҳим ижтимоий масала
ҳисобланади. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти (БМТ) томонидан 1989 йилда қабул
қилинган
"Бола ҳуқуқлари тўғрисида"ги Конвенция
халқаро стандартларни белгилаб
берди ва бу ҳужжат дунёдаги аксарият давлатлар, жумладан, Ўзбекистон томонидан ҳам
ратификация қилинди.
1.
Европада
болалар
ҳуқуқларини
ҳимоя
қилиш
тажрибаси
Европа Иттифоқи (ЕИ) ва Европа Кенгаши болаларга нисбатан зўравонлик ва тазйиқни
олдини олиш учун бир қатор ҳуқуқий механизмлар жорий қилган. Масалан:
🔹
Лансароте Конвенцияси (2007)
– болаларга нисбатан жинсий зўравонликка
қарши халқаро ҳуқуқий ҳужжат.
🔹
Европа Иттифоқининг болалар ҳуқуқлари стратегияси (2021–2024)
–
таълим, соғлиқни сақлаш ва зўравонликдан ҳимоя қилиш чораларини ўз ичига олади.
🔹
Болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатларини тўлиқ аниқлаш ва уларни тезкор
реабилитация қилиш тизими мавжуд.
2. АҚШда болаларни ҳимоя қилиш тизими
АҚШда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш федерал ва штат даражасида қонунлар
асосида амалга оширилади:
🔹
"Child Abuse Prevention and Treatment Act" (CAPTA, 1974)
– болаларга
нисбатан зўравонлик ҳолатларини бартараф этиш учун қабул қилинган асосий қонун.
🔹
Ҳар бир штатда болаларни ҳимоя қилиш агентликлари мавжуд бўлиб, улар ота-
оналар ва болаларга ҳуқуқий ва психологик ёрдам кўрсатади.
🔹
Интернет орқали болаларга нисбатан зўравонликка қарши махсус федерал
дастурлар ишлаб чиқилган.
1269
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
3. Япония ва Жанубий Корея тажрибаси
Япония ва Жанубий Корея болаларни ҳимоя қилишни давлат сиёсатининг устувор
йўналишларидан бири сифатида қараб, турли инновацион ёндашувларни жорий қилган:
🔹
Японияда
2000 йилда қабул қилинган "Child Abuse Prevention Law" орқали
мактабларда ва оилаларда болаларга нисбатан ҳар қандай тазйиқ ва зўравонлик
ҳолатларига қарши қатъий чоралар кўрилади.
🔹
Жанубий Кореяда
"National Child Protection Agency" болаларни ҳимоя қилиш
учун марказлаштирилган тизим бўлиб, зўравонликка учраган болаларга тезкор ёрдам
кўрсатади.
Ўзбекистон тажрибаси ва халқаро стандартлар билан таққослаш
Ўзбекистон Республикасида болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун қуйидаги
чоралар амалга оширилмоқда:
✅
2024 йилда қабул
қилинган
"Болаларни зўравонликнинг барча
шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида"ги Қонун
.
✅
"Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида"ги Қонун
– болаларнинг таълим
олиш, меҳнат ва ижтимоий ҳимоя ҳуқуқларини таъминлаш.
✅
Болаларни ҳимоя қилиш бўйича ёшлар агентлиги, ҳуқуқни муҳофаза қилиш
органларида махсус бўлимлар ташкил этилган.
Хулоса ва таклифлар
Ўзбекистонда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тизими халқаро стандартларга
уйғунлаштирилган бўлса-да, Европа ва Осиё давлатларининг илғор тажрибаларидан янада
самарали фойдаланиш мумкин.
Масалан: Болаларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик ҳолатларини мониторинг
қилиш бўйича мустақил агентликлар ташкил этиш.
Болаларга ёрдам бериш учун "қизил телефон" хизматлари ва онлайн
платформаларни жорий этиш.
Зўравонликка учраган болаларни реабилитация қилиш учун замонавий марказлар
ташкил этиш.
Халқаро тажрибани инобатга олган ҳолда, Ўзбекистон болаларни ҳимоя
қилиш борасидаги ислоҳотларни янада чуқурлаштириш имкониятига эга.
Болаларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик тушунчаси
Тазйиқ – болаларга нисбатан бошқа шахслар томонидан турли хил босим ўтказиш
бўлиб, у жисмоний, руҳий ёки ижтимоий чекловлар кўринишида намоён бўлиши мумкин.
1270
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Бунда таълим олиш ҳуқуқини чеклаш, эркин мулоқотни чеклаш, озиқ-овқат ёки
сувга бўлган эҳтиёжларни маҳдудлаштириш каби ҳолатлар назарда тутилади.
Зўравонлик эса болаларга нисбатан жисмоний, руҳий ёки жинсий зўравонлик
қилишни англатади. У оилада, таълим муассасаларида ёки жамиятда турли шаклларда
намоён бўлиши мумкин. Болаларга нисбатан жисмоний зўравонлик турли хил тан
жароҳатлари етказиш, уларни калтаклаш ёки бошқа турдаги зўравонликларни ўз ичига
олади.
Ўзбекистонда болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш мақсадида Маъмурий
Жавобгарлик тўғрисидаги Кодекснинг 59
2
-моддаси ва Жиноят кодексининг 126
1
-
моддасида оилавий (маиший) зўравонликка оид ҳуқуқий нормалар белгиланган.
Хулоса ва таклифлар
Болаларга нисбатан тазйиқ ва зўравонликнинг турли кўринишларига қарши
курашиш ва уларни ҳимоя қилишда халқаро ташкилотлар ва миллий қонунчилик муҳим
аҳамият касб этади. Шу боис, Ўзбекистонда болаларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини
таъминлашга қаратилган суд-ҳуқуқ ислоҳотлари изчил амалга оширилмоқда. Шу билан
бирга, болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича қонунчиликни янада такомиллаштириш,
ҳуқуқий механизмларни ривожлантириш ҳам муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.
Бизнинг фикримизча, жиноят ва жиноят процессуал қонунчилигига «чақалоқ»,
«бола», «ўсмир» ва «вояга етмаган» тушунчаларининг аниқ ва мукаммал таърифлари
киритилиши мақсадга мувофиқ. Бу эса болаларнинг ҳуқуқий мақомини аниқ белгилаш
ҳамда уларни самарали ҳимоя қилиш имконини беради.
REFERENCES
1.
БМТнинг 1989 йил 20 ноябрдаги «Бола ҳуқуқлари тўғрисида»ги Конвенцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси.
3.
Солдатов А.П. Гарантии и обеспечение прав в границах местного самоуправления.
Славянск-на-Кубани: СГПИ, 2015.
4.
Кодекс о правах ребёнка Грузии, 2019.
5.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Болаларни зўравонликнинг барча
шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги 2024 йилдаги фармони.
