1539
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
TARIX OʻQITISH METODIKASINING ASOSIY PRINSIPLARI
Sharapatova Aykúmis Askarovna
2-kurs bakalavri
Ajiniyoz nomidagi NDPI
(Nukus, Qoraqalpogʻiston Respublikasi)
aykumissharapatova60@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14941580
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tarix oʻqitish metodikasining mohiyati, ahamiyati va
asosiy prinsiplari tahlil qilinadi. Tarix fani oʻquvchilarda tarixiy voqealarning sabab va
oqibatlarini anglash, tahlil qilish va baholash koʻnikmalarini rivojlantirish bilan bir qatorda,
milliy oʻzlikni anglash va vatanparvarlik tuygʻusini shakllantirishda muhim rol oʻynaydi.
Maqolada tarix oʻqitishda ilmiylik, tarixiylik, tizimlilik va izchillik, faollik va mustaqillik,
hayotiylik va amaliyot bilan bogʻliqlik, integratsiya hamda tarbiyaviylik prinsiplari batafsil
yoritilgan. Ushbu prinsiplardan samarali foydalanish o'quvchilarning mustaqil fikrlash
qobiliyatini rivojlantirish, tarixiy jarayonlarni toʻgʻri anglash va ulardan xulosalar chiqarishiga
yordam beradi.
Kalit soʻzlar:
tarix oʻqitish metodikasi, ilmiylik prinsipi, tarixiylik prinsipi, tizimlilik va
izchillik, faollik va mustaqillik, hayotiylik, amaliyot bilan bogʻliqlik, integratsiya, tarbiyaviylik,
milliy oʻzlik, vatanparvarlik, tarixiy ong, pedagogik texnologiyalar.
BASIC PRINCIPLES OF HISTORY TEACHING METHODOLOGY
Abstract.
This article analyzes the essence, significance, and basic principles of the
methodology of teaching history. Along with the development of students' skills in understanding,
analyzing, and evaluating the causes and consequences of historical events, the subject of history
plays an important role in the formation of national identity and a sense of patriotism. The
article details the principles of scientificity, historicity, systematicity and consistency, activity
and independence, vitality and connection with practice, integration and upbringing in teaching
history. Effective use of these principles contributes to the development of students' ability to
think independently, correctly understand historical processes, and draw conclusions from them.
Keywords:
methodology of teaching history, the principle of scientific approach, the
principle of historicity, systematicity and consistency, activity and independence, vitality,
connection with practice, integration, educational value, national identity, patriotism, historical
consciousness, pedagogical technologies.
ОСНОВНЫЕ ПРИНЦИПЫ МЕТОДИКИ ПРЕПОДАВАНИЯ ИСТОРИИ
Аннотация.
В данной статье анализируется сущность, значение и основные
принципы методики преподавания истории. Наряду с развитием у учащихся навыков
1540
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
понимания, анализа и оценки причин и следствий исторических событий, история играет
важную роль в формировании национального самосознания и чувства патриотизма. В
статье подробно освещены принципы научности, историчности, системности и
последовательности, активности и самостоятельности, жизненности и связи с
практикой, интеграции и воспитания в преподавании истории. Эффективное
использование этих принципов помогает учащимся развивать самостоятельное
мышление, правильно понимать исторические процессы и делать из них выводы.
Ключевые слова:
методика преподавания истории, принцип научности, принцип
историчности, системность и последовательность, активность и самостоятельность,
жизненность, связь с практикой, интеграция, воспитательность, национальное
самосознание, патриотизм, историческое сознание, педагогические технологии.
Tarix fani insoniyatning o'tmishini o'rganish, bugungi kundagi voqealar mohiyatini
anglash va kelajakni bashorat qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. O'z navbatida, tarixni to'g'ri
va samarali o'qitish jamiyatning ma'naviy yuksalishiga, vatanparvarlik tuyg'usini shakllantirishga
va yosh avlodda milliy o'zlikni anglashga ko'mak beradi. Shuning uchun, tarix oʻqitish
metodikasi o'ziga xos ilmiy va pedagogik prinsiplar asosida qurilishi kerak.
Ushbu maqolada tarix oʻqitish metodikasining asosiy prinsiplari batafsil ko'rib chiqiladi.
Tarix oʻqitish metodikasining mohiyati va ahamiyati
Tarix oʻqitish metodikasi o'qituvchi va o'quvchilar o'rtasidagi o'zaro ta'sir jarayonini
boshqarish, bilimlarni samarali o'zlashtirish uchun turli pedagogik usullarni qo'llash san'atidir.
Bu metodika o'quvchilarda tarixiy voqealarning sabab va oqibatlarini anglash, tahlil
qilish va baholash ko'nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. Tarixni oʻqitishda nafaqat faktlarni
yodlash, balki ularni tahlil qilish, mantiqiy bog'liqliklarni anglash, tarixiy jarayonlarning
davriyligini tushunish kabi jihatlarga alohida e'tibor beriladi.
Shuningdek, tarix oʻqitish metodikasi milliy o'zlikni anglash, vatanparvarlik tuyg'usini
kuchaytirish va global tarixiy jarayonlar haqida keng tasavvurga ega bo'lishni ta'minlaydi. Shu
boisdan, tarix oʻqitishda faqat matnli manbalardan foydalanish emas, balki multimedia vositalari,
interaktiv usullar va zamonaviy pedagogik texnologiyalardan keng foydalanish talab etiladi.
Tarix fani insoniyatning o'tmishini o'rganish, jamiyatlarning rivojlanish jarayonlarini
tahlil qilish va hozirgi kundagi voqealarning ildizlarini anglash imkoniyatini beradi. Shu bois,
tarixni o'qitish nafaqat bilim berish, balki yosh avlodni tarbiyalash, ularni vatanparvarlik ruhida
shakllantirishda ham muhim rol o'ynaydi. Bu jarayonda tarix oʻqitish metodikasi alohida
ahamiyat kasb etadi.
1541
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Tarixiy ongni shakllantirish oʻquvchilarni nafaqat oʻtmishdagi voqealarni oʻrganishga,
balki ularni tahlil qilishga, sabab-natija bogʻlanishlarini anglashga va tarixdan saboq olishga
oʻrgatadi.
Tarixiy ong shaxsda milliy oʻzlikni anglash, vatanparvarlik, bagʻrikenglik va
umuminsoniy qadriyatlarni shakllantiradi. Shu bilan birga, tarixiy ong jamiyatning rivojlanishini
toʻgʻri anglash, hozirgi davr muammolarini tahlil qilish va kelajakda toʻgʻri qarorlar qabul qilish
uchun muhimdir.
Tarix oʻqitish metodikasining mohiyati
Tarix oʻqitish metodikasi bu tarixiy bilimlarni o'quvchilarga samarali yetkazish, ularning
mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirish, voqealarning sabab-oqibatini tahlil qilish
ko'nikmalarini shakllantirishdan iborat. Bu metodika o'qituvchi va o'quvchi o'rtasidagi o'zaro
ta'sir jarayonini boshqaradi va o'quvchilarda tarixiy bilimlarni ongli ravishda o'zlashtirishni
ta'minlaydi.
Tarix oʻqitish metodikasi quyidagi ahamiyatga ega:
-O'quvchilarda milliy o'zlikni anglash va vatanparvarlik tuyg'usini kuchaytiradi;
-Tarixiy voqealarning sabab va oqibatlarini tahlil qilish orqali tanqidiy fikrlash
qobiliyatini rivojlantiradi;
-Global tarixiy jarayonlarni anglash orqali o'quvchilarda keng dunyoqarashni
shakllantiradi;
- Tarixiy xotirani mustahkamlash va o'zligini anglashga yordam beradi
Asosiy prinsiplari
Tarix oʻqitish metodikasining asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat:
1. Ilmiylik prinsipi:
Tarixiy voqealar ilmiy yondashuv asosida tahlil qilinadi. Bu prinsipga ko'ra, o'qituvchi
faqat ishonchli va ilmiy manbalarga tayangan holda ma'lumotlarni taqdim etadi. Shuningdek,
tarixiy hodisalarning obyektivligi saqlanishi kerak. Afsonalar, rivoyatlar va diniy tushunchalar
tarixiy haqiqat sifatida emas, balki madaniy meros sifatida ko’riladi. Tadqiqot ishlari va
arxeologik kashfiyotlar natijalariga asoslangan ilimiy faktlar taqdim etiladi.
2. Tarixiylik prinsipi:
Tarixiy voqealar vaqt ketma-ketligiga ko'ra o'rganiladi. Bu prinsip orqali o'quvchilar
voqealarning davriyligini anglaydilar, ularning sabab va oqibatlarini o'zaro bog'lay olishadi.
Tarixiy voqeolarni o’z davrnining sharoitlarini hisobga olgan hold ava tarixiy shaxslar
faoliyati va ularning o’z davriga qanday ta’sir qilganligi o’rganiladi.
1542
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Voqealarning sabab-na’tiyja bog’lanishlari tahlil qilish, o’rgatish orqali o’quvchilarda
mantiqiy tafakkurni rivojlantirishda yordam beradi. Prinsip orqali o'quvchilar voqealarning
davriyligini anglaydilar, ularning sabab va oqibatlarini o'zaro bog'lay olishadi.
3. Tizimlilik va izchillik prinsipi:
Bilimlar tartib va mantiqiy izchillikda o'zlashtiriladi. Har bir yangi mavzu avvalgi
bilimlarga tayangan holda tushuntirilib, tarixiy bilimlar o’quvchilarda tizimli tarzda
shakllantiriladi. Ya’ni bir mavzu boshqasi bilan uzviy bog’liq holda o’rgatiladi. Mavzular ketma-
ketligi mantiqiy izchillikka ega bo’lib,tarixiy jarayonlarni rivojlanishini tushunishga yordam
beradi. Bu prinsip orqali o'quvchilar tarixiy voqealarni umumiy tizimda ko'rib chiqadilar.
4. Faollik va mustaqillik prinsipi:
O'quvchilar faollashtiriladi va mustaqil fikrlashga undaladi.va mustaqil fikrlashi, tahlil
qilishi va baholash uchun sharoit yaratadi. Shuningdek ular asosida xulosa chiqarish malakalarini
rivojlantirish uchun yordam beradi.Munozaralar,bahs-munozaralar va guruhiy ishlarda ishtirok
etish orqali o’quvshilar o’z fikrlarini asoslashni o’rganadilar va ushbu prinsip o'z nuqtai nazarini
bildirish, tahlil qilish va baholash qobiliyatlarini rivojlantiradi.
5. Hayotiylik va amaliyot bilan bog'liqlik prinsipi:
Tarixiy bilimlar amaliy hayot bilan bog'lab, tarixiy voqelarning bugungi kunga ta’sirini
tushuntirish orqali o’quvchilar hozirgi zamon hodisalarni chuqurroq anglaydilar va bugungi
jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni o’tmish voqealari bilan bog’lanib tushuntiriladi. Milliy
qadriyatlar, madaniyat va an’analar tarixiy nuqtai nazardan o’rganiladi. Bu esa o'quvchilarda o'z
davrining ijtimoiy-siyosiy jarayonlarini anglash ko'nikmasini shakllantiradi.
6.Integratsiya va fanlararo bogʻliqlik prinsipi:
Tarix oʻqitishda boshqa fanlar bilan uzviy bogʻliqlikda oʻqitishni nazarda tutadi.
Bu prinsip oʻquvchilarning bilimlarini chuqurlashtirish va ularni yaxlit holda qabul
qilishiga yordam beradi. Ushbu prinsipning ahamiyati: Bilimlarni oʻzlashtirish darajasini
belgilaydi. Tarix faqat oʻtmishni oʻrganish bilan cheklanib qolmay, boshqa fanlar bilan uzviy
bogʻliq holda oʻrganilganda, oʻquvchilar bilimlarni yaxlit holatda qabul qiladilar. Masalan:
tarixda qadimiy sivilizatsiyalarni oʻrganayotganda, ularning geografik joylashuvi (geografiya),
meʼmorchilik uslublari (sanʼat), yozuvlari (adabiyot) va iqtisodiy tizimlari (iqtisodiyot) bilan
bogʻlab tushuntirish mumkin.
7.Tarbiyaviylik prinsipi:
Tarix oʻqitishda oʻquvchilarda axloqiy, maʼnaviy va vatanparvarlik fazilatlarini
shakllantirishga qaratilgan asosiy tamoyildir. Bu prinsip nafaqat bilim berishni, balki yosh
avlodni yuksak maʼnaviyatli va komil insonlar qilib tarbiyalashni ham maqsad qiladi.
Tarbiyaviylik prinsipi maqsadlari:
1543
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
1. Vatanparvarlikni shakllantirish:Oʻquvchilarda oʻz tarixini bilish, milliy qadriyatlarni
hurmat qilish va Vatanga sadoqat tuygʻularini rivojlantirish. Milliy qahramonlar hayoti va
jasoratlari orqali o'quvchilarga vatanparvarlik va fidoyilik fazilatlarini singdirish.Masalan, Amir
Temur, Alisher Navoiy kabi tarixiy shaxslarning faoliyatini oʻrganib, ular orqali milliy gʻurur va
iftixor tuygʻularini uygʻotish.
2. Axloqiy tarbiya berish: Tarixiy voqealar va shaxslar hayotidan namunalar keltirib,
halollik, adolat, jasorat, mehnatsevarlik kabi axloqiy fazilatlarni shakllantirish. Tarixdan ibratli
voqealarni oʻrganib, yaxshilik va yomonlik, adolat va zulm, halollik va xiyonat kabi
tushunchalarni tahlil qilish.
3. Insonparvarlik va bagʻrikenglikni tarbiyalash: Tarixiy voqealar orqali tinchlik,
bagʻrikenglik va insonparvarlik gʻoyalarini shakllantirish. Turli xalqlar va madaniyatlar
oʻrtasidagi oʻzaro aloqalarni oʻrganib, millatlararo totuvlik va bagʻrikenglikni targʻib qilish.
Masalan, qadimiy sivilizatsiyalarning madaniy almashinuvlarini oʻrganish orqali
oʻquvchilarda turli madaniyatlarni hurmat qilishni tarbiyalash.
4. Maʼnaviy qadriyatlarni shakllantirish: Tarixiy voqealar orqali maʼnaviy merosni
qadrlash, milliy urf-odatlar va anʼanalarga hurmatni shakllantirish. Milliy bayramlar, anʼanaviy
marosimlar, tarixiy obidalar va madaniy yodgorliklar haqida bilim berish orqali maʼnaviyatni
boyitish.
5. Ijtimoiy faollik va fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish: Oʻquvchilarda ijtimoiy
masʼuliyat, faol fuqarolik pozitsiyasi va Vatan taraqqiyotiga hissa qoʻshish istagini rivojlantirish.
Davlat arboblari va jamoat yetakchilarining faoliyatini oʻrganib, oʻquvchilarni ijtimoiy
faollikka undash.
Tarix oʻqitish metodikasining asosiy prinsiplari va usullari o'quvchilarni nafaqat tarixiy
faktlarni bilishga, balki ularni tahlil qilish, umumlashtirish va o'z nuqtai nazarini bildirishga
o'rgatadi. Shu bilan birga, bu prinsiplar o'quv jarayonini samarali tashkil etishga, o'quvchilarda
mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuvni shakllantirishga xizmat qiladi. Tarix oʻqitish metodikasi
jamiyat taraqqiyotiga bevosita ta'sir etuvchi omil bo'lib, yosh avlodning madaniy va ma'naviy
rivojlanishida katta ahamiyat kasb etadi. Mohiyati va ahamiyati shundaki, u nafaqat bilim beradi,
balki o'quvchilarni mustaqil fikrlashga, tarixiy voqealarni tahlil qilishga va ulardan xulosalar
chiqarishga o'rgatadi. Shu bilan birga, bu metodika yosh avlodni milliy qadriyatlarni hurmat
qilish, vatanparvarlik ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi. Tarix oʻqitish metodikasini samarali
tashkil etish esa, o'qituvchining pedagogik mahoratiga va zamonaviy ta'lim texnologiyalaridan
foydalana olishiga bog’liq.
1544
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
REFERENCES
1.
Karimov M. 'Tarix oʻqitish metodikasi', Toshkent, 2020.
2.
Yusupov A. 'Pedagogik texnologiyalar va metodikalar', Toshkent, 2019.
3.
O'zbekiston Respublikasi ta'lim standartlari va dasturlari.
4.
Umarov S. 'Tarix fani va metodikasi', Toshkent, 2021.
5.
Internet manbalari: zamonaviy pedagogik texnologiyalar va tarixiy ta'lim portallari.
