1345
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING MA’NAVIY KOMPETENTLIGINI
RIVOJLANTIRISHDA AKSEOLOGIK QADRIYATLARNING O‘RNI VA AHAMIYATI
Hakimov Akmalbek Qahramonovich
Buxoro Xalqaro Osiyo universiteti
Pedagogika yo‘nalishi 1-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14914199
Annotatsiya.
Ushbu maqolada bevosita bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida
ma’naviy kompetentlikni rivojlantirish, ushbu kompetentlikni rivojlantirishda akseologik
qadriyatlarning mazmun mohiyati haqida ham alohida to‘xtalib o‘tilgan. Shuningdek maqolada
“akseologiya” tushunchasi uning mazmun mohiyati haqida ham fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
kamolot, ma’rifat, akseologik yondashuv, xalq pedagogikasi, qadriyat,
milliy qadriyat.
THE ROLE AND IMPORTANCE OF AXEOLOGICAL VALUES IN THE
DEVELOPMENT OF SPIRITUAL COMPETENCE OF FUTURE TEACHERS
Abstract.
This article specifically addresses the development of spiritual competence in
future primary school students, as well as the content and essence of axeological values in the
development of this competence. The article also discusses the concept of "axeology" and its
content and essence.
Keywords:
perfection, enlightenment, axeological approach, folk pedagogy, value,
national value.
РОЛЬ И ЗНАЧЕНИЕ АКСИОМАТИЧЕСКИХ ЦЕННОСТЕЙ В РАЗВИТИИ
ДУХОВНОЙ КОМПЕТЕНТНОСТИ БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ
Аннотация.
В
данной
статье
рассматривается
развитие
духовной
компетентности у будущих учащихся начальной школы, а также содержание и сущность
аксиоматических ценностей в развитии данной компетентности. В статье также
рассматривается понятие «аксиология» и его содержание.
Ключевые слова:
совершенство, просвещение, аксиоматический подход, народная
педагогика, ценность, национальная ценность.
Kirish:
Inson kamolotga yetishida, uning kamol topishda tarbiyaning o‘rni va ahamayati
juda muhim hisoblanadi. Bugungi kunda juda tezlik bilan rivojlangan davrda o‘qituvchning har
tomonlama yetuk ma’naviyatli, yuksak salohiyatga ega bo‘lgan kadrlar qilib tarbiyalashimiz
uchun ularni har tomonlama kamol topishi uchun va kelajak avlodga ta’lim beradigan salohiyatli
qilib tarbiyalashimiz zarur hisoblanadi. Shuningdek ma’naviy-ma’rifiy faoliyat bo‘lajak
o‘qituvchi kasbiy faoliyatining tarkibiy qismi hisoblanishi barchamizga sir emas albatta.
1346
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Oliy ta’lim muassasalarida o‘qitiladigan ijtimoiy-gumanitar va umumkasbiy fanlar
mazmuniga ma’naviy-ma’rifiy faoliyatning mazmuni, shakl va usullari singdirilgan. Ijtimoiy-
gumanitar fanlar orqali talabalarning intellektual madaniyati rivojlantiriladi, jamiyat haqida
ilmiy-innovatsion fikrlash qobiliyatlari shakllantiriladi. Oliy ta’lim muassasalari Davlat ta’lim
standartlariga asosan ijtimoiy-gumanitar fanlarni o‘qitishdan ko‘zlangan amaliy maqsad –
talabalar olgan bilimlarini amalda qo‘llay olishga o‘rgatish, ya’ni talabalarda kasbiy
kompetensiyalar rivojlanishini ta’minlashdan iboratdir.
Asosiy qism:
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2023-yil 19-
sentabrda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 78-sessiyasidagi nutqida butun
jahondagi ikki milliarddan ortiq yosh avlod vakillarining insoniyat taraqqiyotida muhim o‘ringa
ega bo‘layotgani va yoshlar omilining alohida e’tiborni talab qilayotgani haqidagi fikri nihoyatda
muhim ahamiyatga ega ekanligi barchamizga sir emas. Yurtboshimizning ushbu anjumanda
ta’kidlaganidek, «…diyorimiz jahon ilm fani rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan, islomni ilm-
ma’rifat va tinchlik dini sifatida namoyon etgan Al-Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino, Imom
Buxoriy, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy singari ulug‘ alloma va mutafakkirlar vatani
ekani bilan haqli ravishda faxrlanamiz, shu bilan birga zamonaviylashuv jarayonlarida inson
kapitalini rivojlantirish va har tomonlama iqtidorli bo‘lgan salohiyatli kreativ yosh avlodni
tarbiyalash – O‘zbekiston o‘z oldiga qo‘ygan strategik vazifalardan biri hioblanadi. Biz huquqiy,
dunyoviy, demokratik va ijtimoiy davlat bo‘lmish Yangi O‘zbekistonni barpo etish siyosatini
qat’iy davom ettirmoqdamiz. Mamlakatimiz «Inson qadri va manfaatlari uchun» degan ezgu
g‘oya asosida demokratiya va adolat tamoyillarini mustahkamlashga qaratilgan tub islohotlar
yo‘lidan dadil ilgari bormoqda.
Yuqoridagi dolzarblikni inobatga olgan holda bugungi kunda ta’limdagi qadriyatlarni
rivojlantirish va bevosita bu orqali yurtimizdagi pedagoglarni ma’naviy kompetentligiga bevosita
e’tibor qaratishimiz zarur va shartdir.
Bugungi kunda milliy ta’lim tizimimizda tarbiya va unga bogʻliq jarayonlarga yangicha
sogʻlom pedagogik tafakkurga tayangan holda yondashuvlarga asoslangan holda tarbiyaning
milliyligiga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Bunda ajdodlar merosidan samarali foydalanish, xalq
pedagogikasi boyliklari, oʻzbek mutafakkirlarining pedagogik qarashlarini sinchikovlik bilan
oʻrganish natijasida Oʻzbekiston pedagogikasi fani va amaliyotida oila tarbiyasining ham,
ijtimoiy tarbiyaning ham oʻziga xos oʻrni borligi tan olina boshlandi. Shaxs ma’naviyatining
asosiy omili bo‘lgan tarbiyaga zamonaviy tarzda e’tibor qaratib, tarbiyaning ijtimoiylashuvi
uchun imkoniyat yaratildi. Pedagogik faoliyatlar jarayonida “tarbiya” tushunchasi o‘z navbatida
“qadriyat” tushunchasi bilan uzviy bog‘liq ravishda qo‘llaniladi.
1347
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Qadriyat - voqelikdagi muayyan hodisalarning umuminsoniy, ijtimoiy axloqiy, madaniy
maʼnaviy ahamiyatini koʻrsatish uchun qoʻllanadigan tushuncha sifatida inson va insoniyat
uchun ahamiyatli boʻlgan barcha narsalar, erkinlik, tinchlik, adolat, ijtimoiy tenglik, maʼrifat,
haqiqat, yaxshilik, goʻzallik, moddiy va maʼnaviy boyliklar, anʼana, urf-odatlarning o‘zaro
uyg‘unlikdagi tushunchasi hisoblanib, u aksiologiyaga xos kategoriyadir. Tadqiqot ishimizda
muayyan bir elat, millat, xalqning hayoti, turmush tarzi, tili, madaniyati, maʼnaviyati, urf-odat va
anʼanalari, oʻtmishi va kelajagi bilan bogʻliq bo‘lgan milliy hamda inson, uning faoliyati,
turmush tarzi, eʼtiqodi, umr maʼnosi, odobi, goʻzalligi bilan bogʻliq shaxsiy qadriyatlar asosida
komil inson tarbiyasi va uning ma’naviy komptentligi tarkib toptirilishiga alohida e’tibor
qaratamiz.
O‘rganilgan va tahlil qilgan adabiyotlarmiz natijasida bo‘lajak o‘qituvchilarda ma’naviy
kompetenligini takomillashtirishda akseologiyaning o‘rni va ahamiyati haqida to‘xtalib o‘tsak.
Bo‘lajak o‘qituvchilarning ma’naviy kompetentligini rivojlantirishda akseologik
qadriyatlarning ahamiyati haqida batafsilroq tushuncha berish uchun quyidagi jihatlarni ko'rib
chiqish mumkin:
1. Akseologiya va uning ta'limdagi roli.
Akseologiya — qadriyatlar va ularning tizimi
haqida o‘ylashni o‘rgatadigan ilmiy soha. Bu soha ta'lim jarayonida o'qituvchilarning ma'naviy
kompetentligini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Akseologik qadriyatlar odamlarning
axloqiy, estetik, ijtimoiy va ma'naviy nuqtai nazarlarga asoslangan qarashlarini aks ettiradi.
O'qituvchining ma'naviy kompetentligi uning nafaqat bilim beruvchi, balki ma'naviyatni
o‘rgatishdagi muhim rolini anglatadi.
2. Ma'naviy kompetentlik va uning tarkibi.
Ma'naviy kompetentlik — bu insonning
ma'naviy qadriyatlarni anglash, ularga hurmat bilan qarash, jamiyatda o‘zini axloqiy jihatdan
to‘g‘ri tutish qobiliyatidir. O‘qituvchining ma'naviy kompetentligi uning shaxsiy fazilatlariga,
axloqiy qarashlariga va ta'lim jarayonida ushbu qadriyatlarni o‘quvchilarga yetkazish usullariga
bog‘liq.
Ma'naviy kompetentlik tarkibi quydagicha:
I.Axloqiy qadriyatlar:
O'qituvchilarning axloqiy qadriyatlar tizimi (masalan, adolat,
halollik, mas'uliyat, hurmat) o‘quvchilarga ijtimoiy va axloqiy xulq-atvorni o‘rgatadi.
II.Estetik qadriyatlar:
Ta'lim jarayonida san'at va go'zallikni qadrlash, ijodiy tafakkur
va estetik sezgirlikni rivojlantirish muhim ahamiyatga ega.
III.Ijtimoiy qadriyatlar:
O'qituvchining jamiyatga xizmat qilishdagi roli, o‘quvchilarga
hamjamiyatdagi o‘z o‘rnini tushunishga yordam berish.
3. O‘qituvchining shaxsiy qadriyatlari va ularning o‘quvchilarga ta'siri
1348
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
O'qituvchining shaxsiy qadriyatlari uning professional faoliyatida bevosita ta'sir
ko‘rsatadi.
Agar o'qituvchi o‘z qadriyatlarini ichki to‘g‘rilik, halollik va odob-axloq bilan
bog‘lashsa, bu uning ta'lim jarayonidagi ishonchliligini oshiradi. O‘quvchilar o‘qituvchining
shaxsiy fazilatlarini kuzatar ekan, unga o‘rnak olishadi. O‘qituvchining o‘z qadriyatlariga amal
qilishi o‘quvchilarda ham bu qadriyatlarni qadrlashni o‘rgatadi.
Adolat: O‘qituvchi har bir o‘quvchiga teng munosabatda bo‘lishi, ularning farqlarini
inobatga olishi va teng huquqlilikni ta'minlashi kerak.
Mas'uliyat: O‘qituvchi o‘z ishini mas'uliyat bilan bajarishi va o‘quvchilarni ham
mas'uliyatli bo‘lishga o‘rgatishi zarur.
Hurmat va o‘zaro ishonch: O‘qituvchining o‘quvchilarga bo‘lgan hurmati ularni o‘ziga
nisbatan ishonch hosil qilishga undaydi, bu esa samarali ta'lim jarayonini ta'minlaydi.
4. Akseologik qadriyatlar orqali jamiyatga xizmat qilish
Akseologik qadriyatlar o'qituvchining faqat o'quvchilarni ilm bilan ta'minlash bilan
cheklanmay, balki ularning ma'naviy, axloqiy va ijtimoiy jihatdan to‘g‘ri shaxslar bo‘lib
yetishishlariga yordam berish jarayonida ham muhimdir. O‘qituvchilar nafaqat akademik
bilimlarni o‘rgatadilar, balki o‘quvchilarda quyidagi ijtimoiy-ma'naviy fazilatlarni
shakllantiradilar:
Ijtimoiy mas'uliyat: O‘qituvchilar ijtimoiy mas'uliyatni, jamoat ishlariga faol qatnashishni
va umumiy manfaatlarni birinchi o‘ringa qo‘yishni targ‘ib qiladilar.
Empatiya va o‘zaro yordam: O‘quvchilarda boshqalarni tushunish va ularga yordam
berishga intilish, hamda jamoa ishlarida birgalikda faoliyat ko‘rsatish ma'naviy qadriyatlar
asosida rivojlanadi.
5. Ma'naviy kompetentlikni rivojlantirish metodlari.
O‘qituvchilarning ma'naviy kompetentligini rivojlantirish uchun bir qator metodlar va
usullar qo‘llaniladi. Bu metodlar o‘qituvchining shaxsiy axloqiy fazilatlari va pedagogik
metodologiyasiga asoslanadi. Muvaffaqiyatli o‘qituvchilarni namuna qilish: O‘qituvchilar o‘z
faoliyatlarida yuksak axloqiy qadriyatlarni namoyon etgan boshqa o‘qituvchilardan o‘rnak
olishlari mumkin.
6. Ma’naviy kompetentlik va zamonaviy talablarga moslashuv
Bugungi kunda o‘qituvchilar nafaqat akademik bilimlarni, balki ijtimoiy, ma'naviy va
axloqiy qadriyatlarni ham o‘rgatishlari zarur. Bu, ayniqsa, globalizatsiya jarayonida turli
madaniyatlar va qadriyatlar bir-biri bilan to‘qnashuvda bo‘lgan va axloqiy tanlovlar ortib
borayotgan sharoitda muhim.
1349
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
O‘qituvchining ma'naviy kompetentligi o‘zining kasbiy faoliyatida o‘quvchilarga ijobiy
ta'sir ko‘rsatish, ularni jamiyatga foydali va ma'naviy to‘g‘ri shaxslar bo‘lib yetishishiga yordam
beradi.
Xulosa:
Akseologik
qadriyatlarning
o'qituvchining
ma'naviy
kompetentligini
rivojlantirishdagi o‘rni beqiyosdir. O‘qituvchining ma'naviy dunyosi o‘quvchilarga nafaqat ilmiy
bilimlarni, balki hayotda kerakli axloqiy va ijtimoiy fazilatlarni o‘rgatishga ham xizmat qiladi.
Shunday qilib, ta'lim jarayonida akseologik qadriyatlarni to‘g‘ri tushunish va ularga amal
qilish o‘qituvchining yuksak ma'naviyatini va professional kompetentligini shakllantiradi.
REFERENCES
1.
Hasanboyev J va boshqalar. Pedagogika (o‘quv qo‘llanma). – T.: «Fan», 2006 – 252-bet.
2.
Бурцева, И.В. Аксиологический подход к развитию духовности студентов вуза / И.В.
Бурцева // Мир науки, культуры, образования. – 2016. – № 2 (57). – С. 11–13. 5.
3.
Худойназаров, Э. М., & Дўсчанова, М. М. (2022). Бошланғич таълимда ўқувчиларда
таянч компетенцияларни шакллантиришнинг назарий асослари. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 2(12), 1108-1115.
4.
Xudoynazarov, E. M., Xasanova, D. S. Q., & Rimboyev, N. M. Q. (2022). Matematik
boshqotirmalar–boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilar o‘quv faoliyatini oshirish vositasi
sifatida. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 2(6),
174-181.
5.
Q. Abdullayeva, M.Yusupova, S.Rahmonbekova “Odobnoma” 2-sinf. Toshkent. 2007-yil.
