2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
359
AUTIZM SPEKTRI BUZILISHI BO‘LGAN BOLALAR TASNIFI
Karimova Zulfiya Abdurahmonovna
Alfraganus universiteti “Pedagogika va psixologiya”
kafedrasi o‘qituvchisi
Toxirova Mubina Fozilovna
Alfraganus universiteti Pedagogika fakulteti
Maxsus pedagogika yo‘nalishi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14941198
Annotatsiya.
Ushbu maqolada xozirgi kunda bolalar orasida ommalashib borayotgan
“Autizm” tashxis haqida fikr yuritilgan bo‘lib, bu ruhiy holat buzilishlarining dunyo miqyosida
dolzarb mavzuga aylanib borayotganligi, tarixi, bugungi kun holati va mavjud muammoga oid
tavsiyalar keltirib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
autizm, neyro yallig‘lanish, muloqot, sensor ta’sirchanlik, autizm
spektrining buzilishi, hissiy ifoda, streotipik xatti-harakatlar, noverbal muloqot.
CLASSIFICATION OF CHILDREN WITH AUTISM SPECTRUM DISORDER
Abstract.
This article discusses the diagnosis of "Autism", which is currently becoming
popular among children, and discusses the fact that this mental disorder is becoming a relevant
topic worldwide, its history, current status and recommendations for the current problem.
Keywords:
autism, neuroinflammation, communication, sensory sensitivity, autism
spectrum disorder, emotional expression, stereotypical behavior, nonverbal communication.
КЛАССИФИКАЦИЯ ДЕТЕЙ С РАССТРОЙСТВАМИ АУТИСТИЧЕСКОГО
СПЕКТРА
Аннотация.
В статье рассматривается диагноз «Аутизм», который в настоящее
время становится все более популярным среди детей, а также обсуждается тот факт,
что это психическое расстройство становится актуальной темой во всем мире, его
история, современное состояние и рекомендации относительно актуальной проблемы.
Ключевые
слова:
аутизм,
нейровоспаление,
коммуникация,
сенсорная
чувствительность, расстройство аутистического спектра, эмоциональное выражение,
стереотипное поведение, невербальная коммуникация.
Autizm – bu rivojlanishning kompleks buzilishi bo‘lib, ijtimoiy o‘zaro munosabatlar, tilni
o‘zlashtirish va emotsional, kognitiv, harakatli va sensor qobiliyatlar hamda bu qobiliyatlarning
rivojlanishida orqada qolishning butun bir qator muammolarini o‘z ichiga oladi.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
360
Bu bilan bir qatorda, ko‘pincha xulqning o‘ziga xos shakllari: o‘z o‘qi atrofida aylanish,
o‘yinchoqlarni bir qatorga tizish, so‘zlarni maqsadsiz va ma’nosiz takrorlash kuzatiladi. Bunday
simptomlar munosabatga kirishish, muloqot qilish va fikrlash qobiliyati bilan bog‘liq
muammolarning oqibati hisoblanadi. Autizmi bor yoki autistik sohasidagi buzilishlari bor bolada
til, fikrlash va ijtimoiy ko‘nikmalar undagi buzilishlar shu sohaning qaysi qismiga tegishli
ekanligiga qarab farqlanadi.
Autizm atamasi Eyigen Bleyler tomonidan kiritilgan, ammo uni shizofreniya alomati deb
ta’riflagan.1938 yilda Xans Asperger autizmni "autistik psixopatiya"deb ta’riflagan. Uning
sharafiga yuqori funktsional autistlarni "Asperger sindromi" deb nomlanadi. 1943 yilda Leo
Kanner "affekiv aloqaning ostistik kasalliklari" maqolasida autistik kasalliklarni tasvirlab berdi.
Kanner sindromi, shuningdek, erta bolalik autizmi uning nomi bilan atalgan. Stiv
Silberman “NeuroTribes: Autizm merosi va neyrologiyaning kelajagi” nomli kitobida, “autist
odamlar doimo insoniyat jamoasining bir qismi bo‘lgan"- deb aytgan. Bugungi kunda autizmning
98 ta turi bo‘lib, ularning har biri alohida hususiyatlar bilan kechadi va o‘ziga xosdir. Autizmning
ayrim turlarida bolalar tashqi muhitdan uzilib qoladi, bir guruhi esa o‘zini o‘zi eplay oladi. Yana
shunday autist bemorlar borki, ulardan mashhur olimlar yetishib chiqadi. Bunga Eynshteyn,
Motsart, Charlz Darvin, Tomas Jefferson, Bill Geytsni misol qilib keltirish mumkin.
Autizm belgilari har bir bola farq qilishi mumkin va odatda erta bolalikda paydo bo‘ladi.
Autizm spektriga to‘g‘ri keladigan ba’zi alomatlar quyidagilardir:
Ijtimoiy muloqotda cheklanishlar autizmli bolalar ko‘z bilan aloqa qilishda qiyinchiliklarga
duch kelishida, boshqalar bilan munosabatlarni o‘rnatishda qiyinchiliklarda va hissiy ifodalarni
tushunishda qiyinchiliklarga duch kelishlarida namoyon bo‘lishi mumkin. Ijtimoiy o’zaro
munosabatlardagi cheklovlar boshqa odamlar bilan bog’lanish va munosabatlarni rivojlantirish
qobiliyatiga ta’sir qiladi.
Autizmli sindromli bolalarda odatda nutq rivojlanishining kechikishi kuzatiladi. Nutq
qobiliyatlari yaxshilanishi mumkin bo’lsa-da, ba’zilari bema’ni yoki takroriy so‘zlardan
foydalanishi, exolaliya kuzatilishi mumkin. Ba’zi autizmli bolalarga nutq o’rniga noverbal aloqa
turidan - imo-ishoralar, belgilar yoki muqobil aloqa usullari (masalan Peks kartochkalari)dan
foydalanishga o‘rgatiladi.
Autizmli bolalar takrorlanadigan va stereotipik xatti-harakatlarga, cheklangan va kuchli
qiziqishlarga ega bo‘lishi mumkin. Misol uchun, ular qo‘llarini silkitishlari, bir joyda aylanishlari
va ma’lum bir mavzuga e’tibor berish kabi xatti-harakatlarni namoyon qilishlari mumkin.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
361
Autizm spektri buzilgan bolalarda tovush, yorug’lik va taktil teginish kabi hissiy
sezgirlikning balandligi yoki kamligini kuzatish mumkin. Ba’zi hollarda, bu o‘zini yuqori
sezuvchanlik yoki befarqlik shaklida namoyon qilishi mumkin.
Autistik sohadagi buzilishlar bizning yangicha qarashimiz kuzatiladigan belgilarni hisobga
oladi, lekin ularni kasallikning ichki rivojlanishi mantiqi nuqtai nazaridan ko‘rib chiqmaydi.
Autistik sohadagi buzilishlarning bu yangi ta’rifi doirasida ikkilamchi belgilarning
sabablari chuqur buzilishlar bo‘lgan xulq-atvor turlari sifatida qaraladi. Masalan, ayrim bolalar o‘z
o‘yinchoqlari bilan shug‘ullanishda “Ijtimoiy masalalarni hamkorlikda hal etish” deb
nomlanadigan qobiliyatga ega emasligini namoyon qiladilar, o‘yinchoqlarni ota-onalari yoki
tengqurlari bilan birga vaziyatga moslashgan holda o‘ynashga qodir bo‘lmaydilar. Ular o‘z
o‘yinchoqlarini enagaga ko‘rsatish, yayrab kulish va imo-ishoralar bilan e’tibor qaratishni
bilmaydilar.
Bunday belgilar chuqur bazaviy qobiliyatlar yo‘qligini aks ettiradi va ular shu tufayli kelib
chiqadi. Shunga o‘xshash yana bir belgi – qiziqishlar doirasining torligidan iborat. Bolalar o‘z
qiziqishlari doirasini muloqot vositasida kengaytiradilar, shuning uchun, agar ular boshqa odamlar
bilan muntazam munosabatda bo‘lib, o‘z istaklari va ehtiyojlarini ifodalash uchun imo-
ishoralardan foydalanmasalar, ularning qiziqishlari doirasi torligicha qoladi.
Shunga o‘xshash belgilarlar autistik sohada buzilishlar borligini ko‘rsatishi mumkin, lekin
ular tashxis qo‘yish uchun yagona asos bo‘lmasligi kerak. Asosiysi, to‘g‘ri tashxis qo‘yish va
bolada mavjud bo‘lgan haqiqiy muammolarni aniqlash uchun eng zaruri – bu bola yuqorida
tavsiflangan uchta asosiy qobiliyatlarni qanday darajada namoyon qilayotganligini baholashdan
iborat.
Autistik sohadagi buzilishlar bo‘yicha noto‘g‘ri qo‘yilgan tashxislardan ko‘pining bosh
sabablaridan biri – bolaning ota-onasi yoki unga g‘amxo‘rlik qilayotgan boshqa katta yoshli bilan
munosabatini kuzatishga yetarlicha e’tibor qaratmaslikdan iborat.
Ko‘p hollarda bolalarni ota-onalaridan ajratib, rivojlanish darajasini aniqlash bo‘yicha har
turdagi testlardan o‘tkazadilar, lekin bunda ularning axborotni qayta ishlash bilan bog‘liq
individual xususiyatlarini e’tiborga olmaydilar. Bolalar bundan asabiylashadilar va o‘z
qobiliyatlarining eng past darajasini namoyish qilgan holda o‘zlarini yo‘qotib qo‘yadilar.
Mutaxassis to‘g‘ri tashxis qo‘yish uchun bola o‘zining nimalarga qodirligini ko‘rsatayotgan
hamma holatlarda ham kuzatishi lozim va tashxis uning hamma qobiliyatlari sohasiga to‘laligicha
asoslangan bo‘lishi kerak.
Shu vaqtgacha autizm kasalligini genetik kasallik deb hisoblashgan.
2025
FEBRUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 2
362
Lekin so‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, autizm kasalligi atrof-muhitdagi zararli-kimyoviy
moddalarning ko‘payishidan, 4 yoshgacha bo‘lgan bolalarda kelib chiqmoqda va autizm kasalligi
dolzarblashib bormoqda.
Sog‘lom bola rivojlanishida va autizm kasalligini oldini olishda quyidagi tavsiyalarga amal
qilish muhim hisoblaniladi:
- kasallikni erta aniqlab muhitni o‘zgartirish;
- ona bolaning yoshidan kelib chiqib, u uchun vaqtini mazmunli sariflashi uchun yangi
mashg‘ulot o‘ylab topish;
- bola xarxashasining aniq sabablarini o‘rganib, hal qilishga harakat qilish;
- bolalarni ko‘proq ko‘chada, tabiat qo‘ynida muloqotda bo‘lishiga e’tibor berish kabilar
bo‘ladi.
REFERENCES
1.
L.R.Mo‘minova “Autizm sindromi, uning sabablari, turlari va bartaraf etish
metodikalari”/uslubiy qo‘lanma/ T:«Spectrum Media Group» 2015.
2.
Морозов С.А. Детский аутизм и основы его коррекции. Москва 2002.
3.
Волкмар, Ф. Р., Вайзнер, Л. А. Аутизм: Практическое руководство для родителей,
членов семьи и учителей: Екатеринбург: Рама Паблишинг, 2014.
4.
Информационный
портал
РИА-новости
«Диагноз
которого
нет»:
http://www.ria.ru/trend/autism_02042012/
5.
NorboyevaZ.R., Karimova Z.A. “Autizm sindromli bolalar bilan korreksion ish olib borish”
Intellectual education technological solutions and innovative digital tools. Vol. 3 No. 28
(2024), p 436-439
https://interoncof.com/index.php/nether/article/view/4041
