ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1049
IPAK YO‘LIDAGI QADIMGI SOʻGʻDLAR
絲綢之路上的粟特人
Rong Xinjiang
Muallif. (Pekin Universiteti Professori)
Hebibulla Tursun
Tarjimon. Pekin Universiteti o‘qituvchisi. tadqiqotchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14938701
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Oʻrta Osiyoda shakllangan soʻgʻd qabilasi va ularning Buyuk
Ipak yoʻli boʻylab tarqalishi, Xitoy xalqining tarixiy taraqqiyoti, madaniyati, sanʼati va etnik
taraqqiyotidagi oʻrni haqida soʻz boradi.
Kalit so‘zlar:
tarix, Buyuk Ipak yo‘li, etnik taraqqiyot, Zardo‘shtiylik, So‘g‘d, Sabao,
Sarkofag, Epitafiya.
ANCIENT SOGDIANS ON THE SILK ROAD
Abstract.
This article talks about the Sogd tribe formed in Central Asia and their spread
along the Great Silk Road, their place in the historical development, culture, art and ethnic
development of the Chinese people.
Key words:
history, Great Silk Road, ethnic development, Zoroastrianism, Sogdian, Sabao,
Sarcophagus, Epitaph.
ДРЕВНИЕ СОГДИЙЦЫ НА ШЕЛКОВОМ ПУТИ
Аннотация.
В статье говорится о племени согдийцев, образовавшемся в Средней
Азии, и их распространении по Великому Шелковому пути, их месте в историческом
развитии, культуре, искусстве и этническом развитии китайского народа.
Ключевые слова:
история, Великий Шелковый путь, этническое развитие,
зороастризм, Согдийец, Сабао, Саркофаг, Эпитафия.
Rong Xinjian
g
（荣新江
, Pekin Universitetining tarix kafedrasi va qadimgi Xitoy tarixi
tadqiqot markazi professori, Xitoy Taʼlim vazirligining Changjiang olimlari boʻyicha taniqli
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1050
professori, Britaniya Akademiyasi (FBA) muxbir aʼzosi, Xitoy Dunhuang-Turpan jamiyati
prezidenti va Pekin Universiteti tarix bo'limi ilmiy qo‘mitasi direktori. Uning “Xo‘tan tarixining
tsenzurasi”, “Guyi qo‘shini tarixi bo‘yicha tadqiqotlar”, “Chet eldagi Dunhuang va Turpan
hujjatlari haqida ma’lumot”, “Dunhuangshunoslik bo‘yicha o‘n sakkizta ma’ruza”, “Zhang
Tsiandan Mark Pologʻacha: Ipak yo‘lidagi o‘n sakkiz ma’ruza” va boshqa asarlari muallifidir.
Uning asosiy ilmiy yoʻnalishlari Xitoy-tashqi munosabatlar tarixi, Ipak yoʻli, Sui va Tang
sulolalari tarixi, Oʻrta Osiyo tarixi, Dunhuang-Turpanshunoslik va boshqalar.
Xitoy tarixiy maʼlumotlarida soʻgʻdlar
gʻuz, soʻgʻdiy
va boshqa nomlar bilan mashhurdirlar.
Etnik jihatdan ular Eron ulusiga mansub qadimiy Markaziy Osiyo xalqi; til jihatidan Hind-
Evropa tillari oilasiga mansub eroniy tillar oilasining Sharqiy Eron boʻlimida, yaʼni soʻgʻd tilida
soʻzlashgan; ularning yozuvlari Oromi yozuvlaridan foydalaniladi, hozir keng tarqalgan. So‘g‘d
yozuvi nomi bilan mashhurdir. So‘g‘diylarning vatani Zarafshon daryosi havzasi, Sir va
Amudaryo oralig‘ida royunlar go‘shasida joylashgan bo‘lib, G‘arb mumtoz adabiyotida
So‘g‘diyona mintaqasi (So‘g‘diyona) deb ataladi. Uning asosiy hududi: hozirgi Oʻzbekistondan
Tojikiston va Qirgʻizistonning bir qismiga to‘g‘ri keladi. So‘g‘d viloyatidagi katta-kichik
vohalarda turli o‘lchamdagi shahar-davlatlar tarqalgan. Ular orasida markazi esa Samarqand
bo‘lgan, Kangiya davlati eng yirik hisoblanadi. Ko‘pincha So‘g‘d shahar-davlatlarining vakili
hisoblanadi. Bundan tashqari, markazi Buxoroda joylashgan Buhara davlati ham nisbatan yirik
So‘g‘d podsholigi edi. Shuningdek, Sutrushana/Ushrusanada Sutrushana davlati, Kaputana
/Kedudda orta Sutrushana davlati, Ishitixonda g‘arbiy Sutrushana davlati, Maymurgda Merv
davlati, Kushanikada Qay davlati, Nakhshabda Kesh /Kash davlati, Shashda Choch davlati va
boshqalar mavjud. turli davrlarda boʻlingan va birlashtirilgan boʻlishi mumkin.
Milodiy III asrdan eramizning X asriga qadar koʻp sonli soʻgʻdiylar tadbirkorlik va sovda
bilan shugʻullanib, Xitoyga kirib, shaharlar atrofida yoki Ipak yoʻli boʻyidagi shaharlar oʻrtasida
bir qator sugʻdiy aholi punktlarini qurgʻanlar. So‘g‘diylar bilan birga yana boshqalar
urug‘ vakillari ham Xitoyga kirgan, masalan, toxarlar, turkiylar va boshqalar. Bir paytlar men
Xitoy tarixi kitoblarini, turli joylardan topilgan Xitoy va Eron hujjatlarini, Xitoy tosh o‘ymakorligi
va boshqa materiallarni to‘plagan edim, ular Tarim havzasi bo‘ylab Tang sulolasining poytaxti
Chang‘anga yoki Luoyangga kelganlikini tasvirlaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1051
Shuningdek, Shansi va Hebeydan, sharq-shimolida Yingzhou (xozirgi Pekin)
mintaqasigacha soʻgʻd aholi manzilgohlari topilgan. Ushbu aholi manzilgohlarini bir-biriga
bog‘lab turgan, biz so‘g‘diylar sharqqa tomon olib borgan Ipak yo‘lini aniq belgilashimiz mumkin.
Bu yo‘l G‘arbiy hududlarning shimoli yo‘nalishiga ham cho‘zilgan degan taxminlar ham
yo‘q emas.
So‘g‘d aholi punktlarining kundalik hayoti va diniy madaniyati.
Xitoy tarixiy hujjatlarini solishtirsak, biz So‘g‘d manzilgohlaridagi ko‘plab real kundalik
hayotni yorqin izlarini payqashimiz, shuningdek, ularning dini, madaniy e’tiqodlari haqida ham
ma’lumotlarga duch kelishimiz mumkin. Hujjatlarda qayd etilishicha, So‘g‘d aholi manzillarining
rahbari “Sabao” deb atalgan. Bizgacha etib kelgan tarixiy yodgorliklarda, sur’atlarda Sabaoga
o‘xshagan bosh qahramon bor. U o‘rtadagi tosh lavhaga, uyda o‘tirib, xotini bilan ziyofat
qilayotgani tasvirlangan.
O‘ng tomonda uning yuqori qismida turkiy yetakchilar bilan uchrashgani, pastki qismida
esa turklar va so‘g‘dlar ittifoq tuzayotgani tasvirlangan. Tasvirlar orasida Sabaoning so‘g‘d, turk
va xan mehmonlari bilan uchrashishi yoki turkiy, fors va hind qirollarining ov qilayotgani tasvirlari
mavjud. Bu Sabaoning xuzuriga dunyoning turli burchaklaridan kelgan mehmonlarni qabul
qilishining haqiqiy hayotiy tasviridir. Anga qabridagi tasvirlarda Sabaoning So‘g‘dlar
manzilgohidagi mavqei, ziyofat qilish, ov qilish, mehmon qabul qilish, chet ellarga sayohat qilish
kabi kundalik hayot manzaralari juda yorqin aks ettirilgan. Bu sarkofag
1
tasvirlarining deyarli
barchasi Xu xalqiga tegishli. Sabao yoki ovga tashrif buyurgan turli mamlakatlarning qirollaridan
tashqari, oddiy odamlarning ham ko‘zlari chuqur va baland burunlari bor, ba’zilarining sochlari
jingalak, ba’zilarining sochlari kalta va barchasi Xu kiyimida bo‘lib, bu erda xan xalqi yo‘qligini
ko‘rsatadi. Biroq, Xu xalqining turli xil tasvirlaridan kelib chiqadigan bo‘lsak, So‘g‘dlar Xu xalqi
aholi manzilgohlarida juda ommalashgan, ammo boshqa G‘arbiy Hudud Xu xalqi ham bo‘lgan.
Ammo Dunxuan hujjatlariga asoslanib “Soʻgʻdlar turar joyi” deb atagan, hamma
“Soʻgʻdlar turar joyi” deb atalganini uning sof soʻgʻd xalqidan tashkil topganligini anglatgan.
1
Sarkofag-bu tosh, marmar, yog‘och yoki boshqa materiallardan yasalgan dafn qutisi (tobut) bo‘lib, odatda yuksak
martabali kishilar,podshohlar, zadogonlar uchun ishlatilgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1052
Tasvir maʼlumotlarida qishloq xoʻjaligi mehnati manzaralari deyarli yoʻq, bu esa Soʻgʻd
aholi punktlarida dehqonchilik hali rivojlanmaganligini koʻrsatadi. Ushbu sarkofag tasvirlarining
o‘rtasida qabr egasi va uning rafiqasi ziyofat o‘tkazayotgan suratlari bor. So‘g‘d epitafiyalari
2
va
boshqa hujjatli yozuvlardan ko‘rishimiz mumkinki, dastlabki davrlarda Xitoyga kelgan
so‘g‘dliklar ko‘pincha Xu xalqi bilan qo‘shilib ketishgan. Buning sababi ular avtonom aholi
punktlarida yashaganligi va Xan xalqi bilan unchalik aloqada bo‘lmaganligidir. Biroq, bu ayollar
ko‘pincha xitoycha uzun kiyim kiyishadi, bu esa so‘g‘diylarning Xitoy madaniyatiga bo‘lgan
e’tiborni ko‘rsatadi. Keyingi So‘g‘d epitafiyalaridan kelib chiqadigan bo‘lsak, so‘g‘diylar xon
ayollariga turmushga chiqa boshlagan. Va natijada mahalliy aholi va so‘g‘diylarning aralashuvi
yuzaga kela boshlagan. Qadimgi Xitoy maqbaralaridan ko‘rinib turibdiki, zardushtiylik dafn etish
odatlarining aniq ta’siri Xitoyning ba’zi mintaqalarida hali ham mavjud. Bunday dafn etish usuli
Xitoyning anʼanaviy amaliyoti ham, soʻgʻdiylarning mahalliy koʻrinishi ham emas, bu Xitoyga
kirib kelgan soʻgʻdiylarning mahalliy aholi bilan yashash tarzi va madaniyatining qorishib
ketganidan darak beradi.
3
Soʻgʻdlar, odatda, sharqqa qarab koʻchib, Ipak yoʻlining asosiy yoʻllari boʻylab, choʻl
koʻchmanchi xonliklari va Markaziy tekisliklar sulolalari orasidagi erlarda aholi punktlari barpo
etganlar. Milodiy III asrdan eramizning X asriga qadar Ipak yo‘li bo‘ylab o‘zgargan siyosiy
hayotida so‘g‘diylar turar-joylari muqarrar ravishda turli madaniy ranglar bilan ajralib turardi.
Kundalik hayot nuqtai nazaridan biz asosan so‘g‘d madaniyatini ko'rishimiz mumkin, Eron
madaniyati Fors, shimoliy ko‘chmanchilar va G‘arbiy mintaqalarda boshqa vahshiy madaniyatlar
bilan aralashib ketgan. Ma’naviyat nuqtai nazaridan u so’g’diylarning zardushtiylik e’tiqodiga
amal qilishda davom etadi, moddiy jihatdan esa Xitoy madaniyati ta’sirini tobora ko’proq qabul
qiladi. Aytish mumkinki, so‘g‘dlar turar-joylarining kundalik hayoti so‘g‘diylarning Ipak yo‘li
xalqi sifatidagi xususiyatlarini o‘zida aks ettiradi. So‘g‘d manzilgohlari ham turli madaniyatlarni
o‘zida jamladan, ular sharqqa va Xitoyga olib kelingan. Oʻrta asrlarda Ipak yoʻlidagi mamlakatlar
oʻrtasidagi savdo-sotiqqa soʻgʻdiylar masʼul boʻlgan, deganimizdek, ular aslida turli madaniyatlar
oʻrtasidagi almashuvning uzatuvchisi boʻlgan.
(Ushbu maqola
Rong Xin Jiangning "Ipak yo'li va Sharq va G'arb o'rtasidagi madaniy
almashinuvlar" nomli kitobidan olingan)
2
Epitafiya-bu qabrtosh yoki yodgorlik ustiga yozilgan matn bo‘lib, marhum haqida xotira yoki esdalik yozuvlarini
o’z ichiga oladi.
3
Buni Xitoydagi Meixiu san’at muzeyidagi dafn rasmlarining davomi sifatida ko'rish mumkin
.
