ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1088
O’ZBEK LOTIN ALIFBOSIDA FRANSUZCHA SO’ZLARNI O’ZLASHTIRISH
MUAMMOLARI
Nargiza Nuritdinova
O’zbekiston davlat jahon tillari universiteti
“Fransuz tili nazariy fanlar” kafedrasi o'qituvchisi.
nuritdinovanargiza777@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14940514
Annotatsiya.
Hozirgi kunda amalda bo”lgan o’zbek lotin alifbosida rus tili va rus tili orqali
Yevropa tillaridan o'zlashtirilgan so’zlarning imlosi bilan bog’liq bir qator orfografik muammolar
mavjud. Bu haqda ilmiy jamoatchilik tomonidan matbuot sahifalarida ko’plab fikr-mulohazalar
bildirildi. Mazkur maqolada bu boradagi so’nggi yillarda bildirgan mulohazalar va bugungi
lisoniy vaziyatni tahlil qilgan holda, fransuzcha so’zlarni o’zbek lotin alifbosida aks ettirish
(transliteratsiya) bo’yicha ayrim tavsiyalar ilgari suriladi.
Kalit so’zlar:
so’z o’zlashtirish, manba til, vosita til, imlo qoidalari, transliteratsiya,
transkripsiya, fransuzcha toponim va antroponimlar, fransuzcha burun tovushlari, o'zbek lotin
alifbosi.
PROBLEMS OF ASSIMILATION OF FRENCH WORDS IN THE UZBEK LATIN
ALPHABET
Abstract.
Currently, there are a number of orthographic issues regarding the spelling of
words borrowed from European languages, particularly french, through russian, in the current
uzbek latin alphabet. These issues have been discussed extensively in the media. In this article,
based on the observations and opinions presented in recent years, and considering the current
linguistic situation, several suggestions are made on how to transliterate french words into uzbek
using the Latin alphabet.
Keywords:
word borrowing, source language, intermediary language, spelling rules,
transliteration, transcription, french toponyms and anthroponyms, french nasal sounds, uzbek
latin alphabet.
ПРОБЛЕМЫ УСВОЕНИЯ ФРАНЦУЗСКИХ СЛОВ НА УЗБЕКСКОЙ ЛАТИНИЦЕ
Аннотация.
Используемый в настоящее время узбекский латинский алфавит имеет
ряд орфографических проблем, связанных с написанием слов, заимствованных из русского
языка и европейских языков через русский язык. По этому поводу в прессе и научном
сообществе высказывалось много мнений. В статье представлены некоторые
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1089
рекомендации по транслитерации французских слов на узбекский латинский алфавит,
основанные на наблюдениях последних лет и анализе современной языковой ситуации.
Ключевые слова:
приобретение словарного запаса, исходный язык, целевой язык,
правила орфографии, транслитерация, транскрипция, французские топонимы и
антропонимы, французские носовые звуки, узбекский латинский алфавит.
Mamlakatimizning dunyo hamjamiyatidagi obrо‘-e’tibori kun sayin oshib bormoqda:
О‘zbekiston teng huquqli, suveren davlat sifatida dunyoning barcha davlatlari bilan siyosiy,
iqtisodiy va madaniy aloqalarni amalga oshiryapti. Ayniqsa, keyingi paytlarda ilm-fan, madaniyat
va san’at sohalarida keng miqyosdagi aloqalar yо‘lga qо‘yildi. Natijada ijtimoiy hayotimizda tub
о‘zgarishlar sodir bо‘lyapti: boshqa davlatlar bilan tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri diplomatik aloqalar yо‘lga
qо‘yilib, bevosita о‘zbek tilidan xorijiy tillarga yoki xorijiy tillardan о‘zbek tiliga tarjimalar
s
h
.
k
.
s
о
‘
z
l
a
r
b
u
g
u
n
g
i
k
u
n
Aslida, “Tabiat va jamiyatda hamma narsa bir-biri bilan uzviy bog‘langan, biri ikkinchisini
taqozo etadi. Tabiatdagi biror о‘zgarish, albatta, jamiyatga о‘z ta’sirini о‘tkazadi. Jamiyatdagi har
bir о‘zgarish esa tilda о‘z aksini topadi. Shu sababli ham til doimo rivojlanib, takomillashib boradi.
Bu holat tilning leksikasida yaqqol namoyon bо‘ladi: qaysidir sо‘z iste’moldan chiqib
ketsa, qaysi bir sо‘z semantikasida о‘zgarish sodir bо‘ladi. ayni shu jarayonda sо‘z о‘zlashtirish
hodisasi amalga oshadi. Negaki, har qanday til qanchalik rivojlangan bо‘lmasin, biribir о‘z
ehtiyojini faqat о‘z sо‘zlari hisobiga qondira olmaydi. Xalqlar о‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy, ilmiy
paytda tabiiy jarayon hisoblanadi.” [1, 11]
Xо‘sh, ushbu jarayon qay tarzda amalga oshadi? Uning ilmiy-nazariy asoslari nimalardan
iborat? Biz ushbu maqolada sо‘z о‘zlashtirish hodisasi, xususan, fransuz tilidan о‘zlashtirilayotgan
sо‘zlarning imlosi haqida о‘z fikrlarimizni bayon etamiz. Ma’lumki, о‘zbek va fransuz tillari
etish lozim. О‘sha davrlarda sо‘z о‘zlashtirish juda sodda kо‘rinishda bо‘lib, deyarli barcha
о‘zlashmalar ona tilimiz tabiatiga muvofiq, ya’ni xalq jonli talaffuziga mos tarzda yozilgan.
semalarning yozilishida biror orfografik muammo tug‘ilmagan. XX asrdan esa sо‘z о‘zlashtirish
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1090
jarayonida vaziyat о‘zgargan: fransuzcha sо‘zlar bevosita fransuz tilining о‘zidan emas, balki
vosita til – rus tili orqali о‘zlashtirila boshlagan. Shu о‘rinda ta’kidlash о‘rinliki, ayrim fransuzcha
sо‘zlar turk tili orqali ham kirib kelgan. Masalan, hozirgi о‘zbek tilida faol qо‘llanadigan
vergul,
Rus tili orqali о‘zlashtirilganda fransuzcha sо‘zlar о‘zbekcha talaffuzda emas, balki rus
бюджет, сюжет, пляж, комуфляж
va sh.k sо‘zlar rus tilida qanday yozilsa va qay tarzda
aytilsa, о‘zbek kirill alifbosida ham aynan о‘sha shakllar takrorlanadi hamda ruscha talaffuz saqlab
qolinadi. Chunki о‘zbek tilining 1940- va 1956- yillarda tasdiqlangan imlo qoidalarila xuddi shu
tarzda kо‘rsatib о‘tilgan.
Bu holat о‘zbeklar nutqiga unchalik mos kelmasa-da, kirilcha yozuvimizda qulaylik
keltirib chiqaradi: fransuz tilidan о‘zlashtirilgan sо‘zlar imlosida biror orfografik muammo yuzaga
О‘zbekiston Respublikasining 1993-yil 2-sentabrda qabul qilingan “Lotin yozuviga
asoslangan о‘zbek yozuvini joriy etish tо‘g‘risida”gi Qonuni asosidagi alifboda esa [3] rus tili va
rus tili orqali Yevropa tillaridan о‘zlashtirilgan sо‘zlar imlosida bir qator orfografik muammolar
paydo bо‘ldi. Bu haqda ilmiy jamoatchilik tomonidan matbuot sahifalarida qator chiqishlar
hamda bugungi lisoniy vaziyatdan kelib chiqib, fransuzcha sо‘zlarni о‘zbek lotin alifbosida aks
ettirish – transliteratsiya qilish bо‘yicha ayrim tavsiyalarni ilgari surmoqchimiz.
a’lumki, fransuz va о‘zbek tillari genetik kelib chiqishi jihatidan bir-biridan uzoq, turli xil til
oilalariga mansub tillardir. Shu sababli ham har ikki tilning lug‘aviy tarkibida ular uchun umumiy
bо‘lgan, shakli va ma’nosi bir-biriga mos tushadigan sо‘zlar deyarli yо‘q. Biroq kuzatishlar shuni
kо‘rsatadiki, har ikki tilda talaffuz jihatidan bir-biriga yaqin tovushlar mavjud.
ɑ̃], [ɛ̃], [œ̃], [ɔ̃] ni kiritish mumkin. Mazkur tovushlarning artikulatsiyasi о‘ziga xos bо‘lib, aynan
о‘zligini namoyon qiladi.
ɑ̃], [ɔ̃] ning artikulatsiyasi qaysidir ma’noda о‘zbek tilidagi yagona burun tovushi - [ng] ga qisman
М
и
т
т
е
р
а
н
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1091
mustahkam joy olgan, chunki xorijiy sо‘zni qabul qiluvchi til kirib kelayotgan о‘zlashmani о‘z
juda kam hollarda uni manba tildagi shaklda о‘zlashtiradi. Rus tili va sо‘z kirib kelgan tilning
tovush qurilishi, grammatika, semantika va sо‘z yasalish xususiyatlaridagi farqlar shunga olib
boradiki, о‘zga (begona) sо‘z rus tilining fonetik normalari, grammatik qoidalari, sо‘z yasalish
modellari va semantik qonuniyatlariga moslashib, о‘zgaradi. Sifat yoki fe’l о‘zlashgan holatlarda
sо‘zga sо‘z yasalish jihatdan ishlov berish mutlaqo zarur bо‘ladi. Nemischa
marschieren,
affikslariga ega bо‘lib, (
маршировать, наивний
va h.k.) rus tilining faktiga aylanadi.” [2, 103]
ni ham о‘zbek tili fonetikasi qonuniyatlari asosida, ya’ni jonli talaffuzga muvofiq tarzda lotincha
shaklining о‘zbek adabiy tili uchun qanday afzalligi yoxud ustunligi bor? Nazarimizda, bu о‘rinda
bir qator ustunliklar mavjud. Avvalo, manba til – fransuz tili va о‘zlashtirayotgan til – о‘zbek
tilidagi orfogrammalar ma’lum bir shakliy o‘xshashlikka ega bo‘ladi:
Mittérant – Mitterang.
Ikkinchidan, fransuzcha о‘zlashmadagi burun tovushi - [ɑ̃] о‘ziga talaffuz jihatdan ancha
yaqin bо‘lgan tovushlar - [ang] bilan almashadi. Uchinchidan, bu holat о‘zbek lotin alifbosining
grafik imkoniyatlari ancha kengligidan darak beradi. Tо‘rtinchidan, lotincha alifbomizning milliy
xarakteri yaqqol namoyon bо‘ladi- xalq jonli talaffuziga yaqin shakl yuzaga keladi. Va nihoyat,
vosita til – rus tiliga qaramlikdan qutulib, orfografik jihatdan tо‘g‘ri yozilgan bir orfogrammaga
ega bо‘lamiz.
Ayni shunday holatni boshqa sо‘zlar misolida ham kuzatish mumkin. Masalan, fransuzcha
toponimlardan biri –
Champagne
ham hozirga qadar vosita til orqali kirib kelgani bois
Ayni paytda manba tilning manfaati emas, balki о‘zlashtirayotgan til – rus tilining
manfaati: talaffuzdagi qulaylik hisobga olinib, uning fonetik qonuniyatlariga bо‘ysundirilgan.
sо‘zida ikki о‘rinda keladigan burun tovushi - [ɑ̃] fonemasi [а] ga о‘zgartirilib, sо‘zning oxiridagi
[н] tovushi yumshoqroq tarzda [нь] tarzida aytiladigan bо‘lgan.
Shuning natijasida ushbu sо‘z rus tilida faol qо‘llanadigan sо‘zlar qatoridan joy olgan.
шампанское
sо‘zi ham paydo bо‘lgan. Agar masalaga ilmiy-nazariy jihatdan tо‘g‘ri yondashilsa,
Negaki, ayni shu shaklda, ya’ni [шампанг] tarzidagi talaffuz yuzaga keladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1092
Bu esa manba til – fransuz tili va о‘zlashtirayotgan til – о‘zbek tili fonemalari orasidagi
о‘xshashlikni namoyon qiladi, talaffuzda qulaylik keltirib chiqaradi hamda mazkur leksemaning
о‘zbeklar nutqiga singib ketishiga kо‘maklashadi.
Tekshirishlardan ma’lum bо‘ladiki, fransuzcha antroponim va toponimlarning aksariyatini
yuqorida kо‘rsatib о‘tilgan usulda о‘girish imkoni bor. Bunda ularni transliteratsiya yoki
transkripsiya qilishning о‘ziga xosligiga jiddiy e’tibor qaratish lozim bо‘ladi. Masalan, hozirga
Орлеан, Андалузия, Безансон, Бретань
shaklida yozib kelinayotgan leksemalarning shaklini
ham о‘ylab kо‘rish vaqti yetilgan. Chunki mazkur leksemalar manba tilda
Orléans, Andalousie,
Бретань
shaklida yozilishi о‘zini tо‘liq oqlaydi. Chunki bunda rus tilining fonetik xususiyatlari
hisobga olinib, tо‘g‘ri orfogrammalar tavsiya qilingan. Ayni shu holatlarni hisobga olgan holda
yuqorida kо‘rsatilgan fransuzcha toponimlarni о‘zbek lotin alifbosida
Orleang, Angdaluz,
siy va madaniy aloqalar natijasida sо‘z о‘zlashtirish hodisasining kuchayib borishi, vosita til orqali
emas, balki manba tillardan sо‘zlarni bevosita о‘zlashtirish imkoniyati ayrim о‘zlashmalarning
о‘zbek lotin alifbosidagi imlosini qayta kо‘rib chiqishni taqozo etadi. Buni biz yuqorida kо‘rib
chiqqan holat – ba’zi fransuzcha toponim va antroponimlarning kirilcha aifboda yozilishi va
о‘zbek lotin yozuvida aks ettirish imkoniyatlari yaqqol kо‘rsatib turadi. Nazarimizda, bunday
alifbosida ona tilimiz manfaati nuqtayi nazaridan qayta kо‘rib chiqish, ilmiy-nazariy asoslangan
orfogrammalarni tavsiya etish bugungi o‘zbek tilshunosligi oldidagi dolzarb vazifalardan biri
REFERENCES
1.
Jomonov, R. (2013).
O‘zbek tilida so‘z o‘zlashtirish va imlo muammolari
. Toshkent:
O‘zbekiston.
2.
Shanskiy, N.M. (1972).
Rus tilining leksikologiyasi
. Moskva: Prosveshchenie.
3.
Ona tili – davlat tili
. (2004). Toshkent: Adolat.
4.
Gussmann, E. (2007).
Polsha tilining fonologiyasi
. Oksford: Oxford University Press.
5.
Bloomfield, L. (1933).
Til
. Nyu-York: Henry Holt and Company.
6.
Campbell, L. (2013).
Tarixiy lingvistika: Kirish
. Kembrij: MIT Press.
7.
Harris, J. (1994).
Ingliz tilining fonologiyasi: Kirish
. Oksford: Blackwell.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1093
8.
Sapir, E. (1921).
Til: Nutqni o‘rganishga kirish
. Nyu-York: Harcourt Brace.
9.
Anderson, S.R. (1985).
Fonologiya 1980-yillarda
. Kembrij: Cambridge University Press.
10.
Martinet, A. (1960).
Umumiy lingvistika elementlari
. Londan: Faber and Faber.
11.
Kiefer, F., & Róna-Tas, A. (1998).
So‘z yasash tipologiyasi
. Amsterdam: John Benjamins
Publishing.
